A N N A L E S ACADEMJAE RHENO - TRAIECTINAE. Ann. cioiocccxxix — ciai^cccxxx. r f — " A N N A L E S A CADEMJAE RHENO - TRAJECTINAE , Ann. cidiocccxxix — cioiocccxxx. 1 1 E R M A N N BOUMAN, ItECTORE ACADEMIAE MAGNIFICO, ANTONIO van GOUDOEVER, SENATUS GRAPHIARIO. TRAJECTl ad RHENUM, apud JOANNEM ALTHEER, ACADEMIAE TYPOGRAPHUM. 183 1. &0C ANNALIUM rOLUMINM CONTINENTUR Nomina Professorum et LeciorUm in Aca- demia Rheno-Traiectina. §. I. Quaesiiones ad certamen literarium pro~ positae, A. cioiocccxxix. §. II. Series lectionum habendarum, §. III. Series disputatiohum 7 piiblice et privatiiri defensarum. §. IK. Solennia. §. V. HerMANNI BoumAN Oratioi 1) PETRI , JoANNIS , IsAACI DE FrEMBRY Oratio. i) Hac in oratione , pag. io'2 , versu 5 , legatur : pagi 67(41) et pag. io3, versu ultimo, legatur: pag.6-j (4o). Ue- IV Responsioncs ad quaestiones propositas : Lucae, Friderici Verenet, ad Q uaestio- nem Theologicam. Jani, Jacobi Hinlopen , ad Quaestionem juridicdjrn. Tjallingii , Petri Tresling , ad Quaes- tionem Literariam. Lamberti Doedes, Diderici Filii, ad Quaeslionem Mathematicam. Jacobi, Gerardi Piooseboom, ad Quaes- tionem Chymicam. AN, V A N N A L E S ACADEMIAE RHENO - TRAJEC- TINAE. Ann. cioiocccxxix — cioidcccxxx. $. I. In Academia Rheno-Traiectina , inde a die xxvi Martii, A. cioiocccxxix. usque ad diern xxvi Martii , A. cioiocccxxx. docue runt THEOLOGIAM Jodocus Heringa , E. F. Gabried van Oordt, honorijice et ex voto suo dimissus , Hermannus Bouman, Hermannus Johannes Royaards. iu- JURISPRUDENTIAM Hermannus Arntzenius, JANUS , RlCHARDUS DE BrUEYS , CoRNELIUS, ADRIANUS VAN ENSCHUT, M E D I C I N A M Janus Bleuland , propter aetatom hono~ rifice rude donatus , NlCOLAUS, CORNEDIUS DE FrEMERY, Bernardus, Franciscus Suerman, //. t. Se- natus Academici Graphiarius , Janus, Isaacus Wolterbeek, jacobus , ludovicus , conradus schroe- DER VAN DER KoLK , Philippus, Fkanciscus Heyligers , Pro- fessor extraordinarius. PHILOSOPHIAM THEORETICAM ET LITERAS HUMANIORES PflllilPPUS, GuiLIELMUS VAN HeUSDE , JOHANNES, HeNRICUS PAREAU , Antonius van Goudoever, Adamus Simons. MA- VII MATHESIN ET PHILOSOPHIAM NATVRALEM nlcolaus, cornelils de fremery , Gerardus Moll, Joannes, Fridericus, Ludovicus SCHRODER , Janus Kops, Theodorus, Gerardus van Lidth deJeude. Petrus , Joannes , Isaacus de Fremery , Professor extraordinarius. LECTORES. SAMUEL NyhOFF, Linguae Graecae ,. GERARDUS DORN Seiffen, Literarum Hu- maniorum , Maria, Franciscus, Xavierius d'Anqely, Literarum Gallicarum , CAROLUS ThOMPSON, Literarum Anglica- rum , JUSTUS, HENRICUS KOCH, Linguae Germa- nicae. MAGISTER ACADEMICUS ARTIS GLADIATORIAE, Lambertus de France. $. VU VIII §. II. Quaestiones ad certamen literarium sin- gularum disciplinarum studiosis in Acade- miis et Athenaeis universi Belgii , anno ciaiocccxxix, fuerunt propositae , his Jor- mulis ; QUAESTIO TIIEOLOOICA. Quaenam fuit Hierarchiae Rotnanae , medio seculo XI, ante Gregorium VII , conditio et auctoritas? Quam subiit , illo auctore , commutationem ? qUAESTIO JURIDICA. Quum in doctrinam Juris hodierni de conventionibus maximam vim habuerit jus Romanum , et tamen in hac ipsa doctri- na, insigjies sint inter jus utrumque di- versitates y quaerit ordo , ut investige- tur , quaenam , tum quod ad principia , lum quod ad generaliores conventionum ejfectus , inter Jus Ronuuium et Hodier- t num sive convenientia sit sive discre- pantia. QUAE- IX QUAESTIO MEDICA. Exponantur Recentiorum theoriae de Pseudomembranis , quae aliquando in in- flammatione formantur. Indicetur , quae- nam ex his maxime sit probabilis. QUAESTIO LITERARIA, Disquisitio historica de prudentia Gui- liclmi I. Principis Arausiaci, in Repu- Mica perturbata. QUAESTIO MATHEMATICA. Exponatur Theoria Tangentium , ejus- qite usus. QUAESTIO CHYMICA. Quales Aceti varietates hodie ad usum cum Chymicum tum Oeconomicum adhi- bentur? Qualia principia peregrina, prae- ter acidum aceticum , singulae continent ? Quomodo ab his depurari possunt et so- lent? Quae tandem est compositio Chymica ipsius acidi acetici? $. III. $. III. Lectionum , inde a feriis aestivis A. cioiocccxxix usque ad ferias aestwas A. cioiocccxxx habendarum, haec fuit ratio constituta : In FACULTATE THEOLOGICA. Theologiae Naturalis Historiam tradere perget H. BOUMAN , diebus iovis et vene- ris, hora IX. Historiam Ecclesiae Christianae , inpri- rais antiquam , tradet H. J. ROYAARDS , diebus lunae , martis et mercurii , hora II. Historiam Dogmatum Christianorum , inprimis recentiorem, narrabit H. J. RO- YAARDS, diebus lunae hora XI. et iovis hora II. Patrum Ecclesiae loca selecta interpre- tabitur H. J. ROYAARDS , die iovis hora I. Collocutionibus cum provectioribus de lo- cis Historiae Ecclesiae et Dogmatum va- cabit H. J. ROYAARDS , die lunae hora X. Disquiaitionibus , probationi academicae prae- XI praeviis , vacabit H. J. ROYAARDS , die ve- neris , hora II. Critices Veteris ac Novi Foederis initia tradet H. BOUMAN, die martis, hora X. atque alia commoda. Hermeneuticam Veteris Foederis tradct et , pcr selectorum Jesaiae vaticiniorum in- terpretationem , illustrabit H. BOUM AN , dic bus lunae, iovis et veneris, hara X. Difficiliora Euangeliorum loca interprc- tabitur H. BOUMAN , diebus lunae et mar- tis, hora IX. Theologiam dogmaticam docebit J. HE- RINGA , E. F. diebus lunae , martis , iovis et veneris, hora XII. Collocutionibus de Theologia populari vacabit J. HERINGA, E. F. die iovis, horis vespert. a VII. ad IX. Disquisitionibus , cum provectioribus insti- tuendis , probationi , sive academicae , sive. ecclesiasticae praeviis, singulares horas desti- nabit J. HERINGA , E. F. Doctrinam rnorum Christianam docebit H. J. ROYA ARDS , diebus lunae , martis et mercurii, hora I. Prae- XII Praecepta homiletica tradet J. HERINGA , E. F. diebus lunae ct iovis, hora VIII. Exercitationes oratorias sacras modera- Litur J. HERINGA , E. F. die saturni , ho- ra I. vcl alia magis commoda. OJJicia doctorum et antistitum in Eccle- sia Christiana exponct J. HERINGA , E. F. dicbus martis et veneris, hora VIII. Puerorum doctrinac Christianae initiis eru- diendorum exercitationem instituet J. HE- RINGA , E. F. die veneris , hora XI. Commilitonibus orationes habentibus sa- cras , pi aesides aderunt J. HERINGA , E. F. dic mercurii , hora XII H. BOUMAN , die lunac, hora I. ct H. J. ROYAARDS , die vcneris hora 1. Publicis disputandi excrcitationibus pracc- runt, alternis hebdomadibus , die mcrcurii, hora I. alternatim, J. HERINGA, E. F., H. BOUMAN et H. J. ROYAARDS. C. van OORDT, etsi suo rogatu honoii- iicc a Rcgc dimissus cst , libcnlissime tamen sua oflkia ct consilia, (juoad cius ficri pos- sit, oflert commilitonibus. Orationes sacras habentibus piacses adcrit, dicbus et horis ct sibi et commilitonibus opportunis. In XIII In FACULTATE JURIDICA, doccbunt Institutiones R ARNTZENIUS , diebus lunae , mercurii , iovis et saturni , hora IX. Pandectas , Westenbergio duce H« ARNTZENIUS , diebus , lunae , martis , mer- curii , iovis et veneris , hora X. Ius Belgicum ad ductum linearum Iur. Civ. Holland. descriptarum a Cl. N. Smal- lenburg, J. R. de BRUEYS, diebus lu- nae, martis, mercurii, iovis et veneiis, ho- ra I. Historiam lurisp rudentiae Romanae ' H. ARNTZENIUS , diebus raartis et veneris ho- ra IX. et saturni, hora X. Encyclopaediam iuris J. R. DE BRUEYS , diebus lunae hora X , mercurii et veneris ho- ra XI. Elementa oeconomiae politicae J. R. jje BRUEYS , diebus lunae , martis et iovis ho- ra XI. Ius naturae C. A. VAN ENSCHUT, ^ie- bus martis, mercurii, iovis et vcncris,, ho- ra X., ducc Haus. lus publicum universum et belgicurn c. XIV C. A. van ENSCHUT, diebus martis, mcr- curii , iovis et vcncris , hora XII. Ius gentium inprimis practicum , horis commodis. lus Criminale universum et belgicum C» A. van ENSCHUT, diebus martis, mercu- rii , iovis et veneris , hora IX. Disputandi exercitationibus , alternis heb- domadibus, praeerunt Professores in facultate Iuridica. In FACULTATE MEDICA, docebunt Anatomiam J. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK , quater per dierum hcbdomadem , ho~ ra IV. Physiologiam J.L. C. SCHROEDER van der KOLK, diebus lunae , martis, mercurii et iovis , hora VIII. matutina. Dissectionibus Cadaveris Anatomicis , op- portuno anni tempore instituendis praeeiit quotidie J. L. C. SCHROEDER van der KOLK. Pathologiam exponet B. F. SUERMAN, tcr per dierum hcbdomadem , hora IX. Doctrinam de cognoscendis et curandis XV hominum morbisi. I. VVOLTERBEEK , qua- ter, hora XII. Therapiam generalem , et apparatum medicaminum , exponet J. I. WOLTERBEEK , quater , hora I. Pharmaciam 9 vernaculo sermone, N. C. de FREMERY, diebus lunae et martis ho- i a II. Examen aegrotantium et Semeioticam , J. I. WOLTERBEEK, in Nosocomio acade- mico , hora X. Institutionibus Clinicis morborum inter- norum vacabit J. I. WOLTERBEEK , singu- lis diebus, in Nosocomio Academico. Praxin chirurgicam tradet B. F. SUER- MAN , quater per dierum hebdomadem , ho- ra VIII. Operationes chirurgicas demonstrabit B. F. SUERMAN , tempore hyemali , quater per dierum hebdomadem, hora V. Institutionibus clinicis in arte chirurgi- ca, quovis die , vacabit B. F. SUERMAN. Theoriam artis obstetriciae J. I. WOL- TERBEEK , die martis , iovis et veneris ho- ra IX. Institutionibus obstetriciis , inprimis prac- ti- XVI ticis inNosocomio habendis, vacabit J,I. WOL- TERBEEK. Medicinam Forensem tradet N. C. de FREMERY, diebus mercurii et saturni, ho- ra VIII. Disputandi cxcrcitationibus , alternis heb- domadibus, Professores in Facultate Medica praeerunt. J. RLEULAND, licet propter aetatem ho- norifice rude donatus, commilitonibus , qui explicationem accuratiorem speciminum Ana- tomicorum et Pathologicorura in Museo prae- sentiura desiderabunt , sua officia , quantum valetudo permittct, offcrt. PH. F. IIEYLIGERS, quando ipsi per valetudinem licebit, Chirurgiam dcnuo et Ar- tem Obstetriciam traditurus est. s In FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE et LITERA- RUM HUMANIORUM, docebunt. Logicam J. F. L. SCHRODER, die lunae atquc saturni , hora II. Doctrinam moralem atque nonnulla loca se- XVII selecta ex Metaphysices doctrina, J. F. Li SCflRODER , diebus jovis et veneris , hora II. Literas Latinas A. VAN GOUDOEVER, dicbus lunae , martis , jovis et veneris , ho- ra X. interpretando cura Ciceronis orationes Philippicas in M. Antonium , tum selecta quae- dam loca ex Ovidii Metamorphoseon libris. De optima cum puerorum instituendo— rum , tum Literarum Humaniorum docen— darum via disputabit A. VAN GOUDOE- VEPi, diebus mercurii h. I. et saturni h. XII. Antiquilatem Romanam tradet A. VAN GOUDOEVER, diebus lunae, mercurii, jovis et saturni hora IX. Exercitationibus Oratoriis praeerit A. van GOUDOEVER , die mercurii hora XII. Literas Graecas tradet Ph. G. van HEUS- DE , interpretando cum Herodoti libro I. diebus martis et veneris , hora XI : tum Pla- tonis Phaedone , diebus lunae et jovis , ho- ra XI. Literas Hebraicas docebit J. H. PA- REAU, ita ut Grammaticam exponat, die- bus lunae et jovis, hora IX. eademque hora, dicbus martis et veneris, quacdam tractet Capita c Regum Libris. • • Li- XVUl Literas Chaldaicas ct Syriacas J. II. PA- REAU, dicbus lunae ct jovis, hora XI. Literarum Arabicarum initia J. H. PA- REAU , diebus martis et veneris , hora XI. et carmina quaedam Arabica antiquiora trac- tare perget , die mercurii , hora IX. aut alia commodiore. Antiquitatem Hebraicam tradet J. H. PAREAU , diebus lunae , martis , jovis et ve- neris, hora I. Historiam gentium , praesertim Graeco- rum et Romanorum Ph. G. van HEUSDE, diebus lunae , martis , jovis et vencris , h. XII. Historiam poeseos Graecae , Ph. G. VAN HEUSDE , diebus mercurii et saturni , h. X. Historiam philosophiae , Pn. G. VAN HEUSDE , diebus mercurii et saturni , ho- ra XI. Historiam Patriae , A. SIMONS r dicbus martis, mercurii, jovis et vcneris, hora VIII. Historiam Coloniarum Belg. , diebus et horis , auditoribus commodis , A. SIMONS. Literas Belgicas et Eloquentiam , A. SI- MONS, d. martis, mercurii, jovis et vcne- ris, hora II. Narrationes , quae jabulosam spectant Gen- Gentium Germanicarum aetatem, A. SI- MONS , d. martis et veneris , hora IV. Praecepta styli bene Belgici tradet A. SIMONS , d. martis hora XII. mercurii , ho* ra XI. jovis , hora IV. et veneris , hora XI. Disputandi exercitationibus , sermone Belgi praeerit, alternis hebdomadibus , die jovis, hora IV. A. SIMONS. Disputandi exercitationibus praeerunt, al-* ternis hebdomadibus , die saturni hora I. al- ternatim Ph. G. van HEUSDE et A. van GOUDOEVER. In FACULTATE MATHESEOS et PHI- LOSOPHIAE NATURALIS, docebunt Elementa Matheseos J. F. L. SCHRODER, d. martis , mercurii , jovis et Yeneris, hora VIII. Physicae Mathematicae elementa , J. F. L. SCHRODER , diebus mercurii et saturni , ho- ra XI. Stereometriam atque Trigonometriam Sphaericam , adhibitas ad Geographiam Mathematicam et Astronomiam J. F. L« SCHRODER, die lunae atque saturni, ho- ra VIII. ** 2 to~ XX Loca selecta ex calculo differentiali et in- tegrali adhibita ad theoriam curvarum J. F. L. SCHRODER, die jovis et veneris, hora IX. aut alia auditoribus raagis coramoda. Physicam experimentalem G. MOLL, die lunae , raartis , jovis et veneris , hora I. Astronomiae primas notitias G. MOLL, d. lunac , martis , jovis et veneris , h. XI. vel alia , auditoribus magis commoda. Astronomiam theoreticam et practicam G. MOLL, iisd. d. h. XII. Elementa Hydrotechniae , ad praesentera conditionem Patriae adplicata , si sufficiens nu- merus auditorum adsit, belgico sermone, ex- ponet G. MOLL, hora deinceps indicanda. Chymiam generalem et applicatam N. C. de FREMERY, diebus lunae, martis, mcr- curii, jovis et veneris, h. XII. Bvtanicam et Physiulogiam plantamm J. KOPS, diebus lunae, martis, jovis et vc- neris, h. X. Historiam naturalem Mammalium , A- vium , Reptilium et Piscium exponet Th. G. van LIDTH de JEUDE , diebus lunae ct mercurii, hora XI. Caeterorum autera ani- malium, vcrtcbris carentium, historiam, die martis eadcm hora. 'Ana- XXI Anatomiam comparatam tradere perget Th. G. van LIDTH de JEUDE,die saturni, hora XI. Mineralogiam et Geologiam N. C. DE FREMERY, dicbus jovis et veneris, hora XL Oeconomiam ruralem J. KOPS, diebus lunae, mercurii et jovis, hora I. saturni, ho- ra XII. Chymiam artibus adhibitam P. J. I. DE FREMERY, diebus et horis deinceps indi- candis. Iis, qui instituendis operationibus chymicis operam dare cupiunt, praeerit P. J. I. de FREMERY, die saturni vel alio, hora com- moda. Disputandi exercitationibus , die saturni ho- ra I , alternatim praeerunt Professores in Fa- cultate Matheseos et Philosophiae Naturalis, singuli in partibus sibi demandatis. G. DORN SEIFFEN, Lit. Human. Lec- tor , diebus lunae et jovis hora V , Gramma* ticam Graecam exponet ; iisdem diebus ho- raVI., aut alia, auditoribus magis comrno- da , de rhytmica ralione , tam in Graeco- rum, XXH rum , quam Latinorum , poetarum carmini- bus aget. J. H. KOCH, Linguac Germanicae gram- maticam et historiam literariam interprctabi- tur , horis auditoribus commodis. Literas Francicas tradet F. M. D'AN- GELY, diebus lunae et jovis, hora V. Literas Anglicas tradet C. THOMPSON , «liebus lunae et jovis , hora VI. L. de FRANCE, Academicus gladiatoriae artis Magister, quotidie aptum et elegantem gladii usum docebit. Bibliotheca Academica , diebus lunae , martis,jovis et veneris , ab hora I. in II. diebus mercurii et saturni ab hora I. in IV. , et feriarum tempore 9 singulis diebus jovis, ab hora !• in II. , unicuique patebit. Mu- seum quoque zoblogicum , tam hujus aca- demiae , quam privatum irt aedibus Projes- soris Historiae naturalis, cuique roganti patebit. §, IV. XXIII $. IV. Inde a die xxvi Martii a. cioiocccxxix, usque ad diem xxv Martii a. ciotocccxxx. Doctoris honores in singulis Facultatibus , hoc ordine, consecuti sunt. Anno cnoiocccxxix. Die iii m. Aprilis , Gerardus Schim- melpenninck , J. F. , Amstelodamensis , publice defenso specimine juridico de eo quatenus feminarum conditio cum Jure Ro- mano , tum hodierno melior sit , quam illa marium, ob summam doctrinae pracstantiam magna cum laude , Juris Romani et Hodierni Doctor creatus est. Eodem die , Jantjs , Carolus De:lbeeck , Rheno-Trajectinus, privatim defensis ali- quot observationibus ad tit. Cod. civilis de nuptiis , ob doctrinac praestantiam , Juris Ro- mani et Hodierni Doctor creatus est. Die xxix m. Aprilis , Ludoviccjs, Na- poleon van Randwyck , publice defensa disscrtatione de reticentia illorum, ad quo- rum XXIV rum notitiam lacsae majestatis aut perducl- Uonis crimina committtenda pcrvcnerunt, ob magnam doctrinae praestantiam cum laude , Ju- ris Romani ct Hodierni Doctor creatus est. Die i Maji , Joannes , Franciscus , Henricus, Jacobus, Ernestus Mackay , publice propugnato specimine de acre alic- no hercditario , ob magnam doctrinac prae- stantiam cum laude , Juris Romani et Ho- dierni Doctor creatus cst. Die xx Maji, Antonius , Adrianus van OLDENBARNEVEDD, dictUS WlTTE Tui,- ijiNGH, privatim defenso specimine juridi- co inaugurali, sistente observationes aliquot ad locum de praescriptione inprimis acqui- sitiva , praecipue secundum codiccm legum civilium, ob doctrinae praestantiam , Juris Romani et Hodierni Doctor creatus est. Die xxv Maji , Joannes , Ionatius van Hees van den Temped , publice defensa disputationc historico-juridica inaugurali de nobilibus ac urbium delcgatis sub Comitum Hollandiae regimine ordincs constitucntibus , Juris Ilomani et Hodierni Doctor, ob mag- nam doctrinae pracstantiam cum laudc , crea- tus cst. Die XXV Die x m. Juriii, Petrus de Beau- fort, privatim defenso specimine Juridico de obligatione resarciendi damnum ab aliis datum , ob magnam doctrinae praestantiam cum laude , Juris Romani et Hodierni Doctor crcatus est. Die iv m. Junii, Hermannus, Fride- ricus Kohlbrugge , postquam specimen phi- lologico-Theologicum , exhibens commenta- rium in Psalmum xlv, publice propugnave- rat, ob magnam doctrinae praestantiam cum laude, Theologiac Doctor creatus est. Die xvi m. Junii , Petrus , Joannes , Isaacus de Fremery, Medicinae et artis obstetriciae Doctor inque schola veterinaria Rcgni Bclgici , Chymiae et Physices Pro- fessor, nuper ab augustissimo Rege hac in Academia Professor Extraordinarius creatus , Mathcs. Magister et Philos. Nat. Doctor , ho- noris caussa, renunliatus cst. Die xix 772. Junii , Henricus , Janus Dig- nus Graafland, privatim propugnata dis- putatione juridica de mandato secundum Jus Romanum , ob doctrinae pracstantiam , Juris Romani et Hodierni Doctor crcatus est. Die xxvn m. Junii t F^idericus, Hen- ri- XXVI ejcus, CoRNEiiius DniEiiJNG, prwatim de- fenso specimine historico juridico de condi- tione debitoris obaerati in patria nostra, ob magnam doctrinae praestantiam cum laude, Juris Romani et Hodierni Doctor creatus est. Die xxix m. Junii , Janus , Jacobus i Andreas Luchtmans , publice defensa dis- sertatione physiologico-pathologica de absorp- tionis sanae atque morbosae discrimine , ob magnam doctrinae praestantiam cum laude, Medicinae Doctor crcatus est. Die xxx m. Junii , Bartholomeus van Dorp, privatim defenso specimine juridico inaugurali de lcgitima porlione secundum jus hodiernum, ob magnam doctrinae praestantiam cum laude, Juris Romani et Hodiemi Doc- tor creatus est. Die im.Julii, Petrus , Jacobus , Eve- xinjc Busgers, publice defensa dissertatio- nc inaugurali de instrumcntis, quae ad delicta probanda scribuntur ab iis , quibus hoc nego- tium propter munus publicum , quo funguntur , lege datum est et commissum, vulgo pro- cessen verbaal , ob magnam doclrinae prae- stantiam cum laudc , Juris Romani cl Hodierni Doctor crcalus cst. Die XXVII Die ii m. Julii, Sibout, Cornelius Klink- hamer, publice propugnata disputatione de bello propter successionem regni Hispanici gesto, pace Rheno-Trajectina composito, ob summam doctrinae praestantiara magna cura Iaude,Juris Romani et Hodierni Doctor crea- tus est. Eodem die idem , publice defenso Que- rolo sive Aulularia incerti auctoris comoedia togata, ob summam doctrinae praestantiam magna cum laude, Phil. Theor. Mag. et Litt. Hum. Doctor creatus est. Die iii m. Julii , Guiliedmus VAN Lyn- den ,publice defenso specimine juridico inau- gurali de praestando damno et interesse ex mora debitoris , ob summam doctrinae prae- stantiam magna cum laude , Juris Romani et Hodierni Doctor creatus est. Eodem die , Franciscus, Desideratus , Victor Moncheur , publice propugnata disputatione juridica inaugurali de his, quae in jure sunt inutilia , ob summam doctrinae praestantiam magna cum laude, Juris Ro- mani et Hodierni Doctor creatus est. * Die iv Juliiy JustuS Vos, privatim dclenso specimine juridico inaugurali sistente ob- XXVIII observationes ad quaedam ioca codicis lcgum civilium , ob doctriuae praestantiam , Juris Ro- mani ct Hodierni Doctor creatus est. Eoclem die , Carolus , Christianus van Hees, postquam dissertationem medi- cam inauguralem publice propugnaverat de ictero praesertim illo, qui ex calculis bilia- riis oritur, excmplo notabili illustrato, ob magnam doctiinae praestantiam cum laude, Medicinac Doctor creatus csX. Eoclem die , Gerardus, Bernardus Visscher , privatim deienso specimine ju- aidico inaugurali sistenle nonnulla , quae spectant usum impulationis in jure crimina- li, ob doctrinae praesiantiam , Juris Piomani ct Hodicrni Doctor renunliatus est. Eodem die , Jacobus, Dingemans, Al- berti, privatim defenso speciminc chirur- gico, de celaceo , ejus historia et usu niedi- co, ob magnam docainae praestantiam cum laude , Mcdicinae Doctor creatus est. Die ix m. Septembris ,TnEOD JANO , JACOBO HlNDOPEN , Tjadlingio, Pe- tro Tresling, Lamberto Doedes Di- derici Filio et Jacobo, Gerardo Roose- boom praemia distribuit , porro pro meritis laudavit Jacobum Meyer, Carodum , Fran- ciscum van Setten et Petrum van der Vejdden, qui honorifica laudis testinionia me- ruerant. Recitatis tandem Quaestionibus pro certa- mine literario , in proximum annum , propositis , raagistratu se abdicavit, et successorem sibi ab augustissirao Rege datura , Acadcmiae Rectorem proclamavit. HERMANNI BODMAN O R A T I O DE HISTORIA PHILOSOPHIAE DE DEO, SAPIENTIAE MAGISTRA, D1CTA PUBLIC K I>IE XXVI. m. Martii A. cioiocccxxx. QUUM AcADEMIAE REGUNDAE MUNUS SOLENNI RITU PONERET. O R A T I O. AcADEMIAE RHENO-TRAJECTINAE Cu- RATORES, VlRI EXCELLENTISSIMI , GRA- VISSIMl! Et QUI HIS AE ACTIS ES ET SECRETIS , VlR CONSULTISSIME ! ArTIUM ET DISCIPLINARUM PrOFESSO- RES , VlRI CUARISSIMI ! CoLLEGAE MIHI CONJUNCTISSIMl! UTI ET LECTORES DOC- TISSIMI ! qui in regno belgico , in regione Rheno-Trajectina et hacce in urbe, SIVE REEUS publice GERENDIS, sive jus- titiae tuendae, sive militiae facien- dae praeestis , vlri spectatissimi ! DOCTRINAE CHRISTIANAE InTERPRETES , Viri venerabiles! A 1 Doo- 4 R A T I 0. DOCTORES ERUDITISSIMI ! Ornatissimi Juvenes ACADEMTCI , IM quibus Patriae spes et exspectatio est reposita ! clves denique et hospltes , suo qui- QUE LOCO HONORANDl ! Laetissimus hic nobis illuxit dies atque afFulsit, Auditores humanissimi ! quo Aca- dcmiae Piheno-Trajectinae centesimum nona- gcsimum et quartum agimus celebramusque festum anniversarium. Quo solcnni die si tempoiis, quod inde a fundata hac Musarum sede abiit, memoriam repelimus, ac maxima illa emolumcnta cogitatione nostra complecti conamur , quae ex ipsa , per duo fere saecula , nuila non tempcstate , in Patriam ac Civita- tem erudilam rcdundarunt ; — quales tum quantasque nos gratias Tibi agere par est, O Deus optirac maxime! supreme rerum hu- manarum Moderator! qui, per solidum denuo hunc- R A T 1 O. S hunccc annum , Patriae eam ac Societati Chris- tianae et conservaveris et utilem fructuosam- que reddideris ! — Quodsi in caussas inquiri- nius, Auditores! quibus factum sit , ut Bata- vorum in Academiis, scmper fere laudatissi- mae quaeque artes ac disciplinae laete flore- rent; et alias reperiemus, et hanc non ulti- mam, quod admodum liberalibus (l)illac re- gerentur, dicam, an erigerentur? institutis. Quae liberalitas et aliorum haud paucorum genitrix erat bonorum , et cfficiebat, ut, cum Profcssoribus praecipuae , quae vulgo censen- tur , singularum disciplinarum partes docen- dae imponerentur ; tum vero ampla iis op- portunitas ct occasio daretur latius , cum Com- militonibus, in doctrinarum campum exspa- tiandi, atque alias ipsarum partes, sive inte- riores cas sive remotiores, institutione sua complectendi. Quam facultatcm cum, patrum nostrorum nostraque raemoria, Professoribus bene recepta consuetudo concessisset ; diserte candcm iis conservavit vindicavitque optirai nostri Piegis sapientia , quae , quinto decimo hujus saeculi anno , res academicas pruden- tissimis temperavit legibus. (2) Cui liberalissi- mo instituto Vestri, Collegae clarissimi! dis- ci- 6 O R A T I 0. cipuli acceptos referunt utilitatis illos fructus omnes , quos uberrimos ex extraordinariis Vestris scholis percipere solent. Sed eadem Academiarum temperatio non Civibus tantum nostris prodest ; verum mihi quoque doctori , si de me fateri licet, utilissima fuit estque cum maxime. Cum enim mihi demandatam cernerem Theologiae, quae apud nostrates Naturalis dicitur, (3) docendae provinciam gravissimam ; illa potissimum fuit , quam me- moravi, lex saluberrima, cujus admonitione excitatus, ad hujus doctrinae Historiam pecu- liaribus scholis tractandam adducerer. Quod consilium utrum cxoptatissimis meis profue- rit Commilitonibus , eorum judicium esto;mi- hi certe ipsi, pro ingenii quidem mei medio- critate , plurimum profecit. Quod me profiten- tem ne quis miretur, permittatis mihi , quaeso ! ut pauca hacce hora dicam de Historid Philosophiae deDeo, sapientiae Magistrd. Quam caussam non iccirco potissimum agen- dam suscipio, ut existimationi Vestrae, Audi- tores! studium commendem, quod sua se sa- tis praestantia tuetur ; aut ut Vestris in ani- mis , Commilitones ! pulcherrimae rei amorem excitem: nam id unum extimescere soleo ? ut tan- R A T I 0. 7 tantis Vestris ac tam constantibus discendi studiis ego docendo satis digne respondere possim. Id vero mihi volo, ut ex hujusce studii, exempli loco positi, praedicatione laus efflorescat instituti academici, quod si deside- raretur , nunquam in hanc disccndi aut do- cendi viam perducti fuissemus. Quod reli- quum est, brcvitatis sectandac desiderio duc- tus , adstricto magis , quam copioso dicendi genere utar. Si autem minus probatae Lati- nitatis vocabula quaedam in hac caussa me usurpantem audieritis, id perspicue dicendi conatui potius , quam ignorantiae vitio , Vestra tribuat humanitas et aequitas rogo! Ea, quam diximus, Historia et hominis cognitionem nobis impertit ; et Philoso- phiam de rebus Divinis saluberrimis mo- deratur consiliis ; et Divinam , quae mun— dum moralem regit , Providentiam admi- rari docet ; et Christi de Deo Doctrinam magni faciendam commendat. Quas laudes si jure me illi tribuisse constiterit, nemo quisquam, confido, egregiam eam sapientiae Ducem esse negabit. Ad 8 R A T 1 0. Ad hominis cognitionem comparandam , ut hinc ordiar, adjumenti quid nobis afferre id , quod pracdicamus, studiura, haud facile quispiam infitias ibit. Sed quam praeclara sit ct prorsus singularis haec ejus utilitas , paullo accuratior rei consideratio evincet. Historia quidem Philosophiae , universe sjtec- tata, mentem humanam cognoscendam nobis offert, ad verum investigandum intentam, deraonstratque tum, quibus veluti gressibus incedens, ad id, quod quaerit, assequendum ea pcrveniat , tum quibus in gcncroso suo cursu rctardetur impedimentis. Historia illa est , Divinitus nobis concessac , cogitandi ac ratiocinandi facultatis. Si autem de Divinis singulatim rebus Sapientum philosophemata cognoscimus ; tura demum omnium difficillimos et nobilissimos consideramus veri inveniendi conatus. Ecquae enim Philosophiae pars aut tam arduam sibi propositam habet disquisi- tionem , aut tam sublirae persequitur consi- lium , quam ea , quae innumera naturae visa , stupenda machinae mundanae miracula, ad- mirabiliorcs etiam animorura nostrorum do- tcs , ad unam , eamque omnium supremam Caussam refcrre , atque ex agnita hujus effi- ca- R A T I 0. 9 cacissima vi explicare laborat? Itaque has potissimum ingenii philosophantis disquisitio- nes, Historia duce , contempletur oportct Psy- chologiae studiosus , qui , quomodo ad sapien- tiae arcem perspicacissimi quique omnis aevi Viri enixi sint, item, quid eorum acumen haud raro retuderit, velit indagare. Ex quamplurimis , quae hoc in genere excitari possint , animadversionibus paucas , agite ! spe- ciminis loco , prodamus. Juvatne igitur videre, quam vim, in Philosophorum placita de Deo praeparanda , habeat educatio ? Epicurum spectate. Puerulus hic, jubente matre, quae artes factitabat magicas , incantandi formulas recitare debuerat. (4) Nec sane inexspecta- tum vobis accidet, adulta eum aetate reli- gioni fuisse inimicissimum , et nullas non generis humani aerumnas ex superstitione repetendas duxisse. — Atque hoc ubi me comraemorantem audiistis , Viri doctissimi ! Vestrum nonnulli sponte sua , puto , in me- moriam redierunt D i a g o r a e illius Melii , cujus adolcscentia depressa fuerat crassissi- nia, e puerili institutione hausta, supcrsti- tione, raaturior vcro aetas audacissimo infa- mata est Athcisino. (5) Veruratamen vulgo no- tio- 10 O R A T I 0. tiora sunt nomina, nec ad nostram rera mi- nus accommodata exempla Philosophorum , qui, superiore saeculo, in Francogallia celebrabantur , Encyclopaedicorum. Hos enim sanctissimis quibusque rebus ac doctri- nis acerbe irrisisse, ii tantum mirari possunt, qui, quali educatione ipsorum plerique usi sint, ignorant. ( 6) — Quod autem notissima Horatii voce dicitur : Quo semel est imbuta recens , servabit odorem testa diu ; id et in aliis apparuit quamplurimis , et in Spi- n o s a potissimum. Hic nimirum , natione Judaeus , mysticis ac pantheisticis Cabbalae doctrinis a pueritia innutritus erat. Hanc au- tem institutionem in eam, quam postea vir commendavit , de Deo doctrinam insignem ali- quam vira habuisse , et mihi certissimum vide- tur, ct vero idonei judices existimarunt. (7) — Sed, quo plenius vobis constet, quam arcta necessitudine cum religionis contemptione su- perstitio conjuncta repcriatur; in Democri- t u m oculos convertite , scholae Atomisticae , quam fundaverat Leucippus, alterum pa- rcntem. Ille enira, cum omnia mechanicis caussis , nihil Naturae Divinae , tribuendum esse contendcrct; cum impia hac doctrina tara O R A T I 0. 11 tam anilem plurimorum spectrorum, nescio quorum, metum ac formidinem copulabat, qua putidiorem vix aut ne vix quidem fingendo comminisci possis. — Sed mavultis fortasse vim considerare, quam in Philosophorum Theologiam vitae genus habeat studiaque in- primis, quae pueri didicerint admirari. Ad binos igitur attendite , omnium , qui unquam fuerunt , celebratissimos , empyricae Philo- sophiae patronos. Aristotelem me di- cere intelligitis ac Lockium. Illi pater erat Medicus y hic salutarem artem ipse exercebat. — Ouam luculenter porro, in philosophematum de Summa Natura discrimi- ne et diversitate, diversa cernitur ingeniorum conformatio ! Socrates et Plato, consen- tiente planc ratione , in rerum creatarum praestantia et utilitate fidem, Conditori ha- bendam , fundabant. Verum Sophronisci filius ea praecipue hic spectanda ducebat , quae, in hominis caeterorumque animantium salu- tem , prudenter ac benigne , a naturae Paren- te constituta sunt. Platonis autem poeti- cum magis sublimiusque ingenium ita potissi- mura eandem caussam agebat, ut ad mottis constantiam ac perpetuitatem suspiceret, quae in 13 O R A T 1 O. in corporum coelestiura aequabili illa et ad- mirabili cernitur volutatione. (8) — Nulla au- tcra in re clarius elucescit haec, quam me- moravi, ingeniorum varietas, quam in Dei vitaeque Divinae notione informanda. Quod cjusmodi est, ut summo jure Carum, Phi- losophum acutissimum, dixisse existiraes, cum: Qualis est homo , ait , talis , quem agnos- cit colitque , Deus. Qualis hominis ani— mus , tale , quod ipsi placet , coelum. (9) Ubi, in re perspicua, uno excitando exem- plo , defungi juvat. En vobis Aristotelem denuo etEpicurum! Quorum utrumque beatitatis, qua Numen utatur, imaginem sibi informantem videamus. Stagirita Persa- rum Rege beatiorem ita deraura semet repu- tabat, si in vitae philosophicae otio studiis- que consenescere posset. Haud aliter igitur Deum descripsit , eo usum laetitiae fructu , nt placida sui intuitione gaudeat, nec ulla turbetur agendi necessitate. Non ita Gar- gettius scnex, quem veteres vocabant. Hic voluptate finera contineri bonorum cense- bat. Humanorumne ? Ita : sed nihilo secius etiam Divinorum : illo enim judice , Deorum , quae dicebat, intermundia ad amussim hor- tn— O R A T I O. 15 tulos referebant, ubi suis cum discipulis re- quiescere ipse solebat ac delectari. — Quid, quod ad Sapientum de rcbus Divinis de- creta parienda, aut ad eorum certe formam dcfiniendam, vim quampiam habere soleat gentium , ubi exsistunt ipsa , discrimen ! Qua de re si dubitatis, Cartesii perspicuitatcm cum Kantii subtilitate comparetis velim ; aut universe Germanorum abstrusas , in hoc genere, disputationes cum elegantibus illis scriptis contendatis, quibus idem argumen- tum complexi sunt , aut , si forte malitis , ex- hilararunt Francogalli. Sed nondum dc nexu diximus, quo prio- rum de rebus Divinis philosophemata cum posteriorum de eodcm argumento decretis conjungerentur. Quae sententiarum copulatio ac consecutio observationem habet, cum ju- cundissimam, tum ad latebras cognoscendas , recessusque , qui in hominum animis inveniun- tur , utilissimam. Jam igitur , quomodo alia ex aliis placita fluxerint, et se invicem excepe- rint, aut universe secuta sint, paucis videa- mus. Ubi non hoc potissimum mihi volo , quod Pracceptorum philosophemata discipuli it- 14 ORATia illustrarint , exornarint, varia ratione tempe- rarint; veluti Xenophanis decreta Par- raenides excoluit, Alberti Magni Tho- mas Aquinas, Kantii Reinholdius pater, Jacobii Boutervecius, (10) alio- rum alii. Proximam enim cognationem esse, qua singularum disciplinarum auctores cum carundcm alumnis conjuncti reperiantur, tam clare cuivis attendenti elucescit, ut cultissimis id Auditoribus demonstrare necesse non sit. Quamquam , diversissime temperatae hujusce necessitudinis ratione ac caussis indagandis , copiosissimum studii ac doctrinae tanquam pabulum inveniet mentis humanae cognoscen- dae cupidus animus. Veluti, haud sine nos- tra , ut spero , utilitate , cum Commilitonibus inquirere soleo, qui factum sit, ut ex unius fonte S o c r a t i s tot diversissimi fluerent Phi- losophiae rivuli, atque ut ex ejusdem disci- plina et Antisthenes progrederetur, qui in una virtute , et Aristippus, qui in sola voluptate finem bonorum cerni putaret; cumEpicuri contra discipuli uno onines ore Magistri dictata reddere solerent. — Vcrum alia accipiatis, ut tenuioribus veluti vcstigiis inge- nii humani incessum odoremini. Quae igitur de O R A T I 0. 15 de rebus Divinis priores docuerant , haec non raro posteriores invertendo imitati sunt. Ita Eleaticos, de mundi origine philosopha- tos, eum in modum secuti sunt Atomisti- ci, ut horum doctrinam, quod ad illum qui- dem locum attinet , non minus vere quam con- cise, Mleatismum conversum nuncupare pos» sis. — Nec dissimili ratione, superiore sae- culo, Berkelejus, Philosophus, quemno- vistis, Anglus, quantum ea aetate plerique, Lockii auctoritatcm colcntes, sensuum ex- ternorum visis tribuebant, tantum ipse ideis dandum censuit. (11) — Sed alia mihi ex aliis ejusmodi inversionum exempla succurrunt. De quibus temperare mihi non possum, quin haec etiam excitem. Quo tempore Wolfia- ni, approbantibus aequalibus atque applau- dentibus , mathematica fere demonslrandi ra- tione usi, Theologiae Naturalis decretis ob- jectivam vindicare conabantur evidentiam ; en! magnus ille exstitit Doctor Regio- montanus, qui, Dogmatismi illius auda- ciam indignatus, ita eum convellere non dubitavit, ut in iis, quas dixi rebus, objec- tivae veritatis dcmonstrationi subjectivam fidem substituere juberct. Verum hoc qui- dem 16 R A T I 0. dem ut omnibus cognitum est; ita fortasse icinus pervulgatum est , nec minus tamen me- morabile , ubi sua vice regnare incepisset cri- tica illa K a n t i i ratio , subito ipsi adversa- rium se dedisse B a r d i 1 i u m ; qui , impar scilicet congressus Achilli , ea , qua major esse non possct, fiducia, per formulas arith- meticas , quasi calculum subduceret , Dei im- mortalis vitam comprobare conaretur. (12) — Porro luculenter nostra docet Historia, quam mire antiquiorum diversa, eaque non raro sibi invicem contraria decreta conflando mis- cuerint posteriores. Veluti, de mundi na- talibus philosophatus , Heraclitus cum Physicorum sive Jonicorum placitis Eleaticorum confundebat doctrinas. Ne Stoicos nunc memorem, qui eorundem Jo- nicorum, de eodem argumento, decreta Platonicis,ne quis miretur , copulabant. — Sed quando haec conciliationis studia spec- tastis ; non sine animadversione hoc etiam dimittatis velira multorum institutum, quo, inter contrarias sibique invicem adversantes philosophandi vias, mediam quandam, tutio- rem sibi, ut sperabant, futuram, rcperirc atque ingredi conarentur. Ita nimirum , inter O R A T I O. 17 Monotheismum ac Polytheismum , media in- terjacet Zoroastris aliorumque quamplu- rimorum doctrina de duobus , aeterno secum invicem certamine conflictantibus , Principiis. Atque haud valde diversa ratione, inter eos, qui primigeniae etiam universi materiae ori- ginem ex libera Summi Numinis voluntate re- petebant , et inter eos , qui mundi aeternita- tem propugnabant , medios incessisse N e o- platonicos novimus aliosque multos, qui ex Deo emandsse seu effluxisse omnia affir- marent. — Attendamus tandem, quomodo in hoc, quem lustramus, agro jacentia resur- gant, quae defloruere revirescant, emortua in vitam revocentur. Ubi, omissis aliis om- nibus , quae hic vobis obversari puto , exem- plis, unum hoc mihi liceat commemorare. Quodsi Schellingii et Hegelii discipulis haud paucis fides habenda sit ; absolutae , quam vocant , Identitatis doctrinam , his de- mum postremis annis, Duumvirorum illorum cerebrum enixum est. Sed quoniam , quae eadem in Natura sint, quaercre ipsi amant; in Historia etiam id ne negligant velim : nara illa, quam novam esse jactant, sapientia, quod ad summam rei attinet, eadem est, B quam , 18 O R A T I O. quam , ante multa saccula * non X e n o p h a- nes tantum ac Parmenides Graecis con- signarunt scriptis , sed ipsi adeo , in sa- cris suis Vedatni libris, subinde prodiderunt commendaruntque Indorum antiquorum Gy m- nosophistae. (13) Haec , quae ex Historft Philosophiae de Deo hausimus , observata de ingenii humani cursu cum sapientiae studio conjunclissima esse , nemo facile ncgabit , qui ea legerit ac perpenderit , • quae nuper Tu , clarissime Schrodere! de Psychologiae praestanti^ ac fructibus, pulcherrime et vcrissime dispu- tasti ! (14) — "Verum haec , Auditores ! cer- tissima ex nostra illa Historia rcdundat utili- tas, ut, ea monente Magistra, vidcamus perspiciamusque cum, quale et quam mag- num acumen mortalium ingeniis Natura con- cesseritj tum vero, quam multa sint,inquae penetrare frustra eadem laboraverint ; ne vel, nostris de viribus desperantes, inertes desi* deamus, ac lucentem in nostro pectore tan- quam flammam exstinguamus ; vel contra , te- nuitatis nostrae immemores, Icareis nos alis tollcre conemur. Qualis enira et quam ignea in- O R A T I 0. 19 ihgenii vis erat in Anaxagora, qui, etsi in mediis superstitionis umbris natus educa- tusque , atque a Physicis profectus , in una materia rerum principium quaerentibus , pri- mus tamen omnium in Philosophis Graecis, Deum Mentem , a mundo segregatum , hujus Fabricatorem esse Gubernatoremque , clare videret ac diserte demonstraret ! (15) Quis non Platonem et Stoicos miratur , de Pro\identia, non minus eleganter quam sub- tiliter, disserentes? Cujus non obstupescit animus , ubi Thomam Aquinatem ca- liginosae , qua vivebat , noctis tenebras illus- trantcm viderit per disputationem pro Numi-» nis vita probanda teleologicam , cui nihil magnopere ad perfectionem deesset? Qua ve- neratione oranes nos, etsi forte longe diver- sam philosophandi rationem secuti, Carte- s i u m suspicimus , cui sola sufficeret concessa nobis cogitandi facultas , qua et Deum et mundum revera esse evinceret? Quis non se ipso sibi major videtur, ubi Lcibnitium dicentem audierit de summo Numine , Monade illa Monadum , cui uni omnes , quotquot ia immensa sint rerum universitate , Monades y mimero inhnitas, quodcunque sint habcantque B 2 et 20 R A T I 0. et possint ,. acceptum referre oporteat ? Quid vero de Wolfio dicani , Deum informanti, qui omnes , qualescunque esse possent , mun- dos, ut ex cunctis optimum eligcrct crean- dum , uqo infinitae mentis ictu , sibi reprae- sentaverit; — aut quid de Kantio, in ne- cessaria virtutis felicitatisque conjunctione praesidium Jidei illi parante, qua summum sanctissimumque mundi moralis Gubernato- rem ac Judicem complecti, Ratio nos prac- tica jubeat? — Esto sane , Auditores! in his , quae meraoravi , magnorura Virorum pla- citis esse , quae desideretis , aut jure reprehen- datis. Neque ego intercedo , aut dissentio ; scd , ex iis tamen singulis clarissime apparere idem affirmare non dubito, quorsum et quam profuDde argutae mentis penetret acumen ! Vcrum non minus prudenter ca , quam au- diendam commendamus , sapientiac Magistra monet cavetque, ne arrogantia inflati, nimis altc cvolando, praecipites ruamus. Quotain- quamquc enim nostrae Historiae paginam le- geris , cui non impressas imbccillitatis huma- nae notas repcrias? Nolo profecto magnorum Viromm errores in triumphum ducere. Sed ip- ■ORATIO. 21 ipsi novistis, Auditorcs doctissimi! quam sae- pe, quae nostrac disciplinae capita egregie illustravcrant et , certissimis adductis argumen- tis , comprobavcrant antiquiores , ea denuo ob- scuraverint atque in dubium vocaverint recen- tiores, in iisque ii subinde ipsi, qui optime de hacce doctrina meritorum Hominum disci- pulos sese profiterentur. (16) Quid, quod vulgo notum est , in celebratissima illa S t o i- corum Porticu, diutissime tam indefmitam fluctuantemque' relictam esse Summi Numinis notionem, ut ipse adeo Seneca (at qualis quantusque Vir!) Deum et Naturam ctfllun^ dum plane idem significare existimaret ! (17) — Nec vos latct , quot et quam magni Philoso- phi , a Chrysippo inde ad M e n d e 1 - sohnium, quin ad Kantium usque, (18) in argumentis ex ipsa Numinis notione sive ided petendis , quibus necessaria ipsius ex- sistcntia demonstraretur , operam consumpse- rint, non laboriosam magis, quam inanem et infructuosam! — Accepistis iidem, quam turpiter et quam divcrsa crrandi via, Deum cum mundo capitalia ctiam confuderint inge- nia. Ubi et alios multos commemorare pos- sim , et infelicissimum illum J o r d a nma Bru- Q2 R A T I O. Brunum. Hic eniin , cum in sagacissimis et acutissimis sexti decimi aerae nostrae saeculi Viris excelleret, ita tamen ingenio, ad my- stica quaevis commenta amplectenda proclivi, regendum sese dedit, ut Deo cunctorum caussam contineri contenderet , et materia- lem et formalem et operantem et fina- lem. (19) Scd unum recordari hic nobis sufficiat, qui Brunum, quamvis sagacem, ingenio longe superabat, Spinozam. Hunc rarissima eminuissc mentis acie, quis est, qui nesciat? Et huic tamen ipsi cum scse perver- sa Substantiae definitio commendasset ; tan- tillus error in omnia illa eum pertraxit opi- nionum commenta, quae haud eluendam ejus nomini infamiara illeverunt ! (20) — Alia multa , sciens prudensque , hic praetereo : nam satis jam perspexistis , Auditores ! si - stituere velle videantur ? Quorum sive argutiis seu fallaciis cum alii facile capiantur, non item irretietur Historiae discipulus. — Ad phi- losophandi autem constantiam et fortitudinem cfficacissime impulsum sese scntiet idem , ubi exempla spectaverit magnorum Virorum , qui , difficillimis viventes temporibus , gravissimis expositi capitis periculis , ncc minis , nec car- cere, nec vitae discrimine a vero investigando deterrerentur. Quali magnanimitate cum alios vario tempore fuisse, nostra doccnte Magis- tra, comperimus, tum potissimum Scholas- ticos quosdam , qui regnante barbarie vive- rent, et Italos nonnullos, qui ipsius jugo vixdum aequalium collis subtracto, florc- rent (^21) — Ouid quod eadcm instituti schola discamus, acerrimos etiam Philosophiac con- temptores , qui cx Thcologia certc illius usum plane proscribendum putarcnt, ejus auxilium ad refellendos adversarios invocarc non dubi- tasse , ipsiusque adeo opcra sc carerc haud pos- O R A T I O. 25 posse, invitos demonstravisse ! Quo in gene- re, ne de Cypriano aliisque Ecclesiae Latinae , qui vocantur , Patribus dicam , unum commcmorare mihi liceat Tertullianum, de Societate Christiana meritissimum Virum, sed cui totum hoc de rebus Divinis philoso- phari vchementer displicebat. Hic enim, qui omnes sine discrimine Philosophos haereti- corum patriarchas vocabat , philosophis tamen ipse argumentis sibi refutandos csse Dualistas existimavit. {11) Quo magis ad magni faciendum et indefessa opera perse- qucndum adducimur studium , quod , si per inimicorum voces vituperatur, pcr eorundem exempla commendatur. Sed , agite ! eum , qui in omnium gravissimo argumento ita versatur. ut ei Historiae lucem afferat , paullo accuratius contemplcmur. Hunc ecce! videre mihi vidcor, in altissimi montis specula collocatum , ex qua in campum , quem praestantissimi quique Sapientcs philosophan- do emensi sunt , latissimus ipsi prospectus pateat, ut quocunquc velit oculos convertere possit, veri intuendi desiderio ardentes. Non hic sane , quae suo potissimum teinpore ce- lcbrantur, placita, hacc cuncta, lanquain 26 R A T I O. verba non prius audita , omnesque veri nu- meros habentia, mirabitur; nec eorura imi- tabitur stultitiam, qui, unius ex ore Magistri pendentes, cujus cum maxime regnet disci- plina, hunc unum praedicant, cum hoc na- tam esse sapientiam clamitant, nec nisi per hujus discipulos ab interitu eam vindicari posse opinantur. Absit profecto, ut haec minutorum animorura angustia eum deprimat, quem spectamus, vcri cultorem! Quodcunque enim, ad sanctissimae caussae illustrationem ac confirmationem , omnis memoriae Sapientes contulerunt, id ipsi excutiendum oflert tem- porum illa testis, Historia. Hinc, nihil aut temere contemnens, aut sine probatione am- plexus, optima quaeque, suos in usus selec- ta , delibat ; — Veluti inpratis ubi apes, aestate serend, Floribus insidunt variis ,et candida circurn Lilia junduntur. Ula facem praeferente Duce certissima, vi- det, quot jara commenta , magno aliquando plurimorum plausu excepta, dies deleverit, et posteritatis vox confutaverit. Quae vero na- turae judicia tempus confirmaverit , haec longe concordius, quara historiae ignarus quispiam su- R A T 1 0. 11 suspicetur, secura invicem concinere, haud sine laetitia animadvertit ; praesertim si ea , ex vocum dictionumque technicarum , qualcs novae identidem excogitantur , inyolucris, ad rerum principiorumque simplicitatem revoca- verit. (23) Nimirum, Auditores! firmissima quaeque argumenta , quae pro Dei immortalis vita probanda unquam prodita sint; haeCj utut diversa videantur, ex duobus tantuin fontibus hausta manarunt ; cum ex animi nos- tri natura rationali ac morali , cujus nec ori- go declarari possit, nec dignitas sibi consta- re, nisi agnita suprcma Mente; tum vcro ex mundi consideratione , cujus ortus et perpe- tuatio ex summae tantum Caussae, viventis illius intelligentisquc , potentia ac sapientia et bonitate rcpeti queat atque explicari. Ex utroque hoc fonte, longe minori, quam ple- rique putant, dissensione, sua quique de re- bus Divinis decreta Viri hauserunt , omnibus aetatibus, prudentissimi. Veluti, ut hoc utar, argumentum ac ratiocinationem , vobis notis- simam, quae in universi singularumque ejus partium praestantia , utilitate, mutuo nexu sapientissimae Caussae fundat agnitionem, at- que hinc adeo praesidiuin quaerit fidei, quae Deo 28 R A T I 0. Deo habenda est , immortali ; hanc igitur ratiocinationem non caeteri tantum commen- darunt Philosophi ; sed ii etiam ipsi, quorum cum universa disciplina placilisque praecipuis haec argumentandi viaminime convenire vide- retur. Ita A r i s t o t e 1 e s : » Si essent , in- » quit, qui sub terrd semper habitavis- » sent , accepissent autem famd et audi- » tione , esse quoddam Nujnen et vimDeo- » rum y deinde , aliquo tempore ,pate/actis y> terrae faucibus , ex illis abditis sedibus y> evadere in haec loca , quae nos incoli- y> mus , atque exire potuissent , cum re- » pente terram et maria coelumque vidis- » sent ; .... projecto et esse Deos, » et haec tanta opera Deorum esse arbi- » trarentur. (24) Non minus graviter dixit ille, cujus hanc minime exspectaveris senten- tiam, Joannes Scotus Erigena: »Z)ei", inquit , » exsistentia per res probatur , » quas creavit ; ejus sapientia per mirifi- » cum earundem ordinem ; ejus tandem » vita per earum commotionem." (25) Nec facere possum , quin hic denuo K a n- tium memorem, qui eo ipso loco, ubi, ad comprobandam Dei vitara, physico-theologi- cum R A T I O. 29 cum, quod vulgo vocatur, argumentum in- genio philosopho non sufficere affirmat , dignum tamen id esse profitetur, quod in uniuscuj usque notitiarn perferatur , atque ad puerorum etiam institutionem adhibea— tur. (26) — Non multo minore sententia- rum consensione , ex fjuKpoaoa-ftto illo , qui animo nostro continetur , summac Mentis vi- tam elucescere viderunt Sapientes assever^- runtque. Ubi denuo , haud raro majorem in Viros perspicacissimos vim habuisse pectori insitum veri sensum , quam peculiarem doc- trinae, quae cuique propria erat, rationem formamque, admodum mihi memorabile vi- detur. Quod , uno certe ex multis adducto exemplo , illustrare juvat. Novistis F r e d e- ricum Henricum Jacobium gravissi- mis religionis doctrinis hoc praesidii quaesi- visse, ut de iis apeirvs nobis constare sta- tueret , per Dei , qui suam ipse imaginem animis nostris impresserit , patefactionem. Sed , ecce ! idem Vir optimus subinde ad vitam nostram provocavit rationalem ttmcf ralem , ut infinitam esse Rationem Deum , in quo nostra illa vita fundetur, demonstra- rct. (27} Quod eum fecisse, non favente, sed ORATIO. sed adversante potius modo memorata doc- trina , quacum ejusmodi ratiocinatio non op- time sane concineret, certissimum mihi esse videtur. Verum cavendum nobis est, ne justo diutius gratum jucundumque spectaculum nos detineat Philosophorum , de rebus Divinis longe ma- gis consentientiura , quam putet quispiam , qui , exterioris tantum formae diversitate , aut ver- borum locutionumque technicarura discrepan- tiA , singulorum decreta aestimaverit. Ex duobus igitur his, quos monstravi, fontibus sanioris de Summo Numine Philosophiae vel- uti flumen deducitur, in innumeros sparsura rivulos , ac tara late fusum , quam Tua pa- tent , o Deus ! in mundo physico et morali , opcra , omnium adrairatione dignissima ! — Hanc autem disquisitionis materiam uberri- mam ita complectitur Historiae discipulus, ut, prudentissimae hujus Magistrae voci mo- nitisque obtemperans, scopulos cvitare cone- tur, contrarios quidem, sed idem incauto naufiagium singuli rainantes. Haec enim sa- pientiae Dux et omnium temporum ct nostrae potissimum aetatis Philosophos ita compellat: « Acccpistis," ait illa, « qui, antiquoaevo, Stoi- O R A T I O. 31 « Stoicorum ac Peripateticorum « Dogmatismus Academicorum pepererit « Scepticismum f hic autem ipse in A 1 e- « xandrinorum abierit deflexeritque Mys- « ticismum. Novistis , illis temporibus , ex « defatigatis, per diuturna certamina, erudi- « torum ingeniis Plotini istam exstitisse « et Jamblichi ac Procli doctrinam, « ex nullis non Philosophorum placitis gen- « tiumque religionibus conflatam ; per cujus « absurditatem tandem in fumum et nebulas, « proh dolor! evanesceret, a summis olim in- « geniis profecta, et per terrarum orbem « celebrata , Graecorum sapientia ! Caveatis « igitur," inquit, «caveatis, ne, perlate do- « minantem jam Mysticismum, quae ex simi- « libus fere, nunc denuo antegressis, caussis ex- « stitit , eadem in Philosophiam de Deo (neque « in hanc tantum !) clades inferatur !" (28) Nunc ad laetiora veniamus; sed quae, ne Vestra abutar patientia , levi tantum manu me attingere posse doleo. Quae enim huma~ num cognoscere ingenium docet , ac de rebus Divinis prudenter philosophari , nostra His- to- 32 R A T I 0. toria; eadem pietatis nobis Magistra est, quae ad Dei Propidentiam, hominum res guber- Jiantem , ubique venerandam nostros animos jnformet et adducat. Haec nimirum Provi- dentia , cujus testis est et ministra Historia , identidem , justo maxime et opportuno tem- pore , eos escitavit Viros, per quorum ope- ram verior de Deo doctrina aut excoleretur, aut ab interitu certe vindicaretur. Haec ita non raro maxime perniciosos coercuit erro- res , ut ne nimis late ipsi serperent , atque omnium animos occuparent, prudenter atque efficaciter caveretur. Haec denique, ut una voce rei summam complectar, effecit, ut, sicuti in pliysico illo , ita in hoc quoque jnorali Supremi Regis imperio, iterum ite- rumque ex caligine lux, ex procellis purior coeli aerisque temperies, ex ipsis adeo vene- nis saluberrima exsisterent medicamenta. Ve- re haec a me dicta esse , nemo Vestrum , Au- ditores ! infilias ibit ; quam certis autem rerum tcstiraoniis ea confiimentur, ipsi, quaeso! cognoscite , pauca ex multis momenta histo- rica in meraoriam Vobis revocantes. Apud G raccos olim , ad Creatoris Gubernatorisque summi venerationera , si qua supererat, ex aequa- R A T I 0. 33 aequalium animis tollendam , Parmenidis Idealismus ita cum Democriti Mate- rialismo, quamvis in disparibus utriusque studiis ac placitis, quasi de compacto, con- spiravit, ut ne saniores de Deo notiones prorsus obscurarentur, timendum essetj cum praesertim postea Sophistarum, a reli- gionis amore aversorum, argutiae accederent callidaeque captiunculae. Sed qualis haec erat et quam miranda Divinae Providentiae benignitas , quac nunc potissimum integrioris Theologiae decreta, per Anaxagoram in- venienda, aut certe ab oblivione vindicandaj per Socratis deinceps popularem sapien- tiam in civium domos introducenda ; per Pla- tonis tandem incomparabilem eloquentiam doctioribus etiam commendanda probandaque curaret ! — Quandoquidem autem de Graecis dicere incepimus , facere non possumus , quin , hic quoque, Stoicos memoremus; quos, etiamsi minime in omnibus probandos, Dei tamen ministros , qui de religionis caussa prae- clare meruerint, dicere non dubitamus. Me- tus profecto erat, ne Epicuri placita, quae, cum superstitionis depulsione promis- sa, tum voluptatis spe ostensa, levibus inul- C to- 54 ORATIO. torum Graccorum ingcniis valde se commcn- dabant, intcrnecinam rcligioni cladem illatnra cssent Nec enim ignoratis , quara turpitcr ille curae gubernationique , qua mundo Divi- nitus prospicitur, irrideret, et quam acutis objectionum telis gravissimas peteret de Deo doctrinas, quas professos esse modo memo- ratos Triumviros compcrimus. Verum multo majus sinc dubio detrimentum ex istis ejus vocibus ac sophismatibus cepissct caussa sanc- tissima , nisi huic aequalem aemulumque Deus excitasset Zcnonem, strcnuum illum Pro- vidcntiae vindicera ; cujus discipuli , si in mul- tis hallucinati sunt, per subtilitatem gravita- temque, qua Epicuri sive dictata seu dic- teria refutabant, plurimos redemerunt errores ac compensarunt. Quid quod, quo accu- ratius hujusce scholae res ac merita conside- ramus, eo clarius Deo , cujus Numine diu ea conservata cst, gratias agendas esse videa- mus ! Ea enim schola, quae vixdum nata, E p i c u r o strenue restiterat , postea , cum adulta esset, non minus constanter ab inse- niosis A c a d c m i c o ru m dabitalionibus Pro- vidcntiam dcfendit. Quin, pcr saniora non- nulla , quae profitebatur et tuebatur , placita , ho- O R A T I 0. 35 hominum animos ad Christi Doctrinam amplec- tendam quodammodo praeparavit. (28*) Postea autem , cum apud Piomanos , Imperatorum ty- rannide pressos , et religio in contemptum ab- ire incepisset, et moribus turpissima labes il- lata esset, non fulcire quidem tantam rui- nam potuerunt Stoici, at laudabiliter tamen eam retardarunt. Atque hoc igitur vel uno Porticus exemplo, paullo accuratius exposi- to, satis eluccscit, quam sapienter Philoso- phiae dc rebus Divinis fata rexerit potentis- sima illa , quae cuncta moderatur , Dei Ma- nus. Quam vclim nunc, Auditores! ut in laetis- simo hoc disquisitionis veluti campo diutius vobiscum commorari possim ! Ecqiiod enim tempus fuit , ubi non eadem cerneretur Dei cura? Sed quoniam properandum nobis est, pauca tantum, huc pertinentia, ex serioris memoriae annalibus depromam , et breviter attingam. Medii igitur aevi ignorantiam ac stuporem vulgari voce notari, a teneris audi- vimus. Ncc desunt , qui , lepide ridendis at- que exagitandis barbaris istis atque inficetis Scholasticis, mirifice sibi aliisque pla- ccant. Qui, si id agant, ut aequales nostros C 2 ab 36 O R A T I 0. ab eorum imitandis vitiis detcrreant , sunt sane laudandi. Sin ingenii tantum gloriolam quaerant , et maximos etiam quosque , qui tunc fuerunt , Viros eadem reprehensione com- plectantur , a nobis profecto , pulchrum et bo- num , ubicunque inveniatur , gratis in Deum animis advertentibus , minime sunt audiendi. Atra fuerit ista medii aevi nox. Non nego equidem. Sed qualibus igitur laudibus nobis Deus celebrandus est , qui , per T h o m a m Aquinatem, Joannem Duns Scotum aliosque ejusdem palmae socios , ita certe has illustraverit tenebras, ut eas laetior ali- quando dispellere posset aurora; quique, per ipsas illas acerrimas Realistarum etNo- minalistarum lites , curaverit , ut veri quaerendi cupiditas aliqua et desiderium tor- pentibus conservaretur ingeniis, atque impe- dierit, ne talis ea somnus ac veternus oc- cuparet , ex quo , aut nunquam , aut posl multorum demum saeculorum soporem, exci- tari possent atque evigilare! (29) Recentiora ne hic planc intacta relinqua- mus ; inLockium iteruin oculos converta- mus , eodem , qui S p i n o z a m extulit , anno saeculi decimi septimi natum. Quod si feceri- mus, O R A T I O. 37 mus , et utriusque sententias vel leviter com- paraverimus, continuo videbimus, quamsalu- tariter, per praesentissimam Summi Numinis moderationem , illius late sparsa ac diu propa- gata doctrina vim et efficacitatem retuderit in- fregeritque, quam hujus placita , sine hac aemulatione, in hominum animos habitura fuissent. — Eodem autem providenteDeo , fac- tum est, ut Spinozae, naturae mechanis- mum liberis Numinis consiliis substituere co- nati , errores , ad Physico-theologiam egre- gie excolendam, Rajum, Nieuwentij d- tium aliosque praeclaros Yiros adducerent at- que impellerent (30). Sed qualecunque judicium de rebus, quas adhuc attigimus, Vobis ferendum existimetis; Vos certe omnes , Auditores ! assentientes ha- bebo,' ubi, ad nostra progrcssus tempora, dixero atque affirmavero , piis gratisque men- tibus nobis praedicandum esse summum mun- di Moderatorem , qui, hac potissimum, qua vivimus , aetate , per G a rv iu m , J a c obium, Friesum horumque discipulos, providerit ac praecaverit, ne ulli Fichtii, Schel- lingii, Hegelii conatus Dei viventis atque illigentis notionem obliterare pos- sent , 33 O R A T I 0. sent, aut ex Philosophorum scholis extur- bare ! Hoc malum adhuc avertit ac postea aver- tet, dummodo recte percepta , Doctrina Christiana; cujus admonitioni purissimas quasque de Dco notitias Philosophi debue- runt , quotquot eam errorum expultriccm suos ad animos adhibuerant, aut certe sublimium ipsius decretorum cognitionem aliquam ex pri- mae jam aetatis disciplina hauserant. A com- memorandis quidem meritis , quibus Phi~ losophiae etiam de rebus Divinis pror- sus singulari ratione profuerit haec Doc- trina, aegre me adhuc temperasse confi- tcor (31). Verum tanta sunt ac tam eximia haec merita, quae ne discrtissimi quidem Oratoris vox, nedum mea, siculi par est, celebrare possit ! Vos igitur, Auditores ! non me, sed nostrara potius sapientiae Ducera, Historiara, consulatis velim, ut, hujus edocti testimoniis , intelligatis , quanto et quam uni- co Dei ipsius beneficio, illa Magistra homi- num generi concessa sit, et quam immorta- libus ea officiis philosopham quoque Theo- lo- O R A T I O. 39 logiam sibi devinxerit. Hujus enim annales vobis demonstrab.unt , eos demum , quos Christi lux collustraret , nec priores ul- los , Sapientes , seraper ac constanter ct si- ne haesitatione , Naturae Divinae unitatem professos esse , atque a libera Ejusdem vo- luntate primigeniae mundi materiae originem repetiisse (32). Msi autem his. certa fides habeatur doctrinis , talis agnosci nequit et co- li Deus, cui, sine ulla exceptione, omnia subsint , ad quem tanquam supremam caus- sam, cuncta prorsus referantur; in cujus sa- pientissimo et benignissimo imperio tirmam atque inconcusssam reponere fiduciam queant, quotquot per incertos rerum humanarum exi- tus agitati sunt, ac per curarum calamita- tumque fluctus jactati, mortalium animi. Sed , cum in gravissima haec Historiae nos- trae testimonia excitanda excurrere non pos- sim ; uno tantum allato exemplo , demon- strare mihi liceat, quanta coelestis Doctrinae vis sit et efficacitas, ad discipulos suos pu- riore rerum Divinarum cognitione imbuendos , quam iis contingat, quiiisdem quidem huma- nis disciplinis instituti sunt, atque in eodem culturae gradu collocati, sed sapientissima Chris- 40 R A T I 0. Christi monita ignorant aut non curant. Qua igitur tempestate praeclara Platonis Philosophia in doctrinam illam abierat, pul- cherrimae matris filiam valde degenerem , quae praecipuam Alexandriae sedem habebat ; quatuor vivebant, aut aequales aut non ita magno temporis spatio disjuncti, ingenio et doctrina excellcntes, Viri, ex eadem omnespro- fecti , quam significavi , disciplina N e o p 1 a t o- nica. Cum Plotinum et Jamblichum dico, tum Clementem Alexandrinum et Origenem Adamantium; quorum illi a sacris Christianis aversi erant, hi iis- dem nomen dederant, et vitam consecra- rant. At quam magnum animadvcrtes sen- tentiarum discrimen, ubi modo illos , mox hos de Natura Summa philosophantes audieris! A Plotino enim ejusmodi celebratur Dcus, ex quo , nullas partes ipsius agcnte volunta- te, mundus effluxerit, quique quibus argu- mcntis esse probetur, ne quaerere quidem nobis liceat; cum id potius nobis agendura sit , ut , per animi nostri ZnAua-tv , ad Illius intuilionem perveniamus. Jamblichus au- tem quaecunque myslicae rationis commenta de Sunmio Numine prodiderat P 1 o t i n u s , ea mi- R A T I 0. 41 mirura in modum auxit, et ex insanis fecit insaniora. A Clemcnte vero et Origene non nulla quidem philosophemata commen- data reperiuntur non probanda: non nun- quam euim Alexandrinae magis , quara Christianae doctrinae memores esse viden- tur. Sed ubicunque Christo duce utuntur, quod plerumque eos fecisse apparet, tam pu» ras verasque et sublimes Dei ac rerum Di- vinarum notiones informant , ut vix aut ne vix quidem credibile videatur , iisdem cos olim , quibus Plotinum et Jamblichum, in- nutritos fuisse placitis philosophis. Breyiter ut dicam et universe; quo dili- gentius Philosophiae de Deo Historiam con- sulueritis , Auditores ! eo luculentius confir- matum \idebitis, quod, ante hos paucos an- nos , verissime dixit Franckius, (33) Phi- losophus idemque Theologus Chiloniensis acu- tissimus, post Christi demum tempora, bene cohaerentis disciplinae rationem et rite defmitum loquendi usum Theologiae Naturali constitisse. Immo per propagatam tantum Jesu doctrinam factum esse reperietis, ut sublimcs , quas Illc de Deo , Eoque mundi Creatore, Conservatore , Gubernatore, voces cdi- 42 R A T I O. cdidisset , communis boni instar , et indoctae plebi traderentur et acntissimis Philosophis; atque ut ex eodem adeo fonte , ex quo lim- pidissimam rerura divinarum cognitionem iU- la hauriret, horum quoque hortuli irriga- rentur. — Ita vero certissime Vobis Historia persuadebit , Jesu Christi Doctrinam , quae ex obscuro, neque ulla humanae sa- pientiae luce collustrato , cerrae angulo pro- fecta erat; quae vero per placitorura de Deo praestantiam , priores Philosophiae Heroes infinito superavit intervallo , quaeque una pos- terioribus ad sapientiae arcem escendendam facem praetulit ; — hanc , inquam , C h r i s- ti Doctrinam nullius humani ingenii filiam fuisse , sed coelestem exstilisse et unice Di- vinam Yei i Nuntiara ac Magistram ! •*•-»«•• ■»•«• BE» R A T I 0. 45 Rerum academicarum relatio et praemiorum distributio. Velim profecto, Auditores humanissiini ! uf ex festo hoc die integer atque illibatus gau- dii laetaeque recordationis fructus in Vos sin- gulos redundet! Verum, dum ad recentissi- ma hujusce Musarum Sedis fata Vobiscum recolenda me converto; haud sine tristitiae sensu compcrio , nullum facile nostrorum ho- minum academicorum Ordinem esse, quin , hoc , qui nunc nobis abiit , anno , suis ex sociis aliquem certe deflendum invenerit. Agite igi- tur! nostrae ipsorum fragilitatis memores, mortuis justa solvamus! Sub ipsa jara gesti hujusce mei muneris initia , magna Academiam clades afflixit. Ete- nim Guilielmus Henricus Beaufor- tius, amplissimi Curatorum Collcgii Prae- ses optime meritus, tristi nobis morte eripie- batur. Quae res , dictu difficile est , quam gravem permultis , immo iis , qui desidera- tissimum Virum cognitura habuerant, cunctis luctum pepererit ! Nam quanto hic bonorum ora*- 44 R A T I O. omnium amore atque existimatione uteretur, et, ipso vivo, nemo fere ignorabat, et, eo- dem mortuo , planius etiam intelleximus. Qualis ille esset et quam bonus , Tu , clarissime H e u s di ! in eruditae Societatis Rheno-Tra~ jectinae conventu , ita nobis non descripsisti , sed pinxisti, ut imaginis, quam ducebas, simplicitas , veritas , elegantia ipsius , quem nobis repraesentabas , Viri indolem referre videretur. Duplicem Tu a nobis gratiam in- iisti; et quod ita de Curatore nostro dixeris, et quod dicta publici juris facicnda curave- ris, eorumque lcgendorum copiam nobis de- deris. (34) Qualem igitur , Auditores ! Vi- rum optimum universc nobis informavit Colle- ga noster ; talem , in Academiac singulatim re- bus curandis , sese praestitit. Hanc enim cu- ram , continuo post Academiae instaurationem, Beaufortio demandatam , cum nobilissimis ipse suscepit Collegis , qui tum erant ; qui- bus vero omnibus superstitcm cuni vidimus. Atque ad hoc ejus munus novum postca ac- cessit honoris ornamentum, cum, magno illi Perponchcrio successor datus, amplissi- mi Collegii Praeses diccrctur. Hisce autem postremis annis, cum caetcris defunctus esset pu- R A T I 0. 45 publicis muneribus, doctrinarum commodis curandis totum sese tradere poterat , et ve- ro tradidit. Sed quo non tempore, in gra- vissima hac provincia tuenda, religiosissime versatus est ? Semper enim , sicuti in reliqua vita omni , ita hic quoque , esse , quam vi- deri maluit ; sibi quidem nullum decus, sed tanto impensius, quod Academiae hono- rificum esset ac salutare, quaerens; publico privatum postponens commodum; adeo non sibi placens, ut aliorum judicium et libenter exquireret, et, sicubi opus erat, suo haud invitus praeferret; sed idem ita suus, atque ita recti justique tenax , ut , si quando , per officii sanctitatem , nonnullorum desideriis deesse cogeretur, neminis cujusquam offen- sionem aut iram reformidaret. Talem eum Praesidem Vos amisistis, Curatores amplissi- mi! quos salvos atque incolumes nobis ser- vatos esse, sincere laetamur! Tali nos ipso orbati sumus rerum nostrarum Yindice bene- volentissimo , prudentissimo ! Quod Vos , Collegae clarissimi ! gravissima ac difficillima munera gerentes , hocce quoque anno, Divinitus adjuti fuistis ac sustentati; quod 46 O R A T I 0. quod Profcssoribus emeritis, sed meritissimis iisdem, Bleulandio atque Oordtio, non nirnis gravis fuit senectus; item, quod Heus- dius, qui, peregre commorans , periculoso prostratus morbo decubuerat , salvus sospes- que et nobis et hisce, ipsius amantissimis , Juvenibus redditus est ; — haec aliaque mul- ta beneficia habemus , quae Tibi , O Deus benignissime ! gratis animis accepta refera- mus , quorumque usum ac fructum ut diu no- bis conservcs precemur! Et vero, si Brucy- sius , corporis nunc infirmitate detentus , haec nobiscum solennia celebrare non potest; laetamur tamen , quod hic quoque Vir cele- berrimus , etsi , proximo hoc anno , vacillan- te haud raro valetudine usus, naviter tamen Jurisprudentiae studiosis Juvenibus prodesse potuit profuitque. Verum quam spem conceperam , fore ut , neminis certe Collegarum obitu , mci magi- stratus tempus funestum redderetur ; hanc postrcmi hi fefcllcrunt dies , ubi tristis ad nos nuntius allatus est , quo de deccssu cer- tiores reddebamur Francisci Philippi H e yl i g e r s , Viri clarissimi. Cujus noraen ut comracmorantcm me audiistis , ad miscratio- nis O R A T I 0. 47 nis sensum significandum Vestri mihi vultus componi videntur. Et profecto ferreus sit oportet, qui Viri vicem non doleat, quem ingenio sagaccm, mente alacrem, corpore agilem , omnes cogno\imus ; qui vero nunc in eam sortis miseriam dejectus erat, ut ipsi non tam vita erepta , quam mors donata esse videretur ! — Sed hinc ad Iaetioris temporis memoriam recolendam animos nostros refe- ramus. Qualem igitur et quam assiduam ope- ram addiscendae Medicorum arti olim , in juventute, dederit noster hic nuper Collega; hoc potissimum argumento elucescit, quod, nobilissimi studii persequendi caussa, unde- cim adeo , et quod excurrit , annos , in Aca- demiis , cum pati iis , tum exteris , versatus sit. Cujus operae indefessae tandem , tertio hujusce saeculi anno, maturum fructum edidit , disser- tationem de fabricd articulationum inter- nd ; quam docte scriptam esse , gravissimo- rum judicum testimonio mihi constitit. Nec ejus doctrinae sua defucrunt praemia. Ad Medicinae enim Cathedram ornandam Frisia- cam , postea etiam Gelricam , honorifice in- vitatus est, et aliorum suffragatione usus, et Geunsii inprimis, Viri in paucis magni. Ve- 48 R A T I 0. Verum utrique huic honori opportunitates ac spes praetulit, quas, per hancce nostram et urbem et Academiam, sibi vel offer- ri putabat vel ostendi. Nec spem exitu fru- strante, primum Chirurgiae et artis Ob- stetriciae Lector, tum, ante hoc ipsum decennium, Medicinae Professor extraor— dinarius dictus est. Cum enim prioris mu- nerispartes, inde a quarto jam saeculi, quod agitur, anno, nec sine aliqua tamen quietis intermissione , tuitus esset; posterioris ho- nor , ejusdem saeculi anno vicesimo , acces- sit. (35) — Erat Hey ligersius, quod, testium luculentissimorum auctoritatem secu- tus , affirmo , artis cum Chirurgicae , tum Obstetriciae exiniie peritus , atque in utrius- que subsidium accuratam Anatomiae cogni- tionem advocaverat. Quibus doctrinae doti- bus instructus, non tantum cultro chirurgi- co , si quando , ad aegrotantium mala lenien- da, opus erat, dextre utebatur; sed juveni- bus etiam , artis salutaris Studiosis , institu- tione sua prodesse conabatur. Verum non longam ipsi vitam, breviorem aliquanto vitae usum sapientissima largita est : Providentia ; quae ut a nobis nostrisque cunctis similis cla- dis O R A T I O, 49 dis avertat infortunium atque averruncet t unanimes precamur omncs! Sed insalutatos etiam dimittere mihi noil licet manes Mariae Francisci Xavie- r i i d' A n g e 1 y , Lectoris , dum vivebat , ex- perientissimi. Hic sane , si quis alius, Vir variis sortis vicissitudinibus agitatus est. Ex nobili enim Francogalliae gente ortus , plures mundi partes multosque terrae populos sibi visendos esse putavit. Ubi cum haud paucis fbrtunae casibus , terra marique, domi mili- tiaeque, jactatus esset, tandem in hujusce doctrinarum Sacrarii tranquillum veluti por- tum sese recepit. Hic igitur, accurate atque eleganter patrias suas Literas docendo, et fa- mae ipse suae consuluit et discipulorum stu- diis. In quo tamen penso persequendo > pos- tremis hisce annis, fortasse felicius, alacrius" certe, versari potuisset, nisi et per res do- mesticas, non semper valde laetas, et per adversam inprimis valetudinem , saepius se de- pressum sensisset. Cum, utroque hoc moniti exemplo videri- mus, qualcm vim in affligcndos artium disci- D pli- 50 O R A T I 0. plinarumque cultores corporis luala habcant ac dolores ; gaudeamus oportet profecto, Aca- demiae Cives ornatissimi ac nobilissimi ! quod Vestrum plures , qui variis Iiocce anno mor- bis dccubuerant, atque in his ii etiam , quo- rum vitae adeo timueramus , ei jam restituti sint sanitati ac vigori , quo cos cum maxime utentes conspicimus. Quas animi corporis- que vires ut et his , et vero Vobis omni- bus conservet augeatque Numen Divinum , non Vestri magis , quam Patriae ac Societatis Chrislianae caussa , optamus vovemusque! — Verumtamen ncc Vestrum Ordinem morte in- taclum adspiccrc mihi licct ! . . . . Lugetis enim , et Vobiscum nos lugemus binos cos- que oplimos Juvencs , Jellium Postma et Johannem Jacobum Mctelerkamp; quorum ille lenta tabe exhaustus , hic ■ ve- hemenlissimi morbi vi atque ictu necopinato prostratus, rebus humanis ereptus est. Uter- que non Vestrum tantum pluribus amicus , sed nobis etiam Praeceptoribus carus erat. ln ulroquc et pieiatem in Deum homines- que, et Sacrarum Literarum amorcm earum- que,pro juvenili quidem aetatc, periliampro- bavimus. Utcrque, Thcologiae jam Candida- tis O R A T I O. 51 tis laudabiliter adscriptus , id agebat , ut pro- pediem , quam fluxae sint ac fragiles res ho- minum universae, populum Christianum do- ceret. Sed , tristi sui obitiis exemplo , nos do- cuit uterque, caeteris mortalium rebus incer- tis stabiliorcm non csse nec firmiorem aeta- tis florem , aut virium juvenilium robur ! • Plura jam funera luximus! Ncc dum tamen justissimum Tuum dolorem commemoravimus, clarissime Arntzeni! qui flebilibus nuper exsequiis Conjugem extulisti , Te dignissimam , quae , per multorum annorum spatium , dulcis- sima Tibi fuerat vitae , in utraque sortc , so- cia , quae liberis Tuis mater erat amantis- sima , cademque , si hoc addere licet , uxo- ribus nostris amica dilectissima. — Et ve- to Tuum etiam luctum , eruditissime N ij h o- v i ! ad nos pertinere censuimus censemusque omncs ; cum Filio orbatus sis , praematurS , ut nobis quidem videtur, morte exstincto, qui , juvcnili aetate , eam jam prodidcrat ani- mi fortitudlnem , quam egrcgiorum esse Me- dicorum , per clarissimi S uermanni elo- quentissimam oratiuncm edocti , novimus. (36) Sed et Vos, Viri gravissimi! et caetcros, D 2 qui 52 O R A T I O. qui carissimorum sibi capitum jacturam do- lent, Auditores suavissima erigat persuasio oportct , iis omnibus , qui , sicuti Christianost decet , vixerint , per gratuitum Dei favorem , verae vitae initium mortem esse, ct ad bca- tam imraortalitatem percipiendam viam ac se- mitam certissimam ! — Havcte igitur , piac defunctorum animae ! Havete ! Quo Vos abiis- tis, eo nos tendimus omnes! [Iffusices concentus funebris audiebatur.) Jam vero , Auditores ! ut mentes nostras , laetari gestientes , ad gaudii sensum remit- tamus licet et expcdit ! Multa enim , quae faus- ta nobis obtigerint, animis ac memoria ha- bcmus recolenda. Nonnulla jam, quibus ama- ra temperarentur , attigimus. Verum longe plura nobis memoranda supersunt , nec pre* tio lcvia illa, nec numero pauca. Quanto enim nos dolore B e a u f o r t i i mors percu- lit, tanto nos gaudio , cxcellentissime Ca- pelli! honos refecit ac recreavit, in Te, optantibus nobis , collatus. Nostris omniuni votis ac desidcriis Curatorcm Te donatum esse, ct Tu novisti, et nobis dictu incredi- bi- ORATIO. 53 bile est , quam suave sit et jucundum ! Quid- ni enim de eo gloriemur rerum nostrarum Prae.side ac Patrono, qui, ne per acerrimi quidem beili , quod , Tuis auspiciis , in Indid Orientali gerendum erat , molitiones ac stre- pitum , Musas ibi silere , aut Fautorcrn de- siderare passus sis ? Et vero nunc jam , tam brevi , ex quo Patriae nobisque reddi- tus es , temporis spatio , munificentiae Tuae literarumque amori Museum nostrum donum debet ainplum et insigne. Accipias igitur , "Vir exeellentissime ! pro hoc Tuo benefi- cio, et pro hocce Tuo praesertim in nos- tras res animo ac sensu, sinceras maxime gratias ; atque ita Tibi persuadeas , in arden- tissimis hoc nobis votis esse, ut diu Acade*- miae salus ex tuo efflorescat praesidio atque ex sapientissimis consiliis, cum Tuis, tum Collegarum Tuorum , Virorum gravissimorum , qui emolumenta , ex Te nobis speranda , suo etiam honori generose praetulerunt ! Ad Vos nunc compellandos mea sesc con- vcrtat oratio oportet , Viri clarissimi T h e o- dorc Gerarde van Lidt de Jeude ct Petre Johannes Isaiice de Fremc- ry ! 54 O K A T I 0. r y ! Vos enim , conjunctissinii nobis Colle- gae! aut novis aut adauctis iir Vos collatis honoribus , Vestrorum meritorum praemia tu- listis ; et feliciter , solertnibus habitis orationi T bus , haec muriera ingressi estis ; et vero faus- tissimis ea auspiciis tueri incepistis. Haec igitur et Vobis gratulor et Academiae et Phy- sicorum ac Mathematicorum Ordini celeber- rimo ! Quae gratulatio , cum ad omnes perti- neat hujus Ordinis socios meritissimos , tum Vos prae caeteris spectat , Nicolae Cori- neli de Fremery et Jane Kops, Viri clarissimi! qui, rara felicitate, Filium Gene- rumque, ineodem disciplmarum choro, Col- legam Vobis adjunctum vidistis ! — Sed idem Tu, quem modo compellabam, gravissime de Fremery! eodem hocce anno , quo Pa- ter ex Filii decorc suavissimum gaudium ce- pisti , et quo Leonis Belgici adscriptus es Ordini equestri ; eodem , inquam , anno , publica optimi Picgis auctoiitate, pro saluta- ri opera, quam in condenda posuisti Phar- macopaea Belgicd , praemium acccpisti valde honorificum ; quod utinam Tu diutissime Avus tencllis possis monstrare nepotibus ! Nec dubitcs vclim , quin quae Tibi , vel ad animi pa- R A T I O. 55 paterni sensum grata contig«runt , vel ad honorem ampla , haec eo majorem mihi lae- titiam pepererint, quo plura benevolentissi- mae Tuae curae uiea debeat familia! In similis autem laudis socictatem , sicuti par erat , Tu venisti , summe venerande de nos- traque disciplina praeclare merite Royaard- s i ! Tu enim , qui tot bonae spei Juvenibus et ad alias doctrinae theologicae partes ad- discendas , et ad Societatis Christianae fata cognoscenda, viam monstrare soles, non mi- nus certam quam jucundam ; patriarum quo- que rerum Historiographis ea dedisti mo- nita ac consilia prudentissima , quae quantum Tibi justi honoris attulerunt, tantum illis cmo- lumenti afferant optamus ! Sed nunc alia nobis res attingenda est, cum Academiae salute conjunctissima , quam utinam in laetis hujusce anni fatis commcmo- rare possit ccleberrimus , qui mox mihi suc- ccssurus est , Rector ! Novistis enim , clarissi- mum nostrum Schroederum van der K o 1 k , ipsis his diebus , publica auctoritate , invitatum esse , honoriiicis non minus , quam lautis positis conditionibus , ut eam , quam apud nos , cum omnium approbatione, occu- pa- 56 R A T I 0. patam tenet, Medicinae Cathedram cum af- tera commutet , in illustrissima Patriae nos-> trae mctropoli , ante aliquod tempus , consti- tuta. Timueramus quidem , ut Yir laudatissi- mus, quem rerum suaruru adjuncta retcntura vidcbantur , festo huic conventui interesse pos- set. Sed eo magis laetor, quod necopi- nans praesentem Collegam conspicere queo ac compellare. Hoc cnim , Auditores \ bonum facit augurium, futinam non cupidius dixe- rim , quam verius !) quod audiendae certe Academiae voci sese non subtrahendum duxe- rit Vir celcberrimus ! Haec igitur , haec Aca- demiae vox est , quae Te, ctarissime S c hr o e- d e r e v a n de r K o 1 k l Virum non minus generosum magnanimumque , quam doctrina nobilem , rogat et obtestatur , ut fortitcr illis rcsistas conditionum iltecebris ; atque ut ne velis celeberrimum hoc et aliarum disciplina- rum et Medicinae Sacrarium , tot nobilitatura magnis Medicis, tam pracstanlibus cum maxi- me ilorens artis salutaris Studiosis, altcri ilfi Scholae , atque ei , quam ipsa offcrt , spei postponerc! Hacc, hacc non mea magis vox est , quam Curatorure , Professorum , Lecto- ruro, R A T I 0. 57 rum, Studiosorum atque Academiae adeo universae! (37) Vos , nobilissimi Acaderaiae Cives ! Commi- litones ornatissimi ! quos nunc laetiori , quam modo antea, animo compello; Vos, inquam , ineunte eo , qui nunc abiit , anno academico , eleganti edito spcctaculo mimico, curastis, ne mentibus, per literata studia fatigatis, ho- nesta recreatio deesset; atque e& opportuni- tate, quantopere deeori servandi studiosi si- tis, luculenter demonstrastis. — Verum quid de eo potissimum Vestro die dicam? quasi reliqua, quam hoc anno egistis, vita acade- mica minus probanda fuerit ! Immo vero hoc inprimis laudamus; atque ut ea, quae cum pictate Vestra conveniat, ratione dica- mus , hanc Dco gratias agendi locnpletissi- mam habemus materiam, quod Vestrum lon- ge pleriquc iis fuerint sintque moribus pro- batissimis, atque eos feccrint in artium dis- ciplinis progrcssus, ut ipsorum conatus Pa- triac ac Socictati Christianae profuturos au- gurcmur. Quam spem nostram et exspecta- tionem Vos non eludetis; Deus ipse ratam faciat ! Ve- 58 O R A T I O. Verum Vestra .saltem nomina non sine commemoratione mihi dimittenda sunt, Com- militones exoptatissimi ! qui reportandis , quae in aliis doctrinarum Sedibus ostendebantur , praemiis, et Vobismet ipsi et huicce Acade- miae decus quaesivistis ! Hujusmodi autem laus obtigit , Groningae quidem , B a r e n- tio Piienstra, scripta de doctrind Sa~ crae Coenae commentationc historica ; tum Leodii Hermanno Gunst, matheinatica oblata dissertatione de Cycloidis ordinariae proprietatibus , tum geometricis , tum me~ chanicis ; (38) tandem Lugduni Batavorum , quam non ultimam commemorare debueram Academiam ,et AlexandroCarolo Gui- lielmo Suerman, scripta de Hygrometris commcntatione physica , etGerhardo Pi e g- nero Fockens, astronomica scripta dis- putalione , de dejiniendd terrd marique la- titudine. Immo, qnac rara sane erat Aca-r demiae nostrae fclicitas , idem ccleberrimo- rum Physicorum ac Malhcmaticorum Leiden- sjum Ordo , qui Sucrmannum et Fockensium ornaverat , codem tempore , tertio etiam nos- tro Civi ornatissimo , P a u I o 11 c n r i c o Hollcman, proximum victoiiae honorcm lar- R A T I O. 59 largitus cst , instituta ab ipso cle aquae ma- rlnae elementis disquisiiione cliemicsi. Mac- te vero ! macte Vestro illo honore estote , optimi Juvenes! Gaudeant vobiscum Paren- tes , Praeceptores , Commilitones ! Et vero Tu gaudeas , clarissime S u e r m a n n e ! qui , cum ipse eximia Medicinae laude floreas , duos habeas Filios pios bonosque, ad ejus- dem laudis societatem feliciter succrescen- tes! (39) . Jam instat, ut breviter de academica dica- mus cum supelleclile , tum aediiicatione. Bi- bliotheca igitur et aliis aucta est donis, et Diplomaturn Gelriae libro , quem Tuae, munificentiae debemus atque acceptum refe- rimus , illustrissime van der Borchi a Verwolde! — Item alterum accepimus munus, Piegis magnae Britanniae no- mine , a Barnardio, Viro illustri missum , Catalogum Bibliothecae Regiae Londinen- sis, quatuor maximae formae volumina com- plexurn. In Horto academico caldarii majoris tubi, calorem affcrentes, ita sunt emendati, ut 60 O R A T I 0. ot in acerrimo etiam , quo proxima hiems cernebatur, frigore, caldario illi calefaciendo sufficerent. Quo factum est, ut, per gelu saevitiam, detrimenti nihil plantae caperent. Museum Zoologicum pluribus locu- pletatum est donis; in quibus id praecipuo nobis loco laudandum est, pro quo, sicuti par erat, illustrissimo Capellio gratias egi- mus. Continebatur enim septuaginta avibus Indicis ,' in quarum numero eae erant, qui- bus adhuc caruissemus , quaeque pulchritudine sua ac raritate commendarentur. — Sed alia quoque, in eodem genere, hic commemoran- da habcmus; tum duo cxemplaria Plataleae leucorodiae, tum Diomedeae exsulantis pul- chrum exemplar. Illud munus S w e 1 1 e n g- r e b e 1 i o , Academiae Curatori amplissimo , hoc Schroedero van der Kolk, Pro- fessori clarissimo , ila acceptum refert nostrum doctrinarum Sacrarium , ut utrique Viro egre- gio novi officii vinculo sese obstrictum sen- tiat. — Tandem aliarum emendarum septua- ginta avium , in quibus et ipsis plures no- vae crant raraeque , commodiorem nobis op- portunitatem , sua intcrccssione , procuravit Davides Boelen Schuurman, Vir spec- ta- O R A T I 0. 61 tatissimus; quam ejus humanitatem iis, qui- bus humanos decet, animis accepimus. Laboratorium Chemicum, instru- mentis ad Microchemiam , quae dicitur , per- tinentibus auctum, doctrinae illustrandae at- que amplificandae rite inservire pergit. Museum etiam Mincralogicum spe- ciminibus, inprimis geognosticis quampluri- mis, hocce anno, auctum est. In Nosocomio tandem academico Medicinae alumnis, qui ad institutiones Cli- nicas accedebant, fructuosa concessa est op- portunitas cum puerperis opitulandi, tum ve- ro quotidie aegros visendi, morbis externis aut internis laborantes, sive illic decumben- tcs, seu aliunde allatos. Haec igitur, Auditores! nobis recordanda eraht laeta Academiae fata. Sed jam diutius me cohibere non possum, quin aliquid me- morem , quod hacce hora me ipsura incredi- bili lactitia perfundit! Te enim necopinans praesentem hic adspicio , Clarissi celeber- rimc! Te, qui Divino beneficio Praeceptor mihi obtigisti ! — Si quid in Philosophia valeo, si quid in Theologiaj si qulli sum coelestis Chris- 62 R A T I 0. Christi Doctrinae interpretandae peritia; Tibi id ita debeo, ut profecto nemini cuiquam magis ! Te adspicio , cujus adolescens admi- ratus sum doctrinam, quid non complexam? nunc magis etiam admiior magnanimitatem ac fortitudincm , nullis fractam calamitati- bus ! — O Clarissi! si quando , corpo- rum egressi carcere mortalium , ad animorum concilium coetumque admissi fuerimus, nulla amplius aut caduci corporis infirmitate pres- si, aut aerumnarum saevitia jactati; quanto tunc mclius res Divinas cognoscemus, Deique paternam, qua nostra fata moderatus est, bonitatem! Quales tum et quam immortales Deo gratias agam , quod Te, Te mihi Prae- ceptorera dederit et adolesccntiae Ducem! Verum ignoscatis , Auditores ! si , cum im- proviso Virura adspicerem , cui tantum de- beo , commoti pectoris sensu me abreptum vidistis. — Jam, ut legis jussura exsequaraur, animorumque nostrorura votis morera gera- mus, Juvenibus, qui victoriam in certamine reportarunt literato, justa distribuamus prae- rnia. Quod quo jure fiat, ut vobis constet, singulorum Ordinum de allatis ad scse com- men- ORATIO, 63 mcntationibus judicia audiatis. Ubi tamen, in antecessum mihi monendum est, Medi- corum Ordini nullas, pro praemio obtinen- do, oblatas esse dissertationes. Ordinis Theologici judicium. Ordini Theologorum sex oblatae sunt Disputationes ad propositam Quaestionem : Quae fuit Hierarchiae Romanae , medio se- culo 1 1 , antc Gregorium VII conditio et auc- toritas ? Quam subiit , illo auctore , commu- tationem ? ^iuctor primae Commentationis , cui Sym- bolum : Tempora non raro cet. , parvi pre- tii nobis obtulit libellum , in quo neque ingenio , neque judicio sese commendavit. Secunda Disputatio , sententia Horatii distincta : Terruit gentes, versatur in nar- randis Ecclesiae et Hierarchiae fatis , Gregorii P^II aetate y ipsam vero Quaes- Xionem non nisi obiter attingit. Requi— ritur in ea justa rerum dispositio , judicii acumen, docta et erudita rerum pertrac- tatio. Hisce praeferenda nobis videtur Dispu- ta- 64 O R A T I 0. tatio tertia , cui lemma : Stulta est clemen- tia cet. ; eo maxime , quod justo ordine procedit in disquirendo auctor / quodprae ceteris cum conditionem , tum auctoritatem Hierarchiae exponit / quodque literarum se haud sane imperitum demonstrat. Ve- rum diutius in rebus politicis , brevius in rebus Ecclesiasticis exponendis versa— tur / neque fontes adiit genuinos ; de— sideratur omnino docta rerum pertracta- tio. Quarta vero Disputatio, cujus symbo- lum habetur: Zijt alle menschelijke ordenin- gen onderdanig cet. , pluribus sese eommen- dat nominibus. Namque , licet in non- nullis accuratius versari, subtiliusque dis— putare potuisset auctor , vel sic tamen ad propositam quaestionem ita respondit , ut placide procedat in disputando, grata pertractandi shnplicitate et concinnitate sese commendet , sedulo Gregorii Episto— lis aliisque fontibus primariis usus sit , omnino laudabilem nobis probaverit indus- triam in adhibendis documentis historicis, Quapropter laudibus dignam hancce Dis- putationem censuit Ordo. Prae- O R A T I O. 65 Praeplacuit vero quinta Commentatio , cui tessera : Wie eine Riesenspinne sass Rome im Mittelpunkt der Lateinischen Welt. H e i n e ; cujus quidem auctor industria , doctrinae copia et subacto judicio magno- pere sese commendavit. Optimos diligen- ter consuluit fontes , et accurate in hisce adhibendis versatus est. Feruntamen unam Jere auctoritatem paparum, non item Hie- rarchiae Romanae universae exposuit. Prae- terea Hierarchiae conditionem adumbrare plane omisit. Quamvis item in altera Disputationis parte minus accurate fuerit versatus , quam in priori ; vel sic tamen praemium forte reportasset , nisi sextae Disputationis auctor , et ceteris et huic item palmam praeripuisset. Lem- mate usus est : Ja! 't pogen zelfs is groot in 't worstel- perk der eer. Helmers. ■ In prima quidem parte nonnulla deside^ rantur , verum ita universae Quaestionis ambitum cum perspexit^ tum explicuit ; singulis Quaestionis partibus ita universe satisfecit , et crisin eorum , quae Gregorius E er- 66 R A T I O. erga Hierarchiam praestitit , ita pragma-* tice instituit , ut uno omnium consensu praemium reportaverit. Aperta schedula , nomen exiit : Lucae Frederici Verenet, Tlieol. Cand. in Acad. Rheno-Traj. qui , instituta probatione , in certamine li- ferario victor fuit renunciatus. Praeterea quintae et quartae Disputatio- nis auctores publice laudandos censuit Or- do. Ad id invitati , nomina suanobiscum communicarunt , seque Disputationum auc- tores professi sunt quintae : Jacobus Meyer, Theoi. Cand. iu Acad. Groningan*. quartae : Carolus Franciscus van Setten, Theol. Stud. in Acad. Rheno-Traj. Hic etia/n , disquisitione institutd , lau* datae disputationis se auctorem probavit, Meyerus vero ornatissimus , per rerum sua- R A T I O. 6? ^uarUtn adjuncta retentus , probationi se non obtulit. (40) Tu igitur primus huc accedas, ornatissime luca Frederice Verenet! — Hoc Tu praemium accipias, liberali Tuae atque ac- curatae doctrinae debitum. Quam feliciter Literarum elegantiorum amor cum severiorum studiorum subtilitate conjungi possit, et per laudatissimam vitam academicam nobis demon- strasti > et luculento nunc documento omnibus probasti. Quodj quam Tibi honorificum est tam nobis laetum accidisse ac juCundum, me tacente , Tu novisti ! Ita autem Tibi Deus adsit precamur^ ut ex praeclaris* quas Tibi concessit, dotibus plurimum emolumenti iti Christi Societatem quam diutissime redun- det! (41) Tu etiam huc adesto , praestantissime C a* role Francisce van Setten! — Ita Tu honorificum accipias laudis testimoniuni * ut a Commilitone Te victum esse* aetate et cursu studiorum provectiorc* eoque Verene- tio> ncquaquam doleas. LaCteris potius ve- iim, quod, tribus aliis praelatus aemulisj E 2 rit* 68 O R A T I 0. Victor Tu etiam jure dici possis , ac sis re- vera. Ita vero laeteris oportet et laetaberis» auguror , ut , quodcunque honoris vel gaudii nunc Tibi obtigerit, aut olim obtingat, Deo id acceptum referas, atque in Ipsius hono- rem hominumque salutem conferas! JUDICIUM OB.DINIS JCTORUM. Ad quaestionem : Quum in doctrinam Ju- ris Hodierni de conventionibus maximam vim habuerit Jus Romanum, et tamen in hac ip- sa doctrina insignes sint inter jus utrumque diversitates ; quaerit Ordo , ut investigetur , quaenam, tum quoad principia, tum quoad generaliores conventionum effectus, inter Jus Romanum et Hodiernum sive convenientia sit sive discrepantia ; una modo perlata est ad Facultatem commentatio , inscripta : Expedit omnes gentes Romanis legibus operam dare, suis vivere. Quamquam igitur plures commentatio- nes inter se conferri haud potuerunt , non dubitavib tamen Facultas , praemium regium adsignare oblatae sibi commenta- tionis auctori. Concinna enim et apta par- O R A T I O. 69 partium dispositions , conjuncta cum ar- gumenti tractatione , pro juvenili aetate , satis bona , se Facultati commendavit commentatio, Apertis autem literis , huic commenta- tioni adjunctis , scriptor apparuit Janus Jacobus Hinldpen, in Academia Rheno-Traj. Jur. Utr. Cand. Qui cum coram Facultate omne suum scri- bendi consilium accurate exposuisset et de— clarasset , atque argumenta, ipsi objecta , refellisset , uno et pari omnium consensu , verus commentationis auctor habitus et renuntiatus est. Escendas igitur Tu , ornatissime Jane Ja- cobe Hinldpen! — Hocce Tibi tradito praemio, quam ieliciter, in Juris Romani at- que Hodierni loco gravissirao comparando, versatus sis , palam declaratur. Itaque nomi- nis , in Historia Patriae sacra et civili et lite- rata, clari, nominis, inquam, Hinlopenia- ni dignum Te haeredem praestitisti. Tu, quo coepisti modo, progredieris. Quo fac- to, Tuos pcr conatus, Patri Tuo, Viro am- plis- 70 O R A T I 0. plissirao, gaiidium , gentiTuae novum decus, Justitiae vero inpriniis caussae sanctissjmae praesidium paretur opto ! Judicium Ordinis Philosophici ET LlTERARII. Quatuor tulit responsa cjuaestio histo- rica : de Guilielmi I. , Principis Arausiaci, prudenlia , in republica pertuibata ; quorum , ut nullum Literarum Ordini displicuit prorsus , ita haud fuit , quod ab orationis bonitate et elegantid commenda- retur magnopere. Qjiae symbolo distincta est disputatio : Breng bloemen caet. , aptd se commendat argumenti in suas partes distributione et lucido , quo jyrooedit , orcline y sed neque rernm scientid , neque historiae exjjlican- dae ratione sic praestat , ut digna cense- ri praemio potuerit. JJberiorem doctrinam probavit comrnen-* tationis auctor , cui verba adscripta: una morientis vox caet. , sed defuit ei diligen- tia disputandi , cjua singula apte suoque ioco explicaret , et vero nic dejuit , ut hU- O R A T I 0. 71 historiam magis saeculi XVI. quam dis— quisitionem de Guilielmi I. in republicd perturbatd prudentid scriberet , quod eo magis dolendum , quo crebrius per totam hanc commentationem haud vulgaris eru- ditionis documenta occurrunt. Exeellere utrique huic specimini visum est , cui sententia praernissa: Saevis tran- quillus in undis , quo sic probavit auctor cujtl diligentiam in rebus exquirendis , tum judicium in iis aestimandis et censen- dis , ut , si non praestantius etiam acces- sisset specimen , haud indignum praemio judicatum fuisset. Itaque tributus aucto- ri hic honor est , ut documentum ipsi pu— blice traderetur , quod Facultatis de ejus bcripiione judicium contineret. Ut autem hae commentationes suis singu- laelaudibus aeslimatae sunt , sic quarto re— sponso , cui adscriptum: Parenti Patriae praemium dari placuit. Unum hoc enim caetera longe superare visum est iis dotibus ac virtutibus , quibus commendari maxime generosorum juvenum scriptiones debent t id est, rerum cognitione , judicio, disse— rendi Jacultate. Clt4t- 72 R A T I 0. Caeterum hujus dissertationis auctorem se probavit Tjallingius Petrus Tresling, Litt. Hum. et Jur. Utr. Caud, in Academia Groningana , Tertiae vero Petrusvan derVelden, Litt. Hum. Stud. in hac Academia. Nunc igitur Tumihi ornandus es, praestantis- sime Tjallingi Petre Tresling!— Quam eximiam laudem commentationi Tuae, qua Patriae Parentem celebrasti , idonei maxime Judices impertierint , omnes jam intellexerunt. Per huncce , qui Tibi obtigit , honorem Matri Tuae dilectissimac , et vero Tibi gratam ali- quam consolationis materiem dedit Deus. Pa- trem enim luges optimum, meritissimum , eum- que Jureconsultum celeberrimum. Hujus vesti- gia Tu nunc laudabiliter secutus es. Ejusdem exemplura , rcliquo etiam vitae tempore , ita Te imitaturum esse confidimus, ut, pcr Tectiam, nominis Tui ac gentis fama magis magisque inclarescat. Tu eliara non sine [publica honoris testifi- ca- ORATIO. 73 catione dimittendus es , ornatissime P e t r e van der Velden! — Tu primum hunc agis vitae academicae annum. Et nunc jam aureo praemio haud indignum Te Judices censuerunt. Laetus igitur hoc tantae laudis documentum accipias. Sic autem in studiis pergas academicis, ut, cum cursus Tui in- gressus ita ornatus fuerit, ejus et progressum et egressum majora etiam decora habuisse, omnes aliquando intelligant ! Judicium Ordinis Matheseos et Philosophiae Naturadis. Ad Quaestionem Mathematicam : Expo- natur theoria Tangentium ejusquc usus , unam accepit Orclo commentationem , inscriptam verbis Ciceronis : Trahimur omnes laudis stu- dio , et optimus quisque gloria ducitur. In hac commentatione Tangentium theo- ria petitur ex considerandis curvis per idem punctum transeuntibus , atque per ea- rum aequationem, adhibito imprimis theo- remate Tayloriano, investiganda distantia punctorum , quae communi huic puncto vi- cina sunt. Hac via priore in parte gene- ram 74 O R A T I 0. rales tangentium proprietates pro curvis simplicis et duplicis curvaturae , atque su- perficiebus eliciuntur. Ex his positis prin— cipiis , posteriore in parte , ubi de usu agitur , derivantur theoremata , quae di- versas curvarum et superjicierum spec- tant species et formas. Finem , quem si- bi proposuit auctor , accurato ordine et le~ gitima ratiocinatione consecutus est , ita ut non dubitaverit Facultas huic responso t quod meruit , praemium tribuere. Aperta schedula nomen indicavit Lamberti Doedes, Diderici Filii, Theol. Stud. ia Acad. Rheno-Trajectina , qui in colloquio , cum ipso instiluto , se auctorem hujus dissertationis omnino pro- bavit, Ad Te nunc honoris vices volvuntur, prae- stantissime Lamberte Doedes, Didcri- ci illi! — Tu eam accuratae atque ordine progredientis argumentationis laudem tulisti, qua Mathematici inprimis censentur. Theo- logico studio mox operam daturus es. Sed idem Tu, spcro, eodem tempore, ad arcem iU R A T I 0. 75 illam Mathematicae disciplinae , Astronomiam, adspirabis. Quod si fiat, quanta cum animi voluptate, coelestem illam Harmoniam et Musicam audire Tibi videberis, a Pythagora Tuo celebratam ! Quocunque autem Te stu- diorum ratio ferat, Deo, admirabilis illius concentus Auctori et Moderat.ori, vires Tuas ' consecrabis ac vitam omnem ! Ejusdem Obdinis Matheseos et PrniiO- SOPHJAE NATURADIS JUDICIUM. Ad Quaestionem Chemicam : Quales ace— ti varietates ad usum chcmicum et oecono- micum adhibentur ? Qualia principia pere- grina , praeter acidum aceticum , singulae con- tinent? Quomodo ab his depurari possunt et solent?et quaenam tandem est compositio ip- sius acidi acetici? Facultas unam accepit Responsionem , signatam verbis Parmentie- rii : On doit donc considercr le vinaigre etc. Quaestionis singula capita , probatissimos Chemicos secutus , bene exposuit auctor , ita ut in integra hac dissertatiuncula pro- babilia laboris , ad studia Chemica adhi- bili , dederit specimina ; proprium judicium ra- 76 O Pi A T I 0. rarius adjiciens. P raemium huic operi es— se tribuendum judicavit Facultas. Aucto- rem se , examine instituto , probavit Jacobus Gerardus Rooseboom, Medicinae in hac Academia Studiosus. Ultiraus igitur, in hoc laudis stadio, Tu nobis es , ornatissime Jacobe Gerarde {looseboom! — Ultimum Te dixi , tem- poris tantum, quo te alloqui possim, ratio- ne habita. Nam si merita spectamus, ita non ultimus es, ut privas etiam ac peculiares Tibi laudes vindices. Priore enim hujusce anni academici parte, ea valetudinis infirmi- tate languescebas , ut amicorum Tuorum ne- mo sperare posset , fore ut, hocce potissimum festo die, id honoris in Te conferretur. Sed noveras Tu, tantam Chemiae praestantiam esse, ut ardoris velut flammam in cultorura suorum animis excitet, non nirais facile il- lam , per infelicia rerum adjuncta , exstinguen- dam. Ita Lavoisierius praeiverat, Yir immortalis ; ita nostras quoque K a s t e 1 e y- nius! — Tu vero, in nobilissimis Tuis per- sequendis studiis , sic pergas velim , ut Patriae prosis et artium disciplinis! Haec O R A T I 0. 77 Haec Juvenum nobilissimorum , qui nunc praemia reportarunt, haec Civium nostrorum omnium laus sit atque honos ! Quod ita ra- tum fiet votum , optimi Commilitones ! si id agatis, ut, quod in amplissimo Beaufortio jure laudavimus , in Vestrum quoque singulos conveniat : Ov yxp Sonetv upicrTog , #AA' e Ivcti Sehei ! (42) Atque, ita animati, praemia petatis, quae nunc denuo suspenduntur. Jam enim no- vum committitur certamen literatum. Quod cujusmodi sit, ex praelectis intelligetis quaes- tionibus, quas singuli posuerunt Ordines cla- rissimi. QUAESTIO JURIDICA. Distinctionis , inter modos tollendae obli-* gationis ipso jure et per modurn exceptio- nis , e jure Romano tradantur origo et va- rii ejfectus, QUAESTIO MEDICA. Exponantur Recentiorum theoriae de pseum ** O R A T I 0. pseudomembranis , quae aliquando in in- flammatione formantur , indicetur , quae- nam ex his sit maxirne probabilis. Ordo Medicorum , nulld ad quaestionem , anno superiore propositam, acceptd com— mentatione , propter argumenti dignita- tem, novam flledicinae alumnis vires suas in ejusdem expositione exercendi opportu— nitatem offert. QuAESTIO LlTERARIA. Slc enarretur militum Praetorianorum y ab Augusto inde ad Septimium Severum, historia , ut demonstretur simul, quam il~ li vim , hoc temporis spatio , in imperium Romanorum habuerint. QUAESTIO AsTRONOMICA. Exponantur atque inter se compdren- tur diversae methodi , quibus locorum lon- gitudu in mari dejiniri possit , eum' infinem , ut pateat , quaenam sit plurimum naviga» toribus commendanda , atque quam accu- rata sit hujus longitudinis cognitio, ad quam, his ducibus, perveniatur. QuAE- R A T I O. 79 QuAESTIO ZOOLOGICA. Exponantur succincte et clijudicentur recentiorum, inde a Blumenbachio, naturae scrutatorum sententiae de generis humani varietate nativa. Quaestio Theologica. Septem illae voces , quas de cruce pen~ dens edidit Christus , ita tractentur , ut singularum et vera sententia accurate de- finiatur , et minus probabiles interpretatio- nes , a recentioribus inprimis commenda- tae , refutentur ; item , quomodo singulae sanctum magnumque Christi animum pro- dant , demonstretur. Extremus restat actus mei magistratus ,' quo cum maxime me abdico. Piegio enim decreto, in proximum annum, Successor mi- hi datus est Cornelius Adrianus van Enschut, celeberrimus Juris An- tecessor. Quem igitur Academiae Rectorem dU 80 O R A T I 0. dico, renuntio, proclamo! — Salve Tu, Vir magnifice! TeRectore, itaAcademiaeRheno- Trajectinae annus agatur centesimus nona- gesimus et quintus, ut nullus unquam illi annus fuisse censeatur, aut ad prosperitatem felicior, aut ad gloriam honorificentior , aut ad commoda fructuosior ! Tibi vero , Deus immortalis! qui, hocce denuo anno, tot in nos omnes beneficia contuleris, qui nunc etiam, tam benigno auxilio, infirmo mihi ad- fueris atque indigno; Tibi gratiae agantur habeanturque sempiternae! Tu et patrias tuearis Academias precamur et Regem op- tiinum et Patriam universam! AN- ANNOTATA AD ORATIONEM, tcripta metise Julio^ a. 1832. rtx publicas Patriae et privatas meas res factum est, ut serius , quam speraveram , typis describere- tur haec oratio. Quod in bonam partem accipiant aequi Lectores , rogo. Nunc brevem subjicere an- notationem juvat; quae tamen non ad omnia illa loca referetur , ad quae haud incommode referri pos- set. Quam rationem si sequar , ubi tandem , in late patente orationis argumento historico, annotan- di finem inveniam ? Et vero pleraque dicta harum rerum haud prorsus ignaris satis per se clara erunt. Itaque ad ea tantum loca verbulum dicam , ubi ma- jor aliqua sive necessitas , seu utilitas id requirere videbitur. t\Ad priorcm orationis partcm.} Pag. 5. (1) Si cui forte hic displiceat hujus vo- • cis , ftem vocabuli , quod mox sequetur , liberalitas , usus, conf. quae ad eum vindicandum erudite mo- nuit cel. J. C 1 a r i s s e , in annot. ad orationes duas , alteram de Theologo vcre liberali , alteram de injusto thcol. studii contcmtu^ (L. B. 18 15) P- 57. F Pag. 5. 8* Annotataad Pag. 5. (2) Decreti regii,editi d. 2. m. Augus* ti a. 1815, quo res nostrae academicae reguntur, innuebam prae caeteris §. 62. Pag. 6. (3) Quod haec doctrinae denominatio vul- gari nostratium usu reciperetur , nisi fallor , factuni inprimis est per auctoritatem Christiani Wolf, qui, cum Philosophiae partes, ex Leibnitii ra- tione, in disciplinae formam redigeret, Theologiae Naturali (ita enim Philosophiam de rebus Divinis dicebat) peculiarem locum dedit , eamque de indus- tria tractavit inopere, cujus, denuo editi,P. I. a. 1739, P. II. a. 1741 , Lips. et Francof. prodiit. — In celebrioribus Germaniae Philosophis ultimus, quantum novi, qui antiquum disciplinae nomen re- tineret, fuit K. H. Heydenreich; cujusopus, multa, ad Kantii his de rebus Philosophiam il- lustrandam , valde utilia continens,quodinscribitur: Betrachtungen iiber die Philosophie der Naturliche Religion , Lipsiae editum est , a. 1804 , duabus parti- busdivisum. Ibi enim, in capitum inscriptione et alibi, saepe memoratur : die Naturliche Theologie. Pos- tea, apud Germanos quidem, magis magisque in desuetudinem abiit disciplinae nomen , quod , ex disjunctione , ut videtur , Thcologiae Rcve/atae or« tum , iis , qui hujus nullam magnopere rationem ha- berent, valde placere non poterat. Atque horum exemplum alios etiam , ut denominationis vadimo- nium desererent, induxisse videtur. Ita hlc quo- que, O R A T I O N E M. 83 que , quod in multis aliis usu venit , sententiarum conversio ad usum loquendi commutandum vim ha- buit. Pag. 9. (4) Vid. Diogen. Laert. L. X. §. 4 , collato Tennemanno: Gesch. der Philos. T. III. p. 348. Non ignoro , alias etiam caussas fuis- se, quae a religione averterent Epicuri animum. Etenim , in pueriti^ jam , ita Democritum admiratus erat, ut, docente Cotta ap. Cic. de N. D. I. 26 , etsi quaedam commutans , pleraque tamen diceret eadem. Item ex Aristippo, scholae Cyre- naicae auctore, quaedam eum hausisse, utriusque de summo bono placitorum similitudo valde pro- babile reddit. Democriti autem et Aristippi disci- plinae , etsi in plerisque longe a se invicem rece- dentes , ita tamen conveniebant , ut religioni utra- que inimica esset. Nec mirum igitur , Epicurum , utriusque doctrinis innutritum, in fidem, Numini Divino habendam , iniquiorern fuisse ; cum prae- sertim levior ipsius indoles accederet. Vel sic ta- men, ad psychologicam doctrinae, quam professus est , explicationem , magnam omnino vim habere videtur citatum Diogenis Laertii testimonium. Ibidem. (5) Admodum memorabilem Diagorae historiam , in quft tamen narrandA dissentiunt ve- teres, ex horum scriptis retulit Barthelemy, Peregrin. Anarchars. T. VIII. p. 200 sqq. (ex F a cd. $4 Annotataad ed. Stuartii Batavil). Sed dignus imprimis cst , qui et de hoc consulatur , et de caeteris , qui pri« mft Philosophiae Graecae periodo fuerunt , Atheis, Imman. Berger: Gefchichte der Reiigionsphilo- tophie , (Berol. 1800) p. 166 sqq. ubi citatur, nec probatur tamen Thienemannus, qui, in F u 1 1 e b o r n i i Symbolis in Hist. Philos. P. XI. p. 15 sqq. Diagoram Atheismi nota" liberare cona- tus erat. Quod reliquum est, impiae hujus sen- tentiae non inexspectatae nobis accident, si Prae- ceptorem ei fuisse meminerimus Democritum , rno-» do a nobis memoratum , in cujus animo cum Mate- rialismo nulla non superstitio conjuncta reperie- batur. Pag. 10. (6) De Encyclopaedicis illis Philosophis lectu digna vidd. in opere longe praestantissimo rev. B r e s ; Dc Kerk en de Staat in wederzi/dsche b.etrekking , volgens de gesch'edenis , T. III. p- 180 sqq. Ibidem (7) V. Bergerus, I. c. p. 39,0. CfF. quos citavit B. N i e u h o f f , Praeceptor meus , cujus semper sancte colam memoriam , in opere: Qver Spiuoziswe, p. 261, annot. 0.0 et p. 263, annot. 31. Pag. 12, (8) Haudminuscommodeh.I. ^eTf^u- %c!i7eu<; doctrinam commeaiorare potuissem , qualeui cum Orationem. 85 cum Pythagoras, tum Plato inform&runt. Hic enim illius hftc de re placita fton dubia ex- pressit imitatione ; sed eadem ita poerico suo ex- coluit ingenio , atque ita ad sua de mentium natu- ra decreta conformavit , ut parUm absit ^ quin di- versa videantur. Pag. 12. (9) Cari dictum laudavit F. C. Wei- se: Philosophische Religionskhrc , (ex edit* a. 1845, Luneb.) p. 75. Pag. 14. (io)Non ignoro,aflirmasseBou terve- c i u m , in praefat. libri : Die Keligion der Vcrnunft 4 p. iv, suam de rebus divinis doctrinam Jacobianae po- tius sororem , quam filiam dicendam esse. Verumta- men et quae ibidemabipsosubjiciuntur , etverouni- versalibri citati rario tantam utriusquesimilitudinem esse docent , quasatis defendantur, quaede laudatis» simorumDuumvirorum relatione dixi. Cf. Krugiij Allg. Wbrterbuch der philosophischen Wissenschaf- ten, IL 331 j i. v. Bouterwek^ Pag. 15. (n)Berkeleji doctrina eo potissimurri nomine Historici attentione digna est, quod, cum plerique audaciores Idealistae religioni non valde faverent , hic contra , per placita sua j plane idea- listica, optirne et evidentisstme illius se tueri posse caussam putabat. De ejus doctrina , ne notis9imos IJist Phil. auctores excitem , accurate egit J. G.- Roo» 86 Annotata ad Roozeboom, in Spec. philos. inaug. de Idealis- mo 9 (Hardervic. 1808) p. 81 sqq. , ubi plures alii citantur. Pag 16. (12) De Bardilio legisse sufficiet E. R e i n h 1 d : Handbuch der allg. Geschichte der Philosophie , T. II. P. 2. p. 165 sqq. ; cujus pa- ter K. L. Reinhold placitorum Bardilianorum stu- diosissimus aliquamdiu Hypopheta fuerat. Quo lu- bentius illura prae caeteris laudavi ; in quem nimi- rum nulla iniquitatis in Bardilium suspicio conve* niat. Hic autem quam acer fuerit rationis Kantia- nae adversarius, satis ex ips3 elucescit inscriptione libri , quem , non nimis modeste , dixit : Grundrisz der erstcn Logik , gereinigt von den Irrthumern der bisheriger Logiken uberhaupt , der Kantischen ins- besondere • keine Kritik , sondern eine Medicina men* tis &c. Stuttg. 1800. Pag. 18. (i3)Expropugnatosubinde,inIndorum libris sacris , diversissimorum placitorum feraci* bus , Pantheismo laudes repetendas esse, quas iis impertierunt Schellingiani nonnulli , docet K. W. S t e i n : Die Apologetik des Christenth. als Wis- senschaft dargestellt , p. 119. — Caeterum , ubi de reviviscentibus identidem antiquiorum placitis di- cebam, nisi brevitatis me studium retinuisset , magnam etiam similitudinem commemordssem , quae inter ob- jectiones intercedit, quibus doctrinam de mundo a Deo O R A T I N E M. 87 Deo creato enervare conati sunt cum Epicurus, tum Fich ti us. Pag, 18. (14) Viri clarissimi innuebam cum ora- tionem , de nostra cognitionc animi comparata cum cognitionc rcrum corporearum ; (in Annalibus Acad, Rheno -Trajectinae , a. 1823 — 1824) tum commen- tationem : Over den aard der Zielkundc cn d& werking der terugroepende Verbecldingskracht ; quae praemissa est S c h u 1 z ii operi psychologico , quod, in nostram linguam a doct. et ven. R i e h m con- versum , dicitur : Memchkunde , met bctrekking tot dc ziel; Bomel. 1829. Pag, 19. (15) De Anaxagora, praeter vulgo notos scriptores, dignae sunt , quae consulantur, doctissimae binae commentationes ampl. Hierony- mi de Vries, quae in opere inveniuntur, a cl. ten Brink edito: Bibliotheek van oudc Letter- kunde , T. I. p. 351 sqq. et p. 475 sqq. — Quod autem dixi , Anaxagoram primum fuisse , qui — cla- rc videret ac subtiliter demonstraret ; nemo jure mihi T h a 1 e t e m objiciet , qui , si V e 1 1 e j o Epi- cureo , ap. Cic. de N. D. I. 10, fides sit haben- da , aquam dixit csse initium rerum , Deum autem eam mentcm , quae ex aqud cuncta fingeret. Nam hoc suum testimonium vehementer infirmavit ipse Vellejus, cum mox (ibid. Cap. n~) subjiceret, Anaxagoram, primum omnium t rerum descrip- tio~ 88 Annotataad tionem et modum mentis infinitae vi ac ratione designari et confici voluisse. Et vero diserte affir» mat Aristoteles, Metaph. L. I. C. 3, non aliafn rerum caussam , nisi quae mareria* constaret, a primis quaesitam esse Physicis ; cum posteriores demum , ad rerum naturalium originem declaran- dam , efficientera quoque caussam requiri viderint. Quid , quod ipse Cicero, Acadd. Quaestt. L. IV. C. 37 , nulia caussae efficientis notitii Thaleti tributft , simpliciter dixerit, ipso auctore , ex aqud eonstare omnia! Videtur quidem liicce Philosophus, qui , ex diserto testimonio Aristotelis, de dnimd , L. I. C. 5, omnia Deorum plena statue- ret, in aqua* potissimum Divinam vim quandam insitam putasse; verum hinc non sequitur, cogni- tam ipsi fuisse mundi caussam efficientem , a ma- terid corpored diversam. Ita quoque Tenneman- nus, 1. c. T. I. p. 60 sqq. et Meinersius, in Hist. doctr. dc vero Deo, P. II. p. 253 sqq. Quae autem dicta de rebus Divinis Thaleti tribuit Diogenes Laerti u s, L. I. C. 35, haec spu» riae auctoritatis esse , existimarunt idonei hujus rei judices, — Nec est, quod de Hermotimo di- cam , quem , ante Anaxagoram , puriorem de Deo docirinam commend;hse putant nonnulli. Quae enim de eo narrantur, haec adeo sunt incerta, ut Carus, quiin Fulleborni Symbolis , P. IX. p. 58 sqq. veterum de hoc Viro testimonia accura- te retulit, jure commentationem suam inscribere pos- Orationem. 89 posset : Ueber die Sagen von Hermotimus aus Kla- zomene. Pag. ai. (16) Haud defuerunt, qui ex Anaxa- •g r a e , quem modo laudavi , disciplind homooeme- rias libentius amplecterentur, quam doctrinam de Deo Mente. In quibus , ne de aliis dicam , E m- p e d c 1 e s fuisse videtur. — P 1 a 1 n i s sublimia placita in absurdissimas quasque nugas converterunt Neo piatonici.— Alii Cartesii doctrin&in au- daciorem Idealismum; alii , L c k i i decretis in Ma- terialismum deflectendis , sanctae religionis caussae nocuerunt. — Nede Kantianis dicam , practi- cam fidem^ quam Deo habendam commendaverat pius Magister, in Scepticismum commutantibus. Ibidem. (17) Vid. Seneca, Qiiaestt. Nat. L. 11. C.45,coll. loco de Beneficiis, L. IV. C. 7. 8. Ibidem. (18) De Kantio, anteaquam Philoso- phiam criticam profiteretur,Dei exsistentiam aprio- ri demonstrare conato , vid. H e n n e r t : Lessen over de eerste beginselen der Wijsbegeerle^ T. III. p. a8i sqq. — Hujus autem rationis vestigia quae- dam aut reliquias deprehendisse mihi videor, in K a n t i i libro posthumo : Vorlesungen ueber diephi- losophische Religionslehre , (primum a. 18 17 , nuper , a.1830, denuo a cl. P 6 li tzio , edi.to) p. 73. ; ubi ex notione entis realissimi Dei unitatem demonstra- re 90 Annotataad re conauir. — Ut primutn autem vulgo cognosci coepta est Philosophia Kantii critica, ab argu- mentis a priori pro Dei exsistentia studiose quae- rendis ac dijudicandis destiterunt plerique. Nunc nimirum aliud agendum inveniebant; cum a Kan- tianis objectionibusea ipsa sibi tuenda esse viderent argumenta , quae quondam jure certissima habita essent. Pag. 22. (19) Videanturjordani Bruni dic- ta, quae congessit E. Reinhold, 1. c. T. II. P. 1. p. 88 sqq. — Eam subinde rationem habet il- lius doctrina, ut dubius fere haereas, utrum eam Ekatismum post Eleaticos dicere oporteat , an potius Schcllingianismum ante ScheUingium. Ibidem. (20) Vidd. quos citavit B. Nieuhoff 1. c. p. 271 annot. 6"o, et quae ipse dixit, p. 285 sqq. Verum inprimis consulendus est Kru- g i u s 1. c. T. III. p. 750 i. v. S p i n z a. Pag. 24 (21.) Petrus Ramus a. 1572, Pari- siis, in nefasti istil S. Bartholomaei nocte, inter- fectus est. Jordanus Brunus, a. 1600 , Ro- mae in rogo combustus est. Thomas Campa- nella ibidem , multos perannos, carcere detentus est. Quis non paullo humanior, etiamsi horum Virorum placita improbet , eorum tamen sortem do- leat? Pag* Orationem. 91 Pag. 25. (22) Vid. Tertullianus, de Ani- md , Cap. 3. 7. 23, de praescript. Haer. Cap. 7. alibi. Idem vero, adv. Marc. L. I. C. 3 — 5 aliis- que locis , philosophis argumentis usus , refutare conatur Dualistas. Pag. 27. (23) Sapientissima sunt Wolfii, de usu loquendi in Philosophia de Deo non temere mutando, monita, quae retulit G. S. Francke: Grundrisz der Vernunfttheologie , p. 129 sqq. Pag. 28. (24) Aristotelis dictum, quod in compendium redactum excitavi , Cicero conser- vavit de N. D. L. II. Cap. 37, ad q. 1. recte Davisius: „Inanis" inquit, „ est eorum suspi- „ cio , qui Philosophum illum similia non tradidisse „ confirmant." Docet autem ipsa illa suspicio, in dicto cum aliis Stagiritae placitis conciliando hae- sisse interpretes. Nimirum , quod phyfica et empy- rica non semper a metaphysicis et transscendenta- libus distinguebat Aristoteles , factum est , ut ip- sius de Philosophisl theoretica doctrina dissonanti- bus valde partibus contineretur. Quod recte mo- nuit cl. Krug: Geschichte der Philosophie alter Zeit , vornehmlich unter Griechen u. Romern^ (ed. alterius) p. 254. Ibidem. (25) Vidd. E r igenae dicta, quae con- tulit Reinholdius, 1. c. T. II. P. I. p. i8sqq. Prae- $4 AWNOTATAAD Praeclara illius, quam in oratione commemoravi, sententia non optime concinit eiutf universS Viri doctrina" , qui : (in opere de Divis. Nat. L. I. ini- tio) *, Videtur mihi," inquit, „ divisio naturae „ per quatuor differentias quatuof species recipere; „ quarum prima est , quae creat et non creatur; i, secunda in eam , quae creatur et creat ; tertia in j, eam , quae creatur et non creat ; quarta , quae „ nec creat, nec creatur," Sed clarius, cujusmo- di sit ipsius de Deo doctrina > intelligemus , ad hoc attendentes ejus dictum : (ejusd. op. eodem Libro) „ Cum audimus, ait, Deum omnia facere, „ nil aliud debemus intelligere , quam Deum in „ omnibus esse, hoc est, essentiam omnium subsis~ „ tere. Ipse enim solus per se vere est , et omne , „ quod vere in his , quae sunt , dicitur esse , ipse „ solus est. " Quis eum , ex cujus ingenio haec profecta sunt placita , ea dicturum esse exspecta- verit, quae supra eum profitentem audiVimus? Sed nimirum, in Viris quidem bonis, subinde efficacior est naturae vox , quae Deum , a mundo diversum , re* quirit, quam doctrinae (systcmatis, ut vulgo ajunt) ratio. — > Caet. jure dixit W. L. G. Baro ab E b e r s t e i n : Naturliche Thcologie der Scholastiker + pag. 9 , quod Erigenae placita a Pontifice Maximo repudiarentur , nec a posteris probarentur , hoc reli- gionis caussae profu ; sse potius , quam nocuisse. Huic cnim caussae quid perniciosius , quam Pantheismus ? Pag. O R A T I N E M. 93 Pag ap. (26) Kantii dictum ,quod citavimus , invenitur in ejus libro: Vorlesungen uber die Me- taphysik , p. 287; ex quo paullo plenius id retulit A.C.Kretzschmar: Neue DarsteUung der phi- losophischen Religions/ehre , (Lips. a. 1823) p. 116. Alia Philosophi Regiomontani dicta , ubi physico aut teleologico pro Dei vitd probandsl argumento laudis testimonium impertit , videantur: Critik der Urtheilskraft , T. II. p. 421; Critik der reinen Vernunft , p, 651 et alibi. Cff. cel. Clarisse, in Praef. libri P a 1 e j a n i : Natuurlijke Godgeleerd- heid, p. 37 sqq. G. F. Seiler, over de Goddclij- ke Openbaringen, (ex ejusdem Clarissii ed.) T. I. p. 48 sq. W. Miiller: Critik des physico» theologischen Beweises caet. in J. F. R 6 h r i i : Ma- gazin fur Christl. Prediger, T. IV. P. I. p. 18 sq. Quam honorificum judicium de eodem argumento tulerint Kantii discipuli nonnulli, elucescit, non tan- tum ex eorum dictis , quae citilrunt Clarissius, 1. c. p. 41. er Seilerus, 1. c. p. 38 sq.; sed inprimis etiam ex iis, quae habet C. W. Snel]: Versuch einer populdren philosophischen Keligions- lehrc y (Giesae, 1807.) p. 16 sqq. — Quod ad ip- sutn Kanti um attinet ; universe in libro posthu- mo , supracitato: Vorles. uber die phil. Religionsl. de theoreticis pro Dei exsistentia" argumentis, mi» tius ac benignius, quam passiui aliis in scriptis, judicium tulit. " 1 Tag. 94 Annotata ad Pag. 29. (27) Qui attente legerit, quae dixit Ja- c b i u s : Von den Gottlichtn Dingen und ihrer Offenbahrung, (ed. alterius,a. 1822.) p. 168—183, non dubitabit , quin vere eam , quarn dixi , senten- tiam Viro praestantissimo tribuerim. — Rectissime de eo Weisius, 1. c. p. 82: „ Der edelsteVer- „ kldrte , inquit , nunmehr in hellerm Lichte „ schauende J a c b i , kdmpfte mit Kraft und „ Wahrheit gegen dcn sich gewaltsam von Gott los* „ reissenden undchtcn Naturalismus der Identitats- „ philosophie, und rdumte ihm gewiss noch zu viel „ ein , wenn er denselben als speculative Lehre ncben „ dem Theismus unstrdflich dastehen lasst. " De- sperabat nimirum Vir , pietate et ingenio laudatissi- mus, sed nimium modestus ille, de Fichtioet S c h e 1 1 i n g i , per argumeinationem , in Pliilo- sophiae theoreticae- veluti acie, vincendis. Quaprop- ter, in alium tanquam campum certamine declinato, gravissimis quibusque religionis decretis in interno quodam , eoque altiore, Divinitus nostris animis indito, sensu (quem patefactionem etiaui dice- bat) praesidium parare conabatur. Vel sic tamen ita , ut in oratione diximus, subinde argumenta- tus est. Pag. 31. (28) Nonnullis fortasse nostri temporis laudatoribus displicebunt haec Historiae monita. Qui, si minus recte me Magistrae illius praecepta interpretatum esse putent , B u t e r v e c i u m au- diant , Oratiomem* 95 diant, Philosophum et Literatorem sane praestan- tissimum, nunc et ipsum rebus jam humanis erep- tum. Ita igitur Vir gravissimus : (libri laud. praef. P« V.) „ Wie bei den Judcn , als ihr Reich noch „ bestand , neben dem Jehovadienste die agyptische „ und phonizische Abgbtterei sich crhielt , so hat „ sich im Gebiete der Religionsphilosophie bei den „ Deutschen der in der neuen Schule des Absolutis' „ mus erzeugte All- Eins- Gott neben den Gott ge- „ stellt , den Plato , Leibnitz und Kant dzn „ wahren nannten, und der auch in der ganzen „ Christenheit bis auf die neuesten Zeiten so hiesz , „ wo nicht etwa hier und da ein mystischer Schwar- „ mer , wie Jakob Bohme , zum Pantheismus sich „ neigte, Mitzuwirken dasz die Altare dieses Ab- „ gottes eincr eccentrischen Speulation durch den „ gesunden Verstand wieder zerstort werden, ist „ die — Bestimmung dieser Abhandiungen" P a g" 35- U 8 *) Leg. egregia cl. van Lennep commentatio, qua 1 de Philosophid Graecd , Doctri- nam Christianam praeparante , agitur , quam edidit cl. v a n K a m p e n , in Horreo : Magazijn voor Wetenschappen , Kunsten en Letteren, Tomo al- tero. Pag. 36. (29) Nescio, an de Scholasticis paullo iniquius tulerit judicium cl. G. E. Schulze in libro , multa bonae frugis continente : Encyclopddie der 96 Annotataad dcr philosophischen Wisscnschaften , (Gott. a. 1824.) pag. 269 ; ubi haec dicentem eum audimus : „ Dic „ Absicht, inquit, der scholastische Philosophie war „ blosz darauf gerichtet , diefur wahr und unfehlbar „ gehaltenen Lehren der Kirche durch Beweise aus „ naturliche Erkentnissen unumstoszlich zu machen „ undgegen alle Bestreitung durch die Ketzer sicher „ zu stellen. " Hoc non sine exceptione accipien- dum esse, satis docet, ne alia excitem, exemplum Thomae Aquinatis. Hic enim quam ingenio- se Hierarchiae vinculis se liberare conaretur, pru- denter tamen dissimulata" hac lucta , demonstrat ea , quam edidit, Summa Theologiae; cujus prioribus duabus partibus , dum fidei doctrinam illustrare ac Patrum auctoritate confirmare videri vult, revera ta- men de rebus Divinis philosophatur. — Aequius et verius universe de Scholasticorum Theologia" ju« dicdsse mihi videtur E b e r s t e i n i u s , 1. c. p. 1 — 38. Pag' 37* C3°^ Cf. Bergerus, 1. c. p. 310 sqq. — - Haec de S p i n o z a dicta in memoriam mihi revocant Petrum Bayle, acerrimum qui- dem illius adversarium , sed cujus scripta fidei , Providentiae Divinae habitae , non minus grave pe- riculum intentSrunt. Cum enim ille cum fatali, quam propugnabat, rerum mundanarum necessitate nulla libera Dei consilia ac proposita consistere pos- se cOntendisset ; hujus, ex malo physico ac morali ductae , objectiones Divinorum consiliorum sapien- tiam R A T I N E M. 9? tiam ac benignitatem refutare conabantur. Sed per praesentissimam Dei Providentiam , factum est, ut hae ipsae B a y 1 i i interrogationes praestantissimum illud Leibnitii opus parerent, quod Thcodicacd con- tinetur. Haec enim fidem , Deo , mundi Gubernatori optimo ac sapientissimo , habitam , in innumerabilium hominum animis confirmavit ; ut paucissimi sint li- bri , qui de religionis causfa tam praeclare meruerint , quam hoc Leibnitiani ingenii monuraentum. De ilia editi operis opportunitate vid. ipsius Leibni- t i i epistola ad Hanschium, quae et alibi edita est, et in Thcodicacae ed. Batava (Traj. ad Rh. a. 1772.) T. I p. 1 sqq. ad q. 1. cff. quae dixit J. Petschius. Consulatur etiam Fontenel- Hus, in Leibnitii laudatione , ibidem p. 73 sq. Pag. 38. (31) De hoc argumento digna est, Ut legatur venerandi G. M o 1 e n k a m p Commentatio , qud probatur , doctrinam Christianam — Thcologiae , quae dicitur , Naturali valde profidsse , et vero de genere humano , hoc quoque nomine , optimo me* ruisse ; quae invenitur in Annall. Academiac Rhcno* Trajectinae, a. 1S28— 1829; ubi plures alii, huc pertinentes, scriptores laudantur. Pag. 39. (32) ,, Licet matcriae aeternitateni „ respuat ttiam rccta ratio, et crcationem cx ni* „ hilo probet ; tamen nondum , credo , inventus est „ locus aliquis aut testimonium , quo hoc ipsum vi- G jj M"* p3 Annotataad ,, dissc aliquem veterum philosophorum , possit os- „tendi." Ita J. M. Gesnerus, in primis lineis Isagoges in erud. univ. (ex ed. N i c 1 a- sii) T. II. p. 302 sqq. In hoc Gesneri dictum commentarii instar est ea , quae nunc quoque , ut classica , consulenda est , disputatio M o s h e m i i , qud solvitur haec quaestio , num Philosophorum , a verd religione aversorum , aliquis mundutn a Deo ex nihilo creatum esse docuerit ; quae invenitur fn Cudworthi System. Intell. (ed. f. 4tfl) p. 287 sqq. De e&dem quaestione vidd. etiam Reima- r u s : Over de voorn. waarheden van den natuurl, Godsd. (ex ed. Lulofsii Batava) p. 149; Wijn- perssius, Instit. Metaph. §. 1023; Clarissius ad Palejum, 1. c. annotatt. p. i.sq. Lotzius: in Monogramm. Theol. Theoret. p. 91 sq. Egregia etiam habet Kantius: Vorlesungen tiber die phil. Keligionslehre , p. 163 sqq. — Quod negavi, ul« los ante Christum Pliilosophos, semper ac constan- ter et sine haesitatione , Naturae Divinae unitatem dccuisse; nemo me teraere, aut ex praejudicat^ quftpiam opinione, dixisse putet. Enimvero ita in Veterum de loco gravissimo placita inquisivi, ut ubique optima quaeque et purissima diligenter ani- madvertere et cognoscere conarer. Quantopere au- tem Anaxagoram, Socratem, Platonem admirer, quos Dei unitas non fugisse videtur; supra a me monita satis, ni fallor, demonstrflrunt. Nec laudo Tennemannum, qui 1. c. T. I. p. 161, aut ini- Orationem. 9P iniquius, aut non satts accurate; „ Pantheismus ," inquit , „ finden wir in allen griechischen Syste- „ men , einige ausgenommen , nur mit dem Unter- „ schiede dasz in einigen die Materie Gott, in „ andern Gott der Materie an die Seite gcsetzt „ und untergeordnet ist. " Quatnquam. huic assen- tire videtur cl. G. B. Jasche: der Panthcismus , T. I. p. i. — Me autem , quod , Historift Duce, comperi ac didici , id non dissimulare , sed candide profiteri veri amor jussit. Pag. 41. (33) V. Francke, 1, c. p. 6 sq. ubi alia quoque lectu digna inveniuntur. {Annotata ad alteram orationis partcm.') Pag. 44. (34) Vid. libellus elegantissimus : Her- inneringen aan Willem Hendrik de Beaufort , door Ph. W. van Heusde. (Traj. ad Rhen. 1830.) — Fato functus est ampl. Beaufortius, d. 21 m. Aprilis a. 1829, aetatis annum agens quartum et quinquagesimum. Pag. 48. (35) Eorum, quae hic dixi, nonnulla hausi ex ipsius Heyligersii oratione, de vero Chirurgo , (quae invenitur in Ann. Academiae Khe- no-Traj. a. 1819 — 1820.) p. 42 sqq. Alia quae- dam petii ex cl. Heringae E. F. annotatione ad G 2 ora- ioo Annotata ad orationem : De Auditorio Acad. Rhcno - Traj., va- riam olitn fortunam experto , nunc praesenti ejus conditioni adaptato; (in iisdem Annall. a. 1824— 1825.) ubi cum passim , de hujusce Academiae fatis rebusque, multa scitu dignissima traditasunt, tum de Heyligersio strictim quaedam dicuntur, p. 160 sq. — Viri vita accurate enarratur in Cakn- dario Studiosorum Rheno- Trajectt. anni 1831, p. 103-— 108. Ejus scriptorum index huic orationi subjunctus est. Pag. 51. (36) Innuebam Viri cl. orationem : De animi fortitudine , virtute Medicis propria , maxime illa in epidcmiis conspicua. (In ejusdem Acad. Annall. a. 1S26 — 1827.) Cujus eloquentissimae orationis p. 22, jure celebrantur Juvenes , qui, ut Groningae succurrerent , „ relictis parentibus mocs- ,, tis atque amicis , •arduum itcr susceperunt ; in „ auxilium evocati , miscris magno fucrunt so/a- ,, tio ; mortem sperncntcs, multos cives a morte „ Uberdrunt." Quibus in Juvenibus fuisse eum, cujus mortem memoravi , Isacum Nyho f f , S a- muelis filium, elucescit ex annotatis , ibidem p. 52 sqq. Obiit Vir juvenis, d. 30 m. April. a. 1829, aetatis anno quinto et vicesimo. P a §- 57« (37) Haec ubi dicta erant , Acaderaiae Cives , quanti Virum clarissimum facerent, ita sig« nific^runt , ut nullus cuiquam honorificentior pos- sit OrATIONEM. IOI sit esse solennis conventus, quam hic nostro fuerit Collegae ! — Nec spem meam eventus fefeilit : apud nos enim manere maluit, quam alteram occu- pare Cathedram, Vir laudatissimus. Quod quam gratum sibi esset et jucundum , luculentissime de- monstrftrunt Academiae Curatores et Studiosi, et ipsi etiam amplissimi urbis Magistratus. Vid. Calen- darium Studiosorum Rheno-Traj. a. 1831, p. 91 sqq. Eandem rem, nobis omnibus laetam, ut vo- veram equidem , in faustis Academiae fatis nume- rare potuit numeravitque Rectoris, qui mihi succes- sit , Magnifici oratio. Pag. 58. (38) Hermannus Gunst, Virju- venisdoctissimus, qui eximiam , quam sibi compa- raverat, Matheseos peritiam jam ad alios docendos felicissime conferre inceperat , d. 17 m. Maji a. 1832, sex et viginti annos natus, diem suum obiit. Quo ejus decessu magnam cepisse jacturam disciplinam Mathematicam , Judices idonei censent. P°S' 59' (39) Horum clarissimi Collegae nostri filiorum alter , isque natu major , Hermannus Florestan Franciscus Suerman, cum ex militi^ voluntaria* , quam , una cum fratre pro Pa- trid capessiverat , rediisset , et jam ad studiorum academicorum , admodum laudabiliter actorum , me- tam accessisset , d, 6 m. Martii a. 1832, annum aeta- tis agens quintum et vigesimum , moestis ereptus est Pa- 102 Annotataad Parentibas , quorum amor erat ; nec his tantum , sed Praeceptoribus etiam atque Amkis cunctis, qui optimum ac praestantissimum Juvenem , duin vivebat, dilexerunt, nunc mortuum lugent omnes. Pag. 67. (40) Aliter Deo placuit sapientissiraol Etenim Lucas Fredericus Verenet, cui longam vitam apprecabantur omnes boni, per cre- bro repetitas haemorrhagiae accessiones debilitatus, tandem, d. 2 m. April. a. 1832, tricesimum et ter- tium agens vitae annum , et multis aliis et mihi fie- bilis occidit ! Speraveramus enim fore, utexaccuratl ejus doctrini theologici ac sincera in Deum homines- que pietate , quam magna morum elegantia et dicendi facundia ornabat, multum bonae frugis redundaret in Patriae nostrae coetum Wallonicum, cujus minis- terio vitam consecrare decreverat. Nec vana futura esse haec vota videbantur. Nostra" enim in urbe aliquamdiu Pastoris vicarii Wallonici munere func- tus, non tantum magna" cultissimorum Auditorura approbatione utebatur, verum etiam, quod ipse longe magis in votis habebat , utilissimum sese iis Christi Ministrum praestabat. Qsov V srsXeiero @ou- Xvi ! — Ne de carminibus nonnullis dicam , quae in Calendariis Studd. Rhcno-Traj. inveniuntur, Ve- irenetius noster duo edidit opuscula elegantissi- rha , partim oratione ligatl , partim soluta , Fran» cogallice scripta; quorum prius dicitur: Un jour eh Suisse , ou tableau de cc pays dans sa partie la plus Orationem. ioj plus pittoresque ; suivi d*un parallele en vers et en prose entre la Hollande et PHelv6tie. (Amst. 1825.). Alterum opusculum inscribitur: Cnarles, nouvcllc Helv6tiennc ,suiviede po6sies diverses. (Amft. 1828.) Quo in posteriore libello auctius repetiit carmen, quod antea (Rheno-Traj. a. 1826.) seorsim edide- rat dixeratque: PHospice de la valUe jies Vau- dois - Pi6montais. — Verum per Literarum elegantio- rum suavitatem minime a persequendis naviter stu- diis theologicis retentum esseNostrum, documento est ejus commentatio , quae infra in hoc ipso Annalium Tomo legitur. Sit illi, sitque omnibus, quorum , eheu ! funera memoranda habui , terra levis , et molliter ossa cubcnt! Quos cunctos un4 cogitatione lugubri complexus, mecum: ,, Uti- „ nam , " inquam , „ et ego et quicunque haec ,, lecturi sunt , ita fragilitatis quisque suae recor- >t demur, ut sapientiae Christianae fructu augea- „ mur ! " His jam scriptis , opusculum ad me affertur , quod inscribitur: Tribut de regrets paye" par le Consistoire dc P£,glise IVallonne cFUtrecht a la m6- moire de Mr. L. F. Verenet, Candidat du Saint- Ministere; (Amst. 1832.) ubi et ea legitur, quam ultimam habuit Verenetius, oratio sacra, et ipsi parentavit M. A. vander Bank, Vir veneran- dus, cujus humanitati multum ille debuit. Pag. 67. (41) Hic juvenis praestantissimus , qui so« ie>4 Annotata ad Orationem. solennibus nostris interesse non potuerat, postea, a Theologorum Ordine legitima" cum ipso dis- quisitione instituta" , commentationis , quam obtule- rat, auctorem sese probavit, et honorifico laudis testimonio ornatus est. Pag. 77. (42) Dictumest Aeschyli, intrag. Septem contraT/icbas, vs. 577, ex ed. min. Schut- ziana, sive, ex antiquioribus edd. , vs 598. Locum passira imitati sunt veteres. Vidd. Ernest. et cl. Praeceptor meus J. ten Brink, ad Xen. Memo- rabb. L. I. C. VII. §. 1. PIII- PHILIPPI FRANCISCI HEYLIGERS , nati d. 15 m. Martii a. 1775 , mortui d. aft rn. Febr. a. 1830, haec edita exstant scripta : 1. Commentatio, quae invenitur in opere , quod Fran- cogallice scriptum, dicirur: Memoires de la Sa- ciiti Midicah d" Emutation , (Piris 1798.) T. I. p. 120 sqq. Agit haec Heyligersii commentatio de periculo consuendi rntestina, quorum continui- tas vulnere laesa fuit. s. Qjjaestiones Medicae inaugurahs , Traj.adRhea. 1802. f. 4t.l. 3. Dissertatio physiologico - anatomica de fabricd intimd articulationum , Traj. al Rhen. 1803. f. 8v3. 4. Oratio de vero Chirurgo, dicta d. 24 m. Martii a. 1820, quae invenitur in Annalibus Acad. Rheno Traj. a. 1819 — 1820. 5. Commentatio quam , vernaculA lingud scriptnm , di.xit : Bijdrage ter bcvestiging van hct nut der Tempons , bij vddrkomende P/acenta, quae repe- ritur in opere menstruo: Vaderl. Lcttcroefcnin- gcn, a. 1826, Misccllaneorum p. n sqq. et p. 64 sqq. EMEN- E M B N D A T 1 O. JVg, 14 versu wltimo , pro incessum legatur cursum. PETRI JOHANMS ISAACI de FREMERY O R A T I O, n e | RATIONE, QUA CHEMIA ARTfc BUS ADHIBITA, IN COMMUNE PATRIAE EMOLUMENTUM I OPTIME TRADATUR: HABITA PUBtlOE, DiE xxir junii jnni mdcccxxiX; C U M EXTRAORDINARIAM CHEMlAE ARTIBUS ADHIBITAE PROFESSIONEM, IN ACA- DEMIA RHENO-TRAJECTINA SOLEN- NI RITU AUSPICARETUR, O R A T I O- AcADEMlAE PiHENO-TrAJECTINAE Cu- BATORES , VlRI AMPLISSIMI , GrAVISSIMI ) Qui IIS AB ACTIS ES, VlR CoNULTIS- sime! Magnifice Academiae Rector ! QuARUMVIS BlSCIPLINARTTM PrOFESSO- RES VlRI ClARISSIMI , , CoDLEGAE CoN- tunctissimi ! Lectores Peritissimi! QUI IN PiEGNO IjELGICO, IN ReGIONE TEL ClVITATE TrAJECTINA , VEL REBUS A 2 GE- 4 O R A T I O. gerendis , vet, jljstitiae ttjendae prae-» estis, Viri Gravissimi , Spectatissimi ! 9 CuJUSCUNQUE DOCTRINAE G-ENERIS DOC- tores! VlRI FACUNDISSIMI , Consultissi- MI , EXPERTISSIMl ! OrACULORUM DIVINORUM INTERPRETES , VlRI MAXIME VENERANDI ! HUJUS ACADEMIAE ALUMNI , JuVENES (3RNATISSIMI , SPES PARENTUM ET PA- TRIAE ! VoS DENIQUE OMNES , QUI HUC CONVE- NISTIS , AUDITORES EXOPTATISSIMI ! Non illa est tcmporum nostrorum felicitas, ut quibus anlea ad tantam pcrvenit gloriam Patria nostra praesidiis , iisdem nunc de- nuo pristinam auctoritatem recupcrarc pos- sit. Debuerunt eam majores nostri cum re- rum politicarum conditioni ct studio liber- ta- O R A T I O, 5 tatis, tum vero magnam partem navigationi et mercaturae. Huic favebat inprimis pa- triae situs, quae undique mari circumdata fluminibusque irrigata , incolis continuo op- portunitatem dedit omnes illas tractandi ar- tes, quae res nauticas spectant. Quo fac- tum, ut illis jam temporibus Batavi terra- rum orbem circumnavigarent , quum An- glorum naves parce tantum et raro in mari- bus viderentur; ut longinquas Indiae regio- nes Hispanis eriperent sibique submitterent ; colonias mitterent in omnes partes, et lon- ge lateque per . orbem terrarum, cum auc- toritate invalescerent , tum una cum fide fa- mam acquirerent. Multum sane a florenti et fclicissima illa patriae conditione differt hodiernus cjus sta- tus. Hanc enim in eam habuerunt vim mag- narura rcrum commutationes , quas Europa per hos quinquaginta annos subiit , ut merca- • tura idcntidem imminueretur et uberrimus ille divitiarum et auctoritatis fons exaresceret; imo, horribile dictu ! accidit, ut Bataviae no- mcn inter gentcs , si longinquas Japoniae oras cx.cipias , vix celcbraretur amplius. Et quam- vis 6 O R A T I O. vis faustissimo rerum eventu factum vide- timus , ut cum dilectissimo Principe Arau- siaco, Patria et nomen et libertatem recu- peraverit; cum illis tamen secunda haud re- diit fortuna. Cujus rei nostrum non est caussas exquirere \ sed , ut politicorum id indagationi relinquimus , ita lioc affirmamus , nunc quidem novas ineundas essc vias , qui- bus , si non eundem , aliquem tamen nec con- temnendum prosperitatis gradum attingamus. His autem Yiis intelligimus cum agricultu- rae , tum imprimis artium technicarum , quae dicuntur , studia ; nec saae dubitan- dum , quin his studiis , temporum quae Tivimus opportunitates magnopere faveant. Scilicet per hoc novissimnm quinque lustro- rum spatium insigniter auctas esse illas dis- ciplinas , quibus plurimae artes et augmen- tum, et emendationem , et perfectionem de- bent, quis nescit? Hinc accidit, ut illis in locis ubi harum disciplinarura fundamentis artes superstructae fuerint, ipsae hae artcs emcndatae fuerint et perfcctae , quin novae anteaque incognitae \ cxtiterint ; quae cultori- Jjus maximos fmctus largicbantur , uti et An- O R A T I 0, f Anglorum et Gallo - Francorum exemphin* docuisse satis superque omnibus notum ar-» bitror. . Uti igitur cum prolatis disciplinarum fini- bus, ipsas etiam augeri artes vidimus; iU| perspicimus facile quaenam emolu.menta hinc etiamnunc Belgae sperare possent, et vera quantopere huic rei prodesse possit, publj- ca earum disciplinarum , arctissimo vinculo cum ipsis artibus junctarum , institutio. Quae postquam milii jam in liac Academia trar denda mandata est, quum hac hora munus aditurus siin , hoc loco non indignum vide- bitur si ex ipsa disciplina orationis argu- jnentum petam. Dicam igitur De ratione , qua chemia artibus aclkiui-* ta , in comrnune patriae emolumentum op- time tradatur, Sed quid est A. A. , quod ad vos verba facturus conturbor, totumque me et penitus commoveri sentio? Est et loci et audi- torum dignitas. Locus nempe est ille, ia quo juvenis saepissime Clarissimos Viros di- serte dicentes audivi eoruinque ab ore haesi; qucm celcberrimi in quacunque doctrina vi- ri 8 O R A T I O. ri terwerunt, quorum non fugax teiupus po- tuit delere memoriain. Sunt auditores prae- sertim , qui frequentes hic adsunt. Si enim in illos oculos converto , video viros , in om- ni doctrinarum genere clarissimos ; hos vi- deo aetate , munere , meritis gravissimos et spectatissimos ; video praeceptores dilectissi- mos, quibus me omnia debere sentio. — i Hunc igitur locum, hos auditores respiciens, quidni vehementer movear , conscius mihi ip- se , quantopere in me desideretur et ingenium et doctrinae copia , quam parca sit eruditio. Quo inagis A. A. si quid minus accurate et hujus loci dignitati non plane convenienter dixero, in vestra, erga me meamque aetatem iudul- ^entia, totus acquiesco. In omni tradenda doctrina , inprimis no- bis perspiciendum est, quaenam sit ipsius institutionis finis, quinam sint ii quorum commodis inserviat , quaenam sint item ct locorum et temporum opportunitates. Maxima nimirum est inter varios audito- rcs O R A T I 0. 9 res diflerentia, ct facile unusquisque da- bit, actate illos et genere et educatione a se invicem quam maxime diversos , eo- dem modo omnes, doceri non posse. Aliter omnino provectioribus studio et eruditione, aliter indoctioribus , initia doctrinarum ex- plicanda sunt; et tamen omnes ita insti- tuantur oportet, ut rem rite perspiciant et maximos ex illa capiant fructus. Uti autem in omni doctriuarum genere requiritur audi- torum facultatibus accommodata institutio, ita hanc maxime postulant scholae , quae vocantur technicae ; quarum quippe alumni longe ab Academica juventute diversi sunt. Hi plurimarum doctrinarum disciplinarumque principiis jam imbuti, antequam ad provec- tioris ordinis lectiones admittuntur, liberali a teneris fere usi sunt institutione : qua fit , ut plurimarum rerum, uti litterarum varia- rumque linguarum acquisiverint notitias, qui- bus homines non bene instituti destituuntur , quasque in provectiori aetate , non nisi maxi- mis curis multisque vigiliis sibi comparat homo. Hinc accidit, ut hi ad plurimarum disciplinarum principia addiscenda, quippe a tc- 10 O R A T I O. a tcneris studiis assueti , iacile sint ap- tiores. Quodsi qnaerimus , qiiinam illi sint , quo- rum in commodum publice traduntur, che- micae disciplinae , arlibus adhibitae , princi- pia ; minus sane sunt illi exculti ; et si quitj video , in tali inprimis instituenda disciplina id spectandum est , ut ipsi operarii varias , quas nunc usu acceptas habent operationes , penitus cognoscant : ut de earum indole , fme, usu, difiicultatibus , commodis , ccrtiores fiant , nec rudes et indocti , labores susti- neant , quos dijudicare et explicare penitus non possunt , irao de quorum utilitate et dig- nitate , ne Ievissima quidcm cxtitit in eorum ani- mis cogitatio. Hinc illis principia , quibus diver- sae nituntur operationes , explicanda videntur. Neque quis dicat parum et socictatis ct ipsorum artificum interesse, ut ita isti ho- mines instituantur ; Societati jam sufficere si operarii , ad operationes perficiendas quae ipsis committuntur , sint apti : ipsis artificibus ejusmodi institutionem nil coramo- di esse allaturam , iino vero ad vanam doc- trinac specicm illos cxcitaluram , qua sac r pius O R A T I O. 11 pius nec sorte contenti sint, et minus ad labores apti readantur, quos contemnere ita incipiunt, quare id eos sibi continuo esse proposituros , ut ex inferioris ordinis condi- tione ad majorem perveniant; quod, nisi cum universae societatis detrimento, fieri non potest. His rcspondendum arbitror, si quando accidat ut ejusmodi sit nostrae institutionis vis , hanc ei Cum omnis generis institutio- ne, qua inferioris ordinis homines utuntur, communem esse , neque tamen negari posse , maximopere societati profuisse variarum dis- ciplinarum, magis quam pristinis tempori- bus, inter plebem sparsa principia. Neque concedendum puto, perversitatem istam ex hac institutione orituram esse, quam potius imperfectae disciplinarum cognitioni leviori- que earum tractationi tribuam. Quo magis enim accurata habetur rei notitia , eo magis apparent cjus dignitas et difficultas; et is profecto , qui semel rei dignitatem , utilitatem , r commodum rite perspexit, non facile hanc negligenter tractabit , sed contra majori illam aidorc prosecuturus vidctur. Ple- 12 O R A T I 0. Plena igitur illarum rerum , quas conti- nenter tractant, notitia ,• operariis et artifici- Lus ipsis tradenda videtur , ut quid et qua- re id faciant ipsi perspiciant; unde non so- lum ipsorum commodo et cultui prospicitur, sed maximum inde in ipsos fabricarum pos- sessores redundet emolumentum , necesse est. Scilicet quando ejusmodi utuntur operariis , qui rerum pcrficiendarum sunt periti, eas- que plene noverunt, tum sine dubio ipsae operationes et citius et melius et cum mi- nimis expensis perfici poterunt. Quod si fiat, opera ipsa et magis expetentur, quip- pe perfectiora, et viliori pretio vendi pote- runt, quippe breviori tempore et minori sumtu confecta. Ne vero quis putet, quae de institutionis quam dixi utilitate praedicavi, vanis niti nec experientia confirmatis opinionibus : ipsos quaeso itineratores narrantes audiatis, quo- modo praesertim in Anglia saepius admira- tione obstipuerint , cum ipsos audirent ope- rarios , in diversissimis fabricis , ita de ope- rationum fine , indole , commodis , noxis lo- quentes, ut ferc dixisses, ipsos illos homi- nes, O R A T I 0. 1* nes , pcrfectlssimam , et theoreticam et practi- cam, harum rerum sibi comparasse noti- tiam. Quae si animo volvitis et cogitatis ar- tes in Anglia plurimas, ad tantum pervenis- se perfectionis gradum , ut earum opera ab aliis haud facile superari posse videantur, tum vos et mihi facile concessuros persua- sum est, istiusmodi institutionem sua non destitui laude. Neque tamen me arbitrari credatis velim, artifices illos ita esse insti- tucndos , ut iis perfecta et absoluta ab omni parte tradatur disciplina , tum theoretica , tum practica. Id et arduum saepius foret et parum utilitatis allaturum videtur. Id in- primis in illa institutione spectandum cen- seo , ut cuique illas disciplinae partes ex- pliccs , quarum necessaria ei est ad labores i ite suslinendos notitia. Fabro , ut hoc utar , fenario metalli, quo,quotidie utitur, omnes monstrari dotes debent : hunc ferri varietates a se invicem dignoscere doceas : ita harum varietatum diversitatem ex variis , quae fer- ro insunt, materiebus pendere, videat. Illi explicetur quibus usibus varia illa inservire possint , quacque sit variorura corporum cum fer fed postquam Papae , Pepino et Carolo magno auctoribus (755 et 800), dominium civile nacti esfent , adauctae fuae auctoritatis effectus , in Orien- te etiam , re et factis ostenderunt. Nicolaus enim I. (160) in litibus , quae unam Conftantinopolita- nam fedem fpectabant , Photium inter et Igna-. tium (2), fupremum judicem fefe gesfit , et Jo- hannes VIII. (872) in ipfos Imperatores fe erigere coepit. Eoautem facilius Pontifices Romani praeCon- ftantinopolitanis tanta jura fibi arrogare potuerunt, quo magis metu vidnorum Muhamedanorum , jam- jam adventantium ac animos efTcremium , Graeca Ecclefia torpescere ac fenescere videretur ; terrora enim et ignavia aificitbantur omnes, ; qui Islamis- nium , religionis Christianae adveriarium acerrimum , in Afia fenfim invalescentem et Europae minitantem cernebant (3). Litibus porro cum Latinis feiis Conftantinopolitanae • vires e:\hauriebaiitur; haere- tici enim habebantur qui , ab Ecclefia catholica re- (1) Conf. Planck, I. c. 11. Hand , pag. 71 1. feqq. (a) Conf. Giefeler, 1. c. li. Bd. Erst. Abth. pag. «91. feqq. et Theiner, 1. c. I. Band, pag. 571. et Spiitler, 1. c. pag. 180. (3) Conf. Annae Comnenae, Alexiodts, Lib. I pag. 3. in corpore liistoriae lSyzantlnae V hil. Labbei, Tomo XII. T H E L O G I C A. 23 recedentes , huic falutis matri renitebantur. Pn.e- terea Papam Romanum Europae pars, quam fibi fubjectam tencbat, adjuvabat; Patriarcba vero Byzantinus foris omni ope destirutus erat, nam in Afia\ , non ipfa vi^uit doctrina Cbristia- na, fed fectae tantum Jaeobitarum , Nestoriano- rum, aliorumque disperlae aderant , quas Mu- hamedani mercaturae caufa ferebant potius , quam tuebantur. Medio tandem faeculo XI , Michaelis Caerularius, animo erectior Patriarcha, duas fcripfit epistolas, quibus probare conabatur Romanae Ecclefiae doc- trinam a genuina" Christiana: esfe alienam ac Grae- cae plane onpofitam (1) ; primo , quod Latini pa- ne azymo, Graeci vero fermentato in Coena" Sacrd uterentur; fecundo , quod Papa facerdotum nup- tias disfolverat (a); tertio , quod jejunium , die faturni antiquis canonibus vetitum , Latina.e Ec- clefiae fociis praefcriberetur , aliaque plura. Papa Leo IX haec non redarguit , fed re- gis inftar ad Imperatorem , Conftantinum Mono- niachum (1053), legatos mifit, Fredericum Archi- dia- (1) Conf. Theiner, 1. e. II. liand, Ifte Abth. pag. 85. feqq. et Spittler, 1. c. pag. 199. (2) Ecclefia videlicet Graeca facerdotes post aecepturn fa- cerdotium uxorem ducere prohibebat; fed, ducta uxore an- tequam fierent facerdotes, ad divortium eos non co&ebat, Conf. Theiner, 1. c. pag. 38. feqq. A4 COMMENTATIO diaconum aliosque, qui de injuriii , quam fedi Romanae Patriarcha intulisfet , conquererentur , et disruptae amicitiae vinculum refarcirent. Verum enim vero haud profpere cesferunt haecce conami- na; legati Romani a Monomacho , id temporis Pa- triarchae fuo favente, ne auditi quidem, dimissi funt ; hi, Conftantinopoli abeuntes , fecundum Christi mandatum Apostolis datum (t) , pedum pulverem excusferunt, et iram divinam in perju- ram hanc urbem imprecati funt (a). Anteaquam vero Romam rediisfent ac irriti fui itineris ratio- nem Leoni retulisfent , Papa fupremum jam obierat diem (3). Ab hoc inde tempore EcclefiaGraeca, aRomand fchismate distracta remanfit , formamque Reipubli- cae liberaliorem fibique magis confentaneam reti- nuit ; hierarchia vero Romana , monarchicam auc- toritatem appetens , aliis vestigiis inftitit , et Lati- norum rationem prorfus expresfit. (1) Matth. X: 14. (a) Lambertus Schafnab, dc rebus Germ. ad annum 1053, (3) Conf. Giefeler, 1. c. pag. 305. feqq. S-3. THEOLOGICA. 15 §• 3- Europa meridionalis. In meridionali Europa hlc fpectamus potisfimum Italiam et Hispaniam. Italia , medio faeculo XI , in tres partes divifa , a totidem dominorum ftirpibus regebatur; fupe- riorem partem, inde ab Ottone I, Imperatores Germanici tenebant ; in medift auctoritatem fupre- mam Papae exercebant ; in inferiore , prae Sarace- nis Normanni fenfim invaluerant. — Longobardi , jugi impatientes , iniquo animo Imperatorum do- minium ferebant; liberiore animo fefe erigebant, et opportunitatem expetebant , qua" Imperatori fe opponere posfent; rei nauticae peritisfimi, ma- re, fibi prae Germanis patens, futurain falutis viam, quod re comprobabatur , habere jam coepe- rant (1). In medid Italia* Urbem Romam et Exarchatum Ravennenfem , quibus conftabat patrimonium , quod dicebatur , Sti Petri , Papae primum posfederant ; fed hanc ditionem idemtidem auxerant. Disfidia fcilicet in Mc maxime Italiae parte inter magnates fubinde oriebantur , qui de dominatione acriter contendebant. Papae his litibus fefe immiscebant, ne eorum auctoritas contemni videretur, et, judi- cis CO Alma lux llbercatis in Rebuspublicis Venetiarum et Ge- nuac brevi post oriebatur. *6 COMMENTATIO cis partes opportuno tempore agentes , unum alte- rumve principem contumacem anathemate percutie- bant , cujus ditionem , feu in fuam ipfi clientelam committebant , feu faltem alteri, dummodo hic be- neficii memorem fe praeberet , concedebant ; ita nonnunquam hostem fibi timendum amoverunt (i). Exemplo fit callida Paparum agendi ratio erga Normannos, de quibus nobis jam agendum est. Normanni, Europae feptentrionalis colluvies , multas regiones , maxime maritimas , piratarum inftar, infestaverant (2). E Gallia" orientali itt Italiam tranfierant (1017), cum Guimarus j Sa- lernitanus princeps , a Saracenis obfesfus , Rub* berti Guiscardi , Ducis Normannorum , auxilium impiorasfet. Saracenis profligatis , Normanni , re-i gionis amoenitate capti , in inferiorem Italiam ultro procesferunt ; cum vero , fulminum papalium igna- ri , Sancti Petri patrimonium invadere coepisfent, a Papft primum excommunicati , postea ti abfoluti funt conditione, ut , tributo promisfo (3), Papae fe fubjicerent , ac , medht ItaliA relicta , in Cala- briam Apuliamque , quibus potiri licebat, recede- rent. (1) Videatur istiusmodi agendi rationis exemplum in iis, quae de Nicolao II. narravimus, hujus Commentationis Parte prima, Capite III. §. 4. ag. 63,64, eribi nota (<$). 38 COMMENTATIO ter Asturias , utriusque Castiliae , Leonis , Na- varrae et alia regna , de quibus postea disputan- dum. $• 4- „ Europa Germanica. Infigni hAc Europae parte non tantum Germa- niam , proprie fic dictam > comprehendimus , fed regiones etiam , quae univerfe trans Rhenum et Danubium ad mare Balticum usque fitae funt. His varii principes titulis diverfis praeerant, quorura fmgulorum fata recenfere longum est. Ne igitur in his diutius , quam par est , haereamus , Imperii Ger- manici, cui omnes hi principes magis minusve, medio faaculo XI , fubjecti erant , conditionem co- piofius , maxime quod ad hierarchiam adtinet , exponemus. Otto magnus , Imperator (962) a Papa , Johanne XII , coronatus , tali titulo dignum erga hierarchiam fefe gesfit; Johannem t "enim , horrendum illum pon- tificem , e fede papali (964) ejecit , ac loco ejus Leonem VIII. conftituit (1). Mirum fane acci- dit Imperatores Germanicos , tantil auctoritate gau- den- (*) Conf. Planck, III. Band, pag. 262. THEOLOGICA. »9 dentes, Ottonis exemplum imitari non femper fuisfe aufos , cum nonnullos Papas moribus perditis ac vita fcelesta" foedatos viderent; animadverten- dum tamen est regimen Germaniae electorale fuis- fe, unde ignavia nonnullorum Imperatorum erga Papas et horum audacia , qua ipfos Imperatores faepius aggresfi funt, facile explicantur; metuebant illi ne , fi auctoritati Pontificis Romani reniteren- tur, anathema fibi contraherent , quo, exfecratione in fe concitata" , alius quis continuo eligeretur ; cujus rei documentum luculentisfimum in Henrici IV. viti deinceps videbimus. Ceteroquin gens Germanica, pro altiore fua indole, Imperatorum conaminibus adverfus Papas faepe favit; comitia item , in quibus gentis vis maxime erat confpi- cua, lubenter principes, hierarchiae abufibus fefe opponentes adjuvabant. His ita fubfidiis nixus, Henricus III. fortiter erga Papas fe gesfit ; hic, Niger a faciei colore cognominatus , puer quinque annorum Aquisgrani (i) Imperator a patre Con- rado II. defignatus est (2), quo duobus annis post de vita" decedente , ille in matris clientelam ve- (1) Patriae nostrae pars , quae adGalliamllelgicamreferebatur, a Carolo inde Magno maxime inclaruerat. Imperatores Aqnis- grani fedem fuam diu babuerunt , et maximi raoroenti concilia ibi tuuc convocabantur. (2) Fecit illud Conradus cum morbo gravisfimo urgeretnr, ut Imperium electivum haereditario jure ad filiura transmitte- ret. 3o COMMENTATIO venit. Deinceps vero , ipfe Imperii habenas te 1 - nens (1346), Romam' iter fecit, ut lites in- ter tres' Papas eodem tempore ortas componeret; Benedicttis enim IX, Sylvester III et Gregorius VI. finguli de fede papali occupanda* acriter con- tendebant; hos fimul . expulit Imperator (1), Suidgerumque, Episcopum Bambergenfem , Pa- pam , nomine Clementis II , defignavit , eique fedem Romanam conftituit. Hic vice fu& Henri- cum Augustum coronavit et Romanos jurejurando Imperatori obftrinxit. Convococato deinceps Ro- mae concilio praefuit Henricus, qui multa emen- dandae Ecclefiae cauOt pro arbitrio ita ordinavit , ut univerfus clerus populusque Romanus ejus auc- toritatem et fapientiam venerarentur (2). Cum hic fortis Imperator fupremum diem obiisfet (1056), impuberis filii loco , Agnes , Henrici vidua , fum- mam , quam votis jam ambierat , nacta est potesta- tem; haec, fuadente Guiberto Cancellario , omnia conturbavit , imperium fuperbius administravit , vafallos, aegre jam ferentes regimen penes mulie- rem esfe , vexavit , et brevi discordiae feraina in va» • (O Conf. Giefeler, a. a. O. II. Band , I. Abtheilung pag. 176—179; et Planck, a. a. O. III. Baml, pag. 387. S. is et 16. (3) Dc hoc concilio vldeantur Harduini, Acta Coucilio- >«»», Tom. VI. Pars I. pag. 926; et Planck, I.I. , IV.Baiid l. Abschnitt, pag. 11 feqq. THEOLOGICA. 3 i vatiis pfovinciis fparfit. Hanno tandem , Episcopus Colonienfis fimul cum Trajecti et Moguntiae Epis- copis res novas moliens , Henricum IV , puerum admodum libidinorum et male inftitutum , abduxit eumque juvenem (1072) , Agnite Guibertoque imperio exutis, ad arripiendam Imperii adminis- trationem adegit (1). Imperator ab hoc inde tem- pore fmstra vitia virtutibus compenfavit, ut fibi fubjectorum animos conciliaret; vafalli enim, qui fuperbia" Agnitis exacerbati fuerant, a parti- bus matris alienati , filio nunquam addicti fuerunt. En opportunitates ad Hildebrandi confilia promo» venda fatis accommodatas ! (2). $. 5. Europa Occidentalis. Europam Occidentalem memorantes, gentes cis Rhenum fitas cogitamus , quae nec Germanorum nec Latinorum indolem prorfus referentes , ad utrosque tamen quodammodo pertinere videnttir. Harum Galli et Belgae meridionales , qui ad Lati- nos, et Angli, qui ad Germanos proxime acce- de- (0 Conf. Planckius, a. a. O. IV. I., pag. 88 et Sa. (2) Conf. Theiner, a. a. O. II. I., pag. i6a $t 16;. 32 COMMENTATIO debant, primarium, medio faec. XI, tenebant locum. Utriusque igitur regni conditio et fata jam nobis funt enarranda. Regni gerundi onus,quodCaroli magni fuccesfo- res pro fua 1 debilitate haud amplius fustinere pos- fent, Hugo Capetus (i) non tantum levavit, fed probante Papa 1 totum fibi ferendum fumfit (987). Hunc qui exceperurit , Robertus II C996) et Hen- ricus I (1031), domesticis atque intestinis litibus impliciti ad imperii fplendorem parum contule- runt (2). Henricus I. frustra Normannorum in GalM occidentali invalescentium progresfus cohi- bere conatus est , ab iisque plus femel profliga- tus, Gulielmo Debellatori (1045), Galliae pro- vinciam, quam ab anno jam 912 tenebant, Nor- manniamque dixerant, conccdcrc coactus fuit. Nec feliciter magis emendationem , quam fpectaverat, cleri, exfecutus est. Henrici filius,Philippus I, qui patri , anno 1060 , fuccedens , ad annum usque 1108 regna- vit, diuturno hoc principatu magis, quam praecla- ris factis, inclaruit. Vidit enim metuendam jara Gulielmi Debellatoris potestatem valde adauctam, cum Dux ille Normannorum Angliam (1067), fub im- (1) Conf. Planck, pag. 297 fcqq. (2) Regis hujus cum Papi, Benedicto V. lites de Ber- tha uxore dimittenda fufe narravh Planck, 1. c. III., pag. 131 feqq. THEOLOGICA. 3$ impefium fuum redigeret, neque rex tantae hos- tis futuri fortunae ullo modo obfisteret. Brevi virium Normannorum increscentium efFectus fenfit Philippus ; Angliae enim Debellator in mediam Galliam arma tulit , et tota" regione fortasfe poti- tus fuisfet, nifi mors victorem intercepisfet. Eun- dem Philippum erga Gregorium ignaviter se geren- tem, in altera hujus commentationis parte inve- niemus (1). Anglos , ut jam diximus , Germanorum indolem , magis quam Gallos , retulisfe , cuicunque utriusque gentis mores, characterem et fata reputanti facile patebit. Ex feptem regnis , Heptarchia dictis , in Mc regione a Saxonibus conditis (440), unum, auctoribus Danis, exstiterat regnum (1017). Ulti- mus ex ftirpe Danorum rex fuit Eduardus (1043) ; quo fine prole defuncto , Anglia rurfus cuicun- que magna fuscipienti ac fortuna fidenti patebat. Talem opportunitatem negligere non erat Norman- norum; Guilielmus ita continuo hanc regionerri cum copiis haud contemnendis aggresfus est , et ^ devicto Milcolumbo, Scothiae rege, expulfo com- petitore Edgardo , occifo aemulo Heraldo , regnum sibi fubegit Anglosque plus femel rebellantes do- muit. Pacatjt tandem h^c regione, res publicas ordinavit , animos fedavit, et Treugae edictum, quo certis diebus jus privatae vindictae exercere veta- ba- (1) Conferatur bujut Commentatiouis Part. II. Cap. II. §. 4. c 34 C O M M E N T A T 10 batur promulgavit (i); has autem leges linguft Normannicd, quam fubactae genti obtrudere vole- bat, edidit (2). Anno 1087 diem fnpremum obiit ct regnum Guilielmo , cognominato Rufo , reliquit. Victorem ingenio rebusque fecundis ferocem of- fendere non erat ex re Gregorii VII; circumfpec- tius ita Debellatorem tractavit; fed vel fic tamen non adeo industrius ac follers fuit, ut Normanno- rum Ducis benevolentiam captaret ; disruptam enira eoncordiam inter Papam et Guilielmum deinceps videbimus (3). Europa Septentrionalis. Paucis, quae de hujus Europae partis conditio- ne, medio faeculo XI, memoranda funt, abfol- vemus, quandoquidem hae regiones nullam fere vim in res hierarchiam fpectantes hoc aevo ha- buerunt. Septentrionales enim Europae gentes , anteaquam , fautore Ludovico Pio , praecone Ans- gario (Sa6) et Viscelino (866) , religionem Chris- tianam accepisfent , vix nisi rapinis alibi innotue- rant. (1) Conf. fupra, Part. T. Cap. III. §. 3. (1) Hinc Iingna Anglica ex Anglo-Saxonicit, Danicl et Nor- mannicl conflata cst. (3) Videatur fupra, Fart. II. Cap. II. §. 4. THEOLOGICA. 3J rant. In Scandinavia 1 partim habitantes, Sueci, Norvegi, Dani, feu nniverfe Normanni, diceban! tur; partim in Rusfia adLapones , Finnos, Litha- vos aliosque referebantur. Horum barbarorum principes vel duces nonnulli famam facinoribus extenderunt ; in his maxime Ganutus, Danorum rex, inclaruit, qui, occifo Ethelrede (1014), Angliam invadens , et , depulfo Olao (1018), Norvegiam depopulans, cognomen Magni adeptusest. Melioris conditionis auctor ex- stitit Wladimirus , Rusfiae Dux (987) ; facra Eccle- fiae Graecae amplexus, gentis fuae mores religionis Christianae ope emendavit, quod regina Helena C940, ejus mater, et Adelbertus, praeco a Ger- maniae Imperatore misfus, efficere frustra tentave- rant (1). Succesfus tamen magis diulurnos ha- buisfent Wladimiri conatus, nisi ipse coeptis no- cuisfet; dividit nimirum O015) regnum fuum mter filios, qui, disfidia inter fe moventes, plebis imbecillitate ad fuum commodum abuti ma- gis, quam hujus emendationi infervire ftudue- runt. — Melius res in Suecid cecidit. Olaphus, hujus regionis rex, multum ad religionis Christial nae in remota hac Europae parte propagationem contulit (1019). Qua in re feliciter Sigfridi, Epis- copi , ope ufus est , qui non tantum inter Suevos op- CO Conr. Ciefeler, Kirchengcfchichte, H. Bd. I. Abth, pag. 274. x C a 36 COMMENTATIO optimae doctrinae cognitionem egregie promovit , fed etiam , ut fides in Norvegia et in adjacentibus infulis disfeminaretur , praeclare curavit. De disfidiis Boleslaum I, Poloniae regem inter et Gregorium VII. dicere non hujus est loci. Ceterum novi illi religionis Christianae asfeclae, doctrinae loco Pontificis Romani auctoritatem et Ecclefiae catholicae efficaciam nunquam non prae- dicari audientes, non tantum hierarchiae parue- runt, fed faepe fervorum inftar ei fuerunt ob- ftricti. Europa Orientalis. Quod antea de labante Graecorum imperio et de Turcis in Europa orientali invalescentibus dixi- mus e politica 1 utriusque gentis conditione mani- festo probatur. Conftantinum Monomachum, cujus lites et fchis- ma cum Ecclefid Romana 1 jam expofuimus (1), Theodora uxor excepit (1054). Fuit illa mulier prudentisfiraa, quae ipfa jus dicens legatosque au- diens bene de imperio meruit. Aulicorum tamen fua- (O Vid. hujus Coramentationis , Pars I. Cap. I. {. 1.; ee Theiner, Eiafuhruug dtr Pritnir - Eheltfigktit , II. II. I. Abth. pag. 34 feqq. THEOLOGICA. 37 fuafu Michaeli Stratioto feni focietate fe junxit (1059), ut fub hujus nomine imperium administraret ; Mi- chaelis contra , ipfe dominandi ftudio ductus , pro lubitu et arbitrio omnia ordinavit , fenatum hono- rifice, plebem clementer, milites vero justo aspe- rius tractans , horum in odium incidit , qui ducem fuum , Ifaacum Comnenum , Imperatorem crearunt (1057). Hic infignis dynastiae auctor, admodum ad avaritiam pronus, fiscum disfolutiore liberalitate et coenobiis exftruendis donandisque exhaustum reddidit ; majora praeftitisfet , nisi omnia uno im- petu efficere voluisfet. Anno jam 1059 , dignita- tem abdicavit et imperii habenas Conftantino Du- cae commisit , qui , alienus a bello , Turcas , non militum ope, fed pecuniae vi arcendos esfe duxit; verum enim vero , ut alio modo fumtibus parce- ret , milites demifit , atque ita futuris Turcarum jam adventantium progresfibus egregie favit. — Eudoxiae uxori ac tribus impuberibus filiis (1), imperium reliquit (1067) ; cum haec fe hostibus ubique imminentibus imparem videret , forti ac bellicofo viro, Romano Diogeni, nupfit (1068), qui cum Turcarum Sultano continuo conflixit (2) ; infeliciter vero dimicans , ipfe vulneratus et a Turcis captus est. Huic tandem fuccesut Michaelis VIII. qui (1) Conf. J. Zonaras, Cap. 9. (a) Idcml. 1. Cap. <;etio; in corpore Histtriae Byzantinat , aHier. Walsio, confccto, Tom. III. pag. 175. 33 COMMENTATIO gui mufis magis quam armis deditus parum hoc tempore imperio profuit, ac in odium procerum incurrit. Orientalium fortitudo longe vires hujus Imperii, in ruinam proni , excedebat ; locum ita primarium , quera appetebant, in ipfd Graecijl brevi capesfive- runt. Orientales enim , phantafia' et fanatismo ducti altioraque fpirantes, ad magna quaeque prae- ftanda impellebantur , religionem his ftudiis faven- tem habebant, et, facram tunc viventes aeta- tem , Europam faltem orientalem ad fua placita adducere ftudebant (i). Quomodo igitur ruens Graecorum imperium (2), cum talibus hostibus colluctans, eodem tempore tantis hierarchiae Ro- manae opibus, tanto ambitui , tantisque fubfidiis adverfari potuisfet? Ci) Operae pretium est animadvertere Turcirum h3c actate In Graeciam invafiones cruciatarum expeditionum . l>ujus saeculi fine a Christianis susceptarum, sacram fanaticamque rationem prorfus retulisfe. (a) De tristi Graecorum impcrii conditione videatur Annae Comnenae, Alexiados , Lib. I. pag. 3; in corpore Hitt. Byzantinae, Phil. Labbei, Vol. XII. Conf. Gibbon, 1. C. Vol. X. pag. 348 feqq. ^%%%n^%*««» CA- THEOLOGICA. 39 C A P U T II. Hicrarchiae Komanae , medio faeculo XI. con- ditio et auctomas univerfe fpectata. §• 1. Hierarchiae Romanae conditio. Haud diu remanfit apostolica illa et aurea re- giminis forma , quam primi religionis Christianae doctores, monitis potius paternis, quam legibus jure fuo latis , conftituerant ; auctoritatem , qu& ufi fuerant Apostoli ne quid detrimenti coetus cape- rent , fibi propriam a Spirituque S t0 datam , pri- mis jam Ecclefiae faeculis nonnulli viri, cetero- quin plurimum venerandi, fibi vindicarunt. Cum hi vero facro - fanctos fefe praedicarent, et prima- rium locum in regundis rebus facris occuparent , hanc fanctitatis ac principatus notionem uno vocabulo, ceu titulo , fervare cupientes , facile fe Uptx.p%xq et regimen fuum lepap%totv nuncupari pasfi funt (1). Eo (1) Etiamsi h!c graecis vocibus usi simus, non est quod in his haereamus, et illorum fententiam fequamur, qui, antiqui* tatis graecae amantisfimi, focietatcm Christianam initio con- ftitutam Rerurapublicarum veteris Graeciae rationem prorfus retulisfc volunt. Vocabula nimirum, qnibus regiminis forma tt dignitatis gradus in Ecclelia deQgnabantur, erant gracca , 40 COMMENTATIO Eo pervenerat hierarchia illa , medio faeculo XI , ut 'ExjcaW^ , quae coetus omnium credentium primum dicebatur, ad folos clericos illosque romanos refer- retur , qui , in hac voce arcani quid invenientes , fe Ecclefiam efficere fibi perfuaferant. Hi itaque, a ceteris Christianis nomine distincti , vestimentis , vivendi ratione et moribus ab his etiara diverfi erant; dignitates , jura , munera immunitatesque fibi in Ecclefift vindicabant, et, ut laici fefe totos clericis permitterent obfequiumque, ceu unicum officium, iis praeftarent, nitebantur. Omnium vero clericorum primarium locum tene» bat Papa Romanus. Fama enim illius Urbis , quae tantopere invaluerat, non poterat non , etiamfi. ruinam dare videretur , per multa perfonare fae- cula , et in animos gentium vim habere magnam ; atque aetas facra, quam hae tunc vivebant, opi- nionem inveteratam Paparumque commentis dili- genter alitam , de principatA videlicet quodam a Petro Apostolo condito , egregie promovebat. Hae aliaeque caufae, hic non commemorandae, effe- ce- gubernationis vdro raiio in multis a Graecorum iudole erai «liena. Historiae documenta et res ipfa fuadent, ut maxi- mara partera e veteri Synagogi Judaic4 hanc forraam tutius ac verius repetamus , licet Graecorum ftudia in hJc caufa non Cnt rejicienda. Vid. de hdc re Muntinghii, Hitt. Ecclif. t Periodi I. Cap. II. §. 7; ec vau Heyst, Ditfcrtatit de Ju~ liaio-Chrisiiunitmt . pag. 14. THEOLOGICA. 41 cerunt ut univerfa tandem occidentalis Europa de» cretis Conciliorum ftatueret: „ Sanctam Romanam et apostolicam fedem post Dominum Jefum caput esfe omnium Ecclefiarum Dei " (1). Papae, tan- tam auctoritatem nacti, omnibus eo facilius per- fuaferunt extra Ecclefiam Romanam nullam esfe falutem , ac fecundum illam omnes actiones esfe inftituendas ; ita fenfim hujus Ecclefiae asfeclis libertas cogitandi ac fentiendi fere ademta est; charitatis, quae vinculum Christianorum omnium esfe debebat, locum occupavit monarchia illa, cui omnes fubjecti esfent, quamque centrum commune haberent. Unitas ita Ecclefiae, quae doctrinam fpectaverat , ad folam jam hierarchiae unitatem re- ferri videbatur. Clerici , qui antea populi favorem venati fuerant , hunc ne attendebant quidem ; lai- corum auctoritati in EccleiH fenfim repugnabant, et prir.cipum imperium in rebus facris, etfi minime neglectum , certe clericorum imperio postponebatur. Hierarchiae Romanae administri, rebus fuis lautis profpicientes , crasfa, quae tunc grasfabatur, fuper- ftitione abutebantur ; ritibus , ceremoniis ac die- bus festis pietas abfolvebatur , atque in cultu hisce referto omnes requiescebant (2). Or- (1) Sunt ipfa verba decreti a quatuor conciliis lati, feu confirmati. Conf. Villcrs, Esfai fur la riforwtation d* i«- thtr, pag. 388 et 389. (0 Conf. Giefeler, 1. c. ptg. ftoo— »15- 4» COMMENTATIO Ordinatio clericorum , mystici ratione conftitu- ta, unum corpus ex variis dignitatis gradibus conftituebat ; omnes ita hierarchiae focii , honorum cupidi , viam fibi late patentem videbant , qua" ad auctoritatis fastigium pervenire et dominium in fae- culares , quod fibi competere dicebant , tenere pos- fent. Ut porro huic dominandi ftudio faveretur, muneribus ecclefiasticis , ad majus coetuum emolu- mentum primum conditis , alia nullius fere momenti addebantur , quae omnia , ad fedem Romanam per- tinentia , hierarchiam Romanam , non Christianam , effecisfe recte dicuntur. Dividebantur igitur, fae- culo medio XI, ditiones, quas fpirituali auctoritate regebant Clerici, in primatus, dioecefes et archi- diaconatus ; his accesferunt parochiae , quibus pa- troni , tanquam horum coetuum conditores , prae- erant (i); hi exinde fibi jus collationis fumebant, ac , pretio conftituto , munera Ecclefiastica nullius pretii hominibus tradebant. Habemus hlc abufuum litiumque fontem uberrimum , qui nobis postea plu- ribus est memorandus (2). Cum hierarchiae indoles cuhds et doctrinat ra- tione optime dignoscatur, verbo haec attendere li- (1) De horum origine Conf. Planck, I. e. II. B. pag. 619—634. de corura progresfibus, 1. 1. III. Band, pag. 169 feqq. (2) Conf. quae dc Siraonia 1 funt dicenda, hujus Comraen- tttioni» Paxte II. Cap. II. §• *• THEOLOGICA. 43 liceat. Pompa in cultu et cultus, pietatfs lo- co, in Ecclefiam medio hoc faeculo maxime ir- repferant, et, quae antea moris tantum fuerant, omnibus jam tanquam leges imponebantur. Ex ingravescente fuperftitione fententiae manabant in- eptisfimae ; de Mariae meritis , de Reliquiaruni veneratione, de Sanctorum cultu, abfurda quaeque proponebantur (1); Mariam enim alteram Dei hominurnque mediatricem, Sanctos multorum mil- lium captivarum animarum redemtores , Reliquias fide ad falutem efficaciores ipfi Christianorum an- tistites praedicabant (a). Doctrina hujus aetatis barbariei itidem confen- tanea erat; de dogmate Trinitatis, quae dicebatur, doctiores in primis acriter contendebant ; alii , in his Roscelinus, Tritheismi cujusdam fautores , dicebant in Deo tres animas feu angelos esfe recenfendos; alii, quorum erat Anfelmus, alia" ratione fubtiliter philofophantes , unam tantum in Deo agnoscebant fubftantiam , tribus tamen perfonis divifam , qua- rum fingulae varia fibi ,propria habebant attribu- ta. — Lites de procesfione Spiritus inter Grae- cos et Latinos renovatae funt , et fchismatis , nifi caufa, faltem opportunitas evaferunt (3); de fatis- fac- (1) Conf. Giefeler, 1. c. pag. 045— 2S2. (») Conf. Annae Comnenae, Alexiad. , Lib. V et VII. (3) Dicebant fcilicet Graeci S. Spiritum einropsviolxi e folo Patre, non e Filio; Latini vero hnnc non tantutn a Fillo dari , fUTuitiog-iat , fed etiam ex eo progredl. 44 COMMENTATIO factione Christi et de praedestinatione accuratius etiam disferuerunt, auctore maxime Anfelmo; de calice, laicis denegando, necne , jam loqui coepe- rant; fed eo, ut denegaretur, nondum pervene- rant (i); de dogmate tandem praefentiae Christi in Eucharistia diverfae fuere fententiae, de quibus uberius, haerefin Berengarianam exponentes, dis- putabimus (a). Hierarchiae Romanae auctoritas. Variis hierarchiae aetatibus clericorum dominandi ftudium , temporum opportunitatibus accommoda» tum, animadvertere jam potuimus ; prima* enim aetate Christianorum antefignani ubique coetus con- diderunt, iisque duces praepofuerunt ; fecundd, principum favorem nacti , hierarchiam jam confti. tutam ftabiliverunt ; tertid tandem hierarchica mo- narchia exftitit, quae fummo ftudio prae prin- cipibus ditionem fuam fpiritualem extendere ftu- duit. .Ex barbarorum enim colluvie nova exftiterant reg- (i) Quae de hac re hujus Cammentationis Parte II. Cap. II. $• 5' pag> 73- n "ta C4), dicta funt, ad hanc fenteutiam tuen- dam etiam faciunt. (ji) Conf. hujui Coramentationis, Part. II. Cap. II. §, 5, ptg. 74 et 75« THEOLOGICA. 45 regna novaeque gentes, quae, torrentis inftar, civilia imperia evertentes, Ecclefiastico fe addixe- rant; nimirum moralia religionis Christianae pla cita eorum mentes adverterant, et, cum melioris conditionis femina proferrent , facra Christiana amplectentes , hierarchiae fimul imperio fe fubmi- ferunt (i). Pontifices vero Romani , his oppor- tunitatibus diligenter utentes, monarchiam fuam indies firmiorem reddere continuo ftuduerunt (2). Attamen fua ftudia fiugulae gentes in religionem Christianam transtulerunt , et diverfa pro his ratione fefe erga hierarchiam gesferunt. Auctoritas enim clericorum, quae in Italia fuprema evaferat, in aliis regionibus , medio faeculo XI , magnopere restringebatur ; imo tot modis principes rebus fa- cris fefe immiscebant, tanta jura in Ecclefiam fibi vindicabant, et vinculo tam arcto praepoten- tium clericorum dominium cum imperio civili con- nectebatur, ut multi tunc temporis de Laicorum auctoritate in rebus Ecclefiasticis minuenda, ne- mo vero de hac prorfus tollenda, cogitare aufus fuisfet. Quo rectius de Hierarchiae Romanae auctoritate in variis regionibus diverfa judicemus , lubet hanc in (O Conf. Robertfon, The history of Charlet V., Vol.I. Sect. 1 pag. 65. (1) Conf. Villers, Esfai fur Vinfiuente de la Riforma- lion di Luihtr, pag. 398 et 399. 46 COMMENTATIO in gente Italft, Gallica et Germanic3 majori mi- norive jure gaudentem attendere. Religio Christiana, quae, rite intellecta, optima quaeque ftudia alit, quae hominum facultates ex- plicat, nec finit esfe feros, male adhibita ad fu- perflitionem et inde ad ignaviam Italos adduxe- rat; omnes fere ibi dominationi [Pontificis Roma- ni fervili ratione tunc fubjecti erant, quem fervum fervorum Dei dicebant , fed fimul tanquam J. Christi vicarium , et S" Petri fuccesforem inepte colebant. Imperatoris Germanici in Italia ab Ottone I. inde auctoritas, et, in ipfo S" Petri Patrimonio,, fac- tio Thuscana, quae dicebatur (i), Hierarchiae dominium quibusdam limitibus circumscribebant; ceteroquin Papis in hdc regione via ad despotis* mum late patebat. Hierarchiae Romanae auctoritas in GalM, me- dio faec. XI, nulla fere fuisfet, fi Caroli, tem- porura ratione habitft, vere Magni, fuccesfores hujus vestigia presfisfent; corruebat vero ingens illud, quod condiderat, imperium (800); tantae fustinendae moli debilitas Ludovici pii (814) ejus- que fuccesforum haud par erat. Verum enim vero Papae fumma' auctoritate in hac regione nondum pollebant ; Galli enim , memoria rite tenentes Pon- CO Conf. Planck, 1. c. II. Band, pag. 246 et 366 Teqq. Factio liaec Thuscana , Guelphorum , quae Papis favebat , oppo» fita, Gibtlinorum vulgo clicitur. THEOLOGICA. 47 Pontifices Romanos auctoritatem civilem a Pepi- no et Carolo accepisfe (1), monarchiae ultramon- tanae moderandae curam retinere cupiebant; Papae vero, beneficii immemores, fuam terrestrem di- tionem lubentius ex ficta quSdam Contantini do- natione (2) repetebant, et fummo odio peculiaria Ecclefiae gallicanae jura profequebantur , quae ta- men adverfus Papas in Ecclefia univerfe regunda, m Synodis auctoritate fua convocandis (3), in Christianorum coetibus et Clericorum bonis admi- nistrandis nonnulli Galliae reges , adjuvantibns haud raro ipfis Episcopis, fortiter fibi vindicarunt (4). Clericorum vero auctoritas in Germania multo magis circumfcripta erat ; imo hierarchia ibi civili imperio fubjecta videbatur ; jugo extraneo Paparum repugnabant Germani, qui, cum variis gentibus coalescentes , indolem tamen fibi propriam reti- nuerant; imperium illud fpirituale liberalioribus fuis ftudiis et fenfui justi, quem jam exferebant, plane adverfabatur. Praeterea imperii occidentalis fe- (0 Conf. Planck, I. c. II. B. pag. 766 feqq. (2) Conf. Gieseler, 1. c. , II B. Erfte Abth. nota (r), pag. 147« C3) Johannes VIII. C872) primus contenderat penes folos Papas esfe concilia convocare, fed frustra; principes, adGre- gorium VII. usque, hoc jus in ditionibus fuis finguli retinue- rant. Conf. pianck, 1. c. III. B. pag. 412 feqq. I. c. IV. B. Erfte Absch. (4) Vid. Planck, I. c. III. B. pag. 3S feqq. et 169 feqq. 48 COMMENTATIO fedes illiusque ivipysix, ab anno jam 962, in Ger> maniam tranfierat, unde hujus regionis Imperato- res Paparum eligendorum jus fibi folis tribuebant; porro , ex fundis clientelaribus , ad bona Ecclefias- tica pertinentibus , Investhuram (1) Episcoporum* aliaque multa jura fibi competere contendebant ; etenim clerici , in variis Germaniae regionibus dis- perfi , multa posfidebant bona , quae , et coenobilia et pastoralia , e donis fuperftitione feu metu poe- narum ultimo vitae fpatio concesfis , feu dolo rap- tis , ut plurimum , orta fuerant (2). Clerus ita fenfim rebus politicis immiscebatur , et a principi- bus haud raro confulebatur , cum hi illius auxilio, ad bellum gerendum aut pacem ineundam, indige« rent. In his ditionibus, quas jure fuo regebant Episcopi , privilegio fori etiam fruebantur , et lites inter Clericos et laicos dirimendas fibi fumebant. Inde patet hierarchiae formam , extra Italiam , an- te Gregorium VII , monarchico - aristocraticam fuisfe (3). 0) De Iovestiturae jure , conf. hujus Commentationis , Parr* II. §. 1 et 2. et Planck, pag. 128 feqq. (i) Conf. Planck, 1. c. II. B. pag. 196—205, er III. B« pig. 445 feqq. (3) Conf. Heeren, Gevelgen der Kruistogten 1813, pag. 65- fine. S. 3. THEOLOGICA, 49 $• 3< Hierarchiac Romanae fubftdia. Varia fuerunt variis tetnporibus hierarchiae fub- Sidia-; in quibus, hiedio faeculo XI, recenfentur cum auctoritas Paparum legislatoria , tum ritus Ec- clefiae Romanae facri , denique monachorum ordines. Quod ad primum attinet, jura, quae e fictis Sardiceni cujusdam concilii (344) decretis fibi im- merico adjudicaverant Papae, jam palam et aperte, ope Canonum , faeculo IX ortorum * fibi vindica- bant; haec fupremam ei tribuebant auctoritatem in caufis cognoscendis , in litibus dirimendis, et in Episcopis eligendis. Excitabant. ita clericos, utaju- diciis civilibus ad Romanum Pontificem provoca- rent, omnibusque univerfe perfugium offerebant (i), Ex iisdem Canonibus Episcopi pallio , tanquam de- bitae obedientiae figno , £■ Papis ornari, horum- que ad ufum tributa S» Petri, qtiae dicebanturj folvere debebant. Cum vero kk judices fupremos fatliqiie nescios praedicarent Papae, concilia oe- cumenica magis magisque evanuerunt ; in tali enim regimine monarchico fenatu haud opus erat ; doc- trina videbatur confiituta , et decreta jam lata legum vim (O Conf. Planck, 1. c. HI. Band , pag. 531 Ceqq. et 8oj D 5» C OMMENTATIO vitn habebant ; quod fi novis decretis opus csfet Papis , mox pfeudo - decretalia , ante multa faecu- la conficta , forte fortunil inveniebantur (1). Sy- nodi provinciales , quae auctoribus Papis indice- bantur,ad folas fere haerefes in Ecclefid ortas,non vere ad focietatem Christianorum univerfam, at- tendebant; haeretici enim habebantur , qui,religio- nem Christianam profitentes, partim a catholicis Romanis difcrepabant ; quin et illos futurae falu- tis expertes dicebant, cum extra Ecclefiam, falu- tis matrem , viverent. Aliis telis populi contuma- ces , aliis principes, auctoritiitis papalis adverfa- rii , petebantur ; anathemate hi , interdicto illi con- tinuo percutiebantur (2). Praeterea Papae in fin- gulas regiones vicarios feu officiales mittebant, qui hierarchiam femper et ubicunque vindicare latiusque extendere conarentur. Hi , e mandatis fuis , re- bus alienis fe immiscentes, iisque auctoritatem pa- palem nimis fuperbe interponentes , ipforum Epis- coporum querelas nonnunquam excitarunt. Porro Ecclefiae Romanae ritus auxilium hierarchiae progresfibus praebebant validisiimum. Reditus Cle- ricorum , ope misfarum , facrificiorum , aliorum , in dies augebantur ; bona Ecclefiastica facraesfe videban» tur , atque ita a tributis , exactionibusque immu- nia; 0) Vid. Gieseler, 1. c. , II B. I. Abtta. pag. 135— 147; Pl»nck, I. C pag. 800 feqq.; Spittler, 1 c. pag. 175 feqq. >\) Conf. Planek, U c, II. 3. pag. 311. $. 7— 11. THEOLOGICA. $i nia ; unde exftitit fiscus ingens Ecclefiasticus, qui refervationibus , indulgentiis , et innumeris privi- legiis fenfim cumulabatur. Confesfione auriculari clerici arcana quaeque facihora perfcrutabantur , intimorum uniuscujusque confiliorum confcii fie- bant, et omnia hdc ratione patefacta ad maximum adhibebant hierarchiae commodum incrementumque , quod inprimis fpectabant ; inde oriebatur discrimen inter peccata privata, quae foli confesfori inno- tuerant, et publica, quorum et alii haud ignari erant. Disciplina inani conftabat poenitentiil, quae, nomine Dei impofita, ab hominibus pro lubitu folvebatur ; praestitis jejuniis , peregrinationibus ac precibus iteratis , horrenda quaeque flagitia condo- nabantur (i). De munere Christianos docendi , quod ad Apos* tolorum fuccesfores inprimis pertinebat, Clerici ne cogitabant quidem; imo fuperftitionem potius et ignorantiam laicorum aldbant, ut fuam ipfi auge- rent auctoritatem. Tandcm Monachici ordines hierarchiae haud con- temnendum fulcrum pofuerunt ; a laicis , ad quos primum pertinuerant, in cleri ordinem fenfim transie- rant Monachi; votis obedientiae , paupertatis , castita- tis (O Conf. Giefeler, 1. c. II. u 254 feqq. ; et in primis Planck, 1. c. III. B. II. Abfchn. Cap. VI. maxime §. 5 feqq. edam W. Robertfon, The history of the reiga i/ Chmrlet V. Vol. I. Sect. pag. 25. et ibi nota r i. D a 5* C O M M E N T A T I O tis atque ordinem non relinquendi , focietati fuae fin- guli erant adftricti, fed univerfi ordines indole fua arctius cutn hierarchia conjuncti erant ; in omnes partes dispergebantur; fpeciofa fui abnegatione ple- bi maxhnopere fefe commendabant , et ita ad po- moeria Paparum asfidue extendenda, quod maxime fpectabant , aptisfimi erant (i). C A P U T III. Hierarehiae Romanae , medio faeculo XI. con^ ditio et auctoritas ftngulatim fpectata» Papae ante Gregorium VII ', ab anno 1049 ad 1073. $• 1. Leo IX, (1049 — io 55)« Defuncti Damasci II. (1048) Bruno, Episco- pus Tullenfis , a cognato fuo , Henrico III , Ger- maniae Imperatore, in fynodo Wormatensi fuccesfor eligebatur. Hic ipfe , natione germanus , illicoRo- mam iter fecit , fed antea , quam Alpes transgredere- tur (0 Conf. Theiner, 1. c. I. B. ptg. ioj feqq.; et II. B. I. Abth. pai £6i. THEOLOGICA. sj tur, aliquamdiu in monasterio Cluniacenfi moratus cst, ubi familiaritatem cum monacho hujus op- dinis, Hildebrando, contraxit , cujus morum austeritatem , indolis prudentiam ingeniique acumen miratus , eum itineris ac futuri muneris focium asfumfit (i). Cum Bruno, Leonis IX. nomine deinceps defig- natus , a populo Romano in dignitate fua" , fua- dente Hildebrando , confirmatus esfet , convocato Remensi concilio (1049), fimoniam et alia cleri» corum vitia tollere conatus est (a) ; egit praeterea de ministeriis ecclefiasticis et altaribus , quae a laicis tenebantur, de pravis confuetudinibus ab his in ecclefiarum atriis inductis , aliis (3) ; vetuit tan« dem ne quis Clericorum arma militaria gestaret aut mundanae militiae deferviret (4). Brevi post fuo ipfe exemplo ostendit , quatenus tale quid in cle- (1) Otto Friflngenfis Chron. , Lib. VI. Cap. 33. (2) Ut ita clericos decretis emenciare conaretur, Leo anno 1046 ab Henrico III, impellebatur, qui Romae idem frustra tentaverat. (3) Ut his abufibus flnis imponeretnr, Leo fymboli fpe- cicm edidit, quo fides catholica ftabilis et immota haberetur; hoc fymbolum quatuor conciliorura auctoritate nitebatur. quae veluti quatuor Evangelia esfe veneranda ipfe profitebatur. Vid. cjus epistola ad Petrum, Episcopura Antiocbenum, quae est quinta in Harduini, /lctis Ctncilitrum , Tom. VI. Part. I. pag. 952 i et Concilii Kemenlis acta, ibidem, pag. 994. (4) Conff. Concilii Remenfls acta, in Actit Cenciiitrum , Harduini, Tom. VI. Part. I. pag. 1007. Can: VI. 54 COMMENTATIO clericis viuiperaret , et quomodo factis leges , quaa promulgaverat , obfervare ftuderet. Normanni enim , in Italiam fenfim procedentes et ad ditionem Papae civilem accedentes, in Apu- Jiam impetum fecerunt. Leo autem excommunica- tiopis, anathematis ac interdicti fulmina adverfus ho3 barbaros irrita videns , copias ab Henrico III. efflagitavit, quibus impetratis, expeditionis cujus- dam facrae ducem fe praebuit, atque, in prima acie verfans , continuo adverfus hostem agmen duxit ( 1o 53) j && haudquaquam felici fuccesfu , nam praelio cum Normannis prope Beneventum cora- misfo , profligatus est Papae exercitus , et , ipfe primum captus, victorum clementiae ac fuperftitio» ni falutem libertatemque debuit (i). Sub hoc etiam Papa" magnain cladem, de quA jam egimus (2) , fubiit hierarchia , quum , fchis- mate Graecam inter et Latinam Ecclefiam orto, omne vinculum a Michaele Caerulario, Patriarchi Conftantinopolitano , distraheretur(io53). Leo IX, infelici hoc controverfiarum a fe motarum exitu nondum deterritus, novarum cum aliis akercatio- num auctor fuit , decreta de praedestinatione , de gra- (i) Sic Llorentius, Portraits des Papet, Tom. I. pag. 331. Planckius vero alitcr rem propofuu , 1. c. IV. B. I. Abfchn. paj. 61 et 6:. CO Conf. hujus Commentationis, Part. I. Cap. I. $• I; et Thtiner, l, c. ti. B.J. Abtb. paj. 3j fcqq. THEOLQGICA. 55 gratid, de anima 1 ec de conciliorum auctoritate fatis inepta edens, quamvis bono, ut videtur, consilio (i). Etfi natione Germanus, gentis fuae indolem mi- nime expresfit Leo ; homo fuit turbulentus , acer atque inquietus , qui nunquam a futilibus laboribu* fusceptis requiescens, ad hos tuendos peragendos- que prudentem Ecclefiae gubernationem, quam ora- nes defiderabant , neglexit. $. *• . Victor II. (1055— 1057). Post multa de novo Pap& eligendo disfidia, quae per integrum annum duraverunt, clerus Romanus Leonis IX. fuccesforem, qui Henrico III. pvopo- neretur, defignandi curam Hildebrando, id tem- poris fubdiacono , mandavit , qui Gebehardum , Episcopum Eichftadtienfem atque intimum Imperato- ris confiliarium , nomine Victoris II, ad hoc mu« nus obeundmn Romanis obtulit (2). Quod non nifi aegre asfenfu fuo confirmavit Imperator (3), quum , O) Conf. Venema, Ecclef. Hist. Torn. V. pag. 581. (2) Hoc ab Episcopis Moguntiae congrcgatis factum fuisf» haud accurate dlxit Her mannus Co n trac t us, in Chrtn: grafhidy ad annum 1034. fine. (3) Dc hac Gebehardi, ad fedem papalem «lectione coa- feratur oranino Planck, I. e. IV. I. Abfcha. pag. 47— »1. 5<5 COMMENTATIO quum , et in inftituendo filio fuo , et in imperio administrando Gebehardi auxilio fibi opus esfet. Nonnulli hunc etiam invitum ad Episcopi Roma- ni dignitatem evectum dixerunt; vel fic tamen Gebebardus ftatim Romam fe contulit, atque ibi, auctore Hildebrando , antequam munus obiret , confirmationem populi ac cleri Romani postulavit. Synodo deinde Florentiae convocata, (1055) fi- moniam ac Ecclefiae bonorum alienationem , inter- pofita excommunicationis poena , prohibuit (1) , fed decreta exfequenda imbecillius curavit (2). Henricus III , jam moribundus , Victorem II. ad fe rurfus accerlivit, ac filium fuum, futurum Henricum IV, in hujus clientelam commifit. Post obitum vero Imperatoris (1056), Papa honorifico hoc munere haud diu functus est ; ipfe enim , postquam per duos tantum annos papatui prae- fuisfet, dumque multa ad maximum Imperii com- modum (3) Eaclefiaeque emendationem animo ver- (i) De hoc concilio videantur Harduini, Acta Concilie- rum, Tom. VI. Part. I. pag. 1039; confcratur etiam P finenfis Abbas , de injuriis a Comite Tianenfi fibi illatis expostulatum adiit; Papa Abbatem fibi per- placentem non tantum a Comite vindicavit, fed eum ad Cardinalis dignitatem evexit ac Romam fecum duxit. Fredericumhuncce, Victore fatis func- to , populus Romanus , apud quem gratisl florebat , Papae fuccesforem defignavit; ille vero , intima mentis confilia disfimulans, hanc dignitatem ab- nuit; quamobrem , adhibita" vi, domo fua ad S» Petri aedem ductus est, ubi Stephani IX. nomen accepit. Munere fuscepto, Hildebrandum ad Agne- tem , impuberis Henrici IV. matrem , mifit lega- tum (1), qui cum ilU de optim^ vi^ ageret, qui cle- (1) Lirabcrtuj Sclufnibiirg. D* rtbui Ctrmdtiorum , id an. 1058. 58 COMMENTATIO clerici, voluptate diffluentes ac pravisfimis libidini- bus dediti, ad faniorem tandem mentem adduce- rentur. Cum vero ipfe Papa huic emendationi operam daret, ac fimul, tum de fratre Godefrido, Tusciae Duce, ad Imperatoris Germaniae dignita- tem evehendo , tum de Normannis ex Italia" expel- lendis ferio cogitaret , mors eum Florentiae inter- cepit (1058) (1). Stephanus IX. per integrum fere annum fedem papalem occupavit , fed , brevi hoc temporis fpa- tio, animum honoris cupidum ac magna fuscipien» tera confilia palam et aperte prodidit. 5- 4- Nicolaus //. (1051 — lotfi). Nonnulli Romanorum proceres fuis commodis , abfente Hildebrando , confulentes, Joannem, Vele- tri Episcopum (2), Benedicti X nomine, Stepha- ni fuccesforem clam creaverunt (1058). Hil- debrandus vero , e Germania reverfus , hac de re certior factus , Florentiae moratus est , ut ibi (1) Conf. Planck, 1. c. IV. B. pag. S5» et de Norman- nisa Stephano ex Italia expellendis, idem ibidera, pag. 63. nota (4). (a) Hunc turbulentae indolis Episcopum dixit Planckius, I, c. IV. C. I. Ab. pag. 57. T H E L G I C A. 59 ibi populi Romani animum erga novum Papam per- ciperet et confilia eventis ponderaret. His cogni- tis, Hildebrandus Siennam Romanos Episcopos con- vocavit iisque Gerardum , Florentiae Episcopum, fupremi Pontificis munere ornandum obtulit (1). Hic clericis acceptus , populo gratus et ab Impe- ratore comprobatus , Nicolai II. nomen fumfit , Romam eontinuo profectus est , et Benedictum ad dignitatem fuam abdicandam coegit. Anno 1052 Nicolaus Concilii Lateranenfis auc tor fuit, ubi omnibus disfidiis de Paparum elec- tione finem imponere fibi propofuit ; quam ob caufam Cardinalium fupremum collegium infti- tuit (2) , penes quod Paparum electio in posterum foret. Cardinalium (3) fcilicet mentio faeculo VIII. jam facta fuerat , qui tunc majorum ecclefiarum presbyteri ac diaconi Romae erant; iidem deinceps fingulis parochiis praefuerunt , fed vel fic tamen femper infra Episcopos habiti fuerant. Ex urbi- bus (1) Lambertus Schafnaburg. dt rebus Gcrmanorum , ad annum 1059. (2) Vid. Villers, 1. c. pag. 411. (3) Nomen Cardinalium, unde ortum Gt, non omnes con- fentiunt ; alii illos fic dictos existimant utpote Cardintt Eccleiiae ; alii rurfum quod proximi esfent Cardini , quo mo- ventur omnia, Papae; alii tandem et verius, ut videtur, Cardinales fimpliciter dictos fuisfe putant tanquam Principa- iu. Cardo enim apud optimos etiam auctores fijjnificat , id «juod in aliquA re fratcipuum est. 60 COMMENTATIO bus vero Romae vicinis Nicolaus feptem nomina- vit , ad quos cum Papas , tum clericos , creandi jus pertineret ; unde eorum dignitas omnibus aliis , excepta Papali, fuperior evafit. Exftitit ita Curia quaedam Sacro - Sancta , cujus auctoritatem non- nullae gentes, e. g. Galli , majoris quam ipfius Papae fecerunt. Hujus autem inftituti vim ube- rius exponendi in altera commentationis parte op- portunitatem habebimus (i). Eodem anno (1059) , Papa anathema in Nor- mannos a Leone IX. latum folvit, atque jure fuo iis Apuliam , Calabriam et Siciliam , tanquam prae- dium beneficiarium feu fundum clientelarem , con- cesfit (2) ; qust agendi ratione quieti non minus quam potentiae confuluit, cum et hostem infestum amoveret, et jus de orbe terrarum Christiano pro lubitu disponendi fibi competere factis ostende- ret (3). Talem autem concesfionem fibi haud ne- cesfariam esfe probe fciebant Normanni, qui an- tea jam his regionibus potiti fuerant. Nicolaus vero ita agens , ut , Normannorum auxilio adjutus, fedis (O Vim hujus inflituti egregie expofuit Planck, 1. c. II. B. I. Ab. p. 71 — 8a. — De eodem argumento conf. hujus Commentationis Part. II. Cap. I. §. c. et Cap. II. %. 2. et Giefeler, 1. c. II. B. I. Ab. (2) Vid. Heeren, Gevolgm ier Kruistvgtm , pag. 73, (3) Hanc callidara Nicolai erga Normanuos agendi rationera ▼i et confiliis Hildebrandi tribuit Planckius, 1. c. IV. B. I. Ab. paj. 60 feqq. THEOLOGICA. 61 fedis fuae adverfarios eo facilius fibi fubjiceret, procerum Romanorum odium in fe concitavit, qui Normannis , Italiae meridionalis legitimis dominis , fefe fubjici aegre tulerunt. Ut vcro remotiorem Angliam fibi devinciret, Nicolaus cum Rege Eduardo novum iniit foe- dus (1061) , quo ; amplisfima jura coenobio West- monasterienfi dedit; huic enim, Paparum vice, univerfae Anglicanae Ecclefiae moderamen tri- buebatur (1). Pietate ac moribus fuit infignis (2). Rationem , quA per tres annos fatis feliciter Ecclefiam admi- nistravit, majoribus efferremus laudibus , nifi in his factis Hildebrandum auctorem , uti patebit , habe- remus. §. 5. Ahxander II. (1061— 1073). Cardinales , tumultus de eligendo Nicolai fucces- fore metuentes, jure, quod fibi a defuncto Papa datum fuerat , ufi funt , et , fuadente Hildebrando , An- (1) Vid. Pagi ad Baron. Critlca, ad annum 1051, Tom. IV. pag. 1B9. (a) J. Voigt, inopcre: Hildebrand etc. pag. 50. valde erravit cum Damiani de Alexandro II. testimonium ad Nico- laum rcferret. Vid. P, Damiani, £p)sc. Lib. III. Epist. 4. 6 Quis Gregorii epistolas legens de his viri dotibirs dubita- re posCt?Ibi enim femper et ubiqueinvenimus errore abductum Pontificem, fed eundem , doctum, facundum, fervidum, fuae caufae confcium ; ita ut Lamberto Schaf. , ad an. 1058, asfentiamur dicenti , hunc fuit/i virum et eloquemid tt fw trurum liltrarum eruditiane valde admirandum. 76 COMMENTATIO praeparasfet fibique intrepide efficienda fumfisfet , fummo perfequebatur ftudio (i), propofiti tenax nullis cohibebatur difficultatibus , et fibi res , non fe rebus fubjectum videbat (2). Vir acutisfimus prudentid pervicaciam moderabatur (3) , nec diffi- culter , fi opus esfet , intimos animi motus com- primebat. Nonnunquam etiam ea faciebat, quae primo obtutu a fcopo , quo tendebat aberrare vi- derentur, fed eadem e.ventu vaferrimi viri confiliis apprime conducere monftrabat; fic e. g. cum ipfi honos novum Papam eligendi deferretur , tales de- fignavit qui, etiamfi non omnibus grati, fuis ta- men commodis infervirent. Cujus rei luculentum habemus documentnm in Victoris II. electione; peregrinus Papa Romanis minus acceptus erat , fed Gebehardus Imperatoris confiliarius erat; cu* jus intima propofita fcrutatus fucrat , et praete- rea gentis Germanicae ftudia, Imperii fubfidia , au- lae conditionem penitus exploraverat (4). Quum igi- CO Conf. Planck, 1. c. IV. B. I. Ab. , pag. 47. (2) Conf. G i e s e ' e r , 1. c. II. B. II. Ab. , pag. S et 9. (3) Hanc prudemiam Gregorii e narratis, maxirae vero e deiuceps narrandis apparere putavimus; fententiam vero Spit- leri ininus probandam , qui de H ild ebrand i rebus gestis agens , haec addit : misfchien is ook nog geen ontwerp met meer onvoorzigtigheid uitgeyoerd , 1. c. pag. 194. (4) Haecce conjectura. etfi a Planckii fententiS diver- fa,nobi» tamen tuenda videtur, Vid. Planck, 1. c. IV. B. I, Ab. , pag. 48. THEOLOGICA. 77 igitur e nullo alio tanta utilitas Hildebrando oritura vi- deretur, Gebehardus,invitis Romanis, Papa fiebat. Mira fagacitate fui aevi ftudia confiliaque homi- num , quamvis recondita , perfpexit Hildebrandus , ac his haud fine diligentid ingeniique acumine ufus est (1). Rite animadvertit , coelestia majorem, quam terrestria , in animos vim exferere , et , cum bene teneret , quid fanctitatis fama apudhomines va« leat, hanc femper venatus est. Factatamen ejus animum fpirabant fuperbum ;*per fas et nefas fuscepta confilia tuebatur. Hinc Euro- pam univerfam conturbavit bellisque dominii fui amplificandi caufa iuiplevit. Has maxime obcaufas, dum viveret , alii eum Satanam ex inferis folutum dixerunt (a) , alii perditionis illum filium , fe fu- per omnia eiFerentem, qui in Novo Foedere me» moratur (3). Nos vero, nifi alia, conftantiam fal- tem Hildebrandi miramur, maxime fi temporum, quibus vixit , et muneris , quo fungebatur , ra- tionem habemus. Quod autem ingenio atque agen- di ratione tantopere fupra fui aevi homines fe ex- tolleret , inde ortum videtur , quod in nulla re operam pofuit nifi in ea , quae ad fua confilia per- ti- (1) Conf. Heeren, I. c. pag. 69; Planck, 1. c. IV. B. I. Ab. pag. 111. (a) Et hinc factum ut nonnulli ejus nomen Hlldebrand in Helle-brand fatis inepte coramutarent. (i) a Thtsf. 11. 3 et 4. 7» COMMENTATIO tineret , vitamque omnem , nt ea, quae fibi efficienda fumferat , ad finem perduceret , impen- dit (i). Nonnulli historici, Gregorio nimis infesti, invidio- fe eum libidinofum atque in venerem pronum dixe- runt; verum ejus castitatem laudaverunt bene mul- ti , qui ceteroquin ei haud magnopere favent (2) ; praeterea clericos libidinofos in vehementisfimas Hildebrandi reprehenfiones incurrisfe fatis con- ftat (3). Non est etiam , quod hic Gregorium ad» verfus illos protegamus , qui eum magiae , divina- jionis ac necromantiae reum fecerunt; quae crimi- pationes ad illius aetatis barbariem pertinent, fu- pra quam fnlus fere Gregorius fe extollebat (4) , et notum est talibus accufationibus eos femper fuisfe expofitos , qui aevi fui errores primi depofuerunt, Ul- (0 Suprcmam auctoritatem fpiritualem et faecularem juro Papis competere, Greiroriura fibi perfuafum habuisfe , ex univerfd ejus agendi ratione efficimus ; cum enim hanc vindica- rct, hoc uno argumento femper et ubique utebatur , quod tan- tam potes.tatem a St. Petro divinitus accepisfet. Conf. inprimis ejus epistolae , Lib I, F-pist. 6 et 7 ; Lib. II, Epist. 13 ct 51; Lib. VIII. Epist. 23. Quis has et alias Gregorii epistolas legens de praejudicatis ejus in hdc caufd opinionibus dubi- tare posfet? Conf. Planck , 1. c. IV. B. I. Ab. , pag. 106 feqq. (2) Lambertus Schafnaburgenfis , alii. (3) Videantur et aliae Gregorii epistolae,et in primis illa td Hugonem abbateni Cluniacens., quae est Lib II. Epist. 49. (4) Conf. P. Dtmianus, Epistolaru$n , Lib. II. Episi. 7. THEOLOGICA. 79 mtimo vitae fpatio virum ab acerrimo hoste , Hcnrico IV , ex urbe ac fede papali depulfum eun- demque propofiti tenacisfimum invenimus ; non integrum vitae , fed tamen impavidum feriebant rui- nae, cujus animi firmitas vulneribus, carcere et exilio frustra fuit tentata. (1). Quod ad externam ejus faciem pertinet , ftatura brevis fuit; vultus, nifi turpis , animi tamen ima- ginem eatenus referebat , ut aliud in ore promptum , aliud in pectore claufum femper habuisfe appa- reat (2). C A P U T II. Hildcbrandus Papa , feu Gregorius VU , ab anno 1073 ad 1085. S- 1. Hildebrandus Papa creatus. Quamnam in Hie- rarchid commutationem fpectasfe videtur et quamnam agendi rationem fecutus est ? Ipfo, quo Alexandri II. funus celebrabatur, die Hildebrandus , qui jam dudum Romanorum favo- rem (0 Conf. Heeren, 1. c. pag. 75, nota (***). Planck, 1. c. IV. B. I. Ab. , pag. aoi feqq. (a) Quam ob caufam Episcopus B c n z o in Panegyric» Imp. Bcw 8o COMMENTATIO rem fibi conciliaverat , populi acclamatione Papa postulatus , a Cardinalibus continuo electus est (i). Supremi muneris , quod diu concupiisfe videtur, compos factus , fimulationis artificio hac jam ufus est opportunitate ; idem enim ille , qui , vehemen- tium turbarum auctor , praecedentibus Pontificibus fuaserat, electionem legitimam ad folum populum esfe referendam , ipfe Papa creatus (a) , Impera- toris confirmationem , antequam confecraretur , ex- Xpectare voluit, metuens fcilicet ut ne fchisma in Ecclefia" oriretur (3) , fed re vera , ne per ple- bis factionem Papa fieri videretur. Scripfit igitur Hildebrandus ad Imperatorem fe coactum fuscepisfe Pontificatum , fed confecrationem distulisfe donec electionem comprobasfet Imperator; quibus verbis mitigatus Henricus IV. eum ftatim approbavit (4). Cum ita muneris obeundi veniam impetrasfet Gre- gorius, conquestus est tandem fe invitum , quod cre- t Henrici , Hildebrandum lic defcripfit: Protheus ett mon~ ftruofus in diverfis yultibus. (i) Conf. Gregorii Epist. Lib. I. Epist. 3; Planck, 1. C. IV. B. I. Ab. , pag. 93 feqq. Theiner, 1. c. II. B. I. Ab., pag. 159- (2) ( onf. Villers, Esfai etc. pag. 411. (3) Venema, Hist. Ecdef., Tom. V, pag. 615. (4) Conf. Pagi, Critica in Baronium, Tom. IV, pag. 540 N°. VI. Hic ducem fecutu; est Lambertura Schafnaburg. De rebus Gtrmancrurn , ad 1073. Conf. Planck, 1. C. IV. 3. I. Ab. , pag. 101 feqq. THEOLOGICA* 81 credi cupiebat , ad hanc dignitatem evectum fuis- fe (1); multos vero hoc ipfo tempore querelis illis nullam habuisfe fidem , testes funt , qui de hac re fententiam publice profiteri haud metuerunt. Ex jam narratis univerfe efficimus, quod infra uberius patebit, non id fpectasfe Gregorium, ut novam prorfus hierarchiae daret formam , fed potius ut hanc monarchiam facram , quae mag. n& jam auctoritate in Europa gaudebat, ad des. potismum , atque adeo ad kk(*Mv fuam perduceret ; quod ut efficeret , non opus ei erat hierarchiae formam , verum rationem , mutare (2)- Neque ita novus ab integro inftituendus erat rerum Eccle- fiasticarum ordo, fed hierarchia novis fulcienda fubfidiis , ac in fummum potestatis fastigium evehenda (3) ; verbo , hoc erat in votis , ut omnia , quae ad Ecclefiam pertinerent , penes Ec- clefiasticos esfent. Gregorius coelestia , quae tunc dicebantur, terrestribus misceri animadvertens, illa ab his fecernere voluit , ut principem ipfe locum oc- cuparet. Episcopalia enim munera huc usque Impe- rii beneficiaria habita fuerant , propter fundos clien- te- (1) Quod ipfe Gregorius profesfus est, Episi., Lib. I.' epist. 3 et 39 , et Lib. VII. e P . 23. (a) Vid. J. Febronius, De ftatn Ecclefiae , Tora. III, pag. 59 fe^- ( 3 ) Idcm, 1. c Tom. IV. psg. 18S feqq. ; et Planck, I. c. IV. B. I. Ab. pag. 110. 8a COMMENTATIO telares iis adjunctos; et Episcopi , munus obeun- tes, non Ecclefiae , fed praediorum Imperatoris bene- ficiariorurn curam gerere fibi vidcbantur; quapropter has potius ditiones fervandas esfe , quam Ecclefiae adverfarios oppugnandos, autumabant (i). Scilicet vinculum hocce Imperatorem inrer et clericos primo loco erat folvendum ; deinceps hi arctisfime hierarchiae erant devinciendi; civile tandem Imperium , fi res feliciter caderet , hierarchiae erat fubjiciendum (2). Quod cum ageret Gregorius , tantam fibi arrogare fluduit auctoritatein , quantam nullus ante ipfum Pa- pa vel cogitare aufus fuerat. Verum loquentes de Gregorii agendi ratione , non tamen ftatuendum esfe credimus , Papam il- lum ab initio fibi totum hoc , quod deinde efFe- cit , partibus fuis abfolutum propofuisfe (3). Ta- Iia concipere confilia , vasto Hildebrandi ingenio non indignum erat , fed fore ut tanta ad finem perduceret , temporum ratione habitrl , ei fperare non licebat ; quo- Ci) Varia artiflcia, quae clerici ad bona Ecclefiastica tuenda adhibuerunt, egrcgie expofuit Planck, j. i. , III. B. pag. 607 feqq. (2) Haec omnia, fecundum Gregorii fententiam, ex ipfA Ecclcliasticae potestatis indole profiuebant ; dicebac enim Herimanno Episcopo Mctenfi in epistola : Aurum no* tam pretiofius est plumbo , quam rcgid potcstate altior tiig- nitas facerdotalis. Vid. Gregorii, Epist. Lib. VIII. epist. ai» et conferatur Planck, I. c. IV. R. I. Ab. pag. 104 fq. (3^) Conf. Heeren, Gtvolg. dir Kmist. pag. 75, f THEOLOGICA. 83 quocirca opportunitatibus ac felici rerum eventui nonnulla etiarn funt tribuenda (1). Cum enim multa , in his inopinata nonnulla (2) , fibi evenire prospera videret , eo tandem audaciae procesfit , ut ad Papae nutum totum componi orbem vellet. Haec ita univerfe , fibi fumfisfe videtur Grego- rius: a. Ut clerum a principum imperio liberum rcd- deret. b. Ut a fud avctoritatc principes ipfi penderent. c. Ut clerum fibi fubjectum haberet et cmenda* ret , univerfamque Eccleftam despoticd ratio» ne gubernaret. Quibus factis haec diverfa confilia perficere co- natus fit, fequentibus paragraphis continuo indaga- bimus. §• Gregorii conatus , ut clerum a principum impc- rio libtrum redderet. Cum Gregorius in praecedentium Paparum agen- di ratione (3) multos errores vitiaque multa ani- mad- (O Conf. hujus commentationis, Part. II. Cap. III. §. i. (a) Quam fententiam profesfus est H e e r e n , Gevolg. der Krudt.y pag. 65. (3) Ante Gregorium VII. multi P-»i»ae, ut vidimus, In- F a ve»- 84 COMMENTATIO madvertisfet , horum vestigiis non infistere, fed aliam viam , illamque prorfus infuetam , ingredi fi- bi propofuit. Itaque , pro astutia et calliditate, primum infirmiores adverfarios aggresfus est, ut validioribus fuae auctoritatis metum incuteret , eos- que deinceps eo felicius debellaret. Convocato igi- tur Romae concilio (1074) , Gothofredum Medio» lanenfem laefae majestatis pontificiae reum (1), et Robbertum Guiscardum, Normannorum in Apu- lia" Ducem , qui Beneventum , Patrimonii S" Petri urbem , obfidio cingere aufus fuerat, anathemate percusfit (2). Episcopum vero Conftantienfem , qui hujus Synodi decreta derifui habuerat , ftatim e fede episcopali deturbavit (3). Quibus prospere gestis , Gregorius audacior factus continuo univerfum clerurn ab Imperatoris ac Prin- cipum auctoritate liberandum cenfuit. Ut eo per- ve- vesiituram laicis adimerc, fimoniam abrosrare, coelibatnm cle- ricis imponere et univcrfum clcrura cmendarc plus femel fpectaverant, fcd,ut omnes decreta,quae hu:ic in fin«m edide- rant, exfequerentur, non fatis curaverant; Gregorius VII. vero audacil , conftantia ac fortitudine liaec omnia , quae alil frustra conati fuerant, folus perfecit. (i^ Conf. Theiner, Einfiihrtwg der Pricster - Eholofig' keit , II. B. I. Ab. , pag. 168. (4) Quod tamen anathcma, mntata deinceps fortuna , fustti- lit. Vid. hujus Coramentationis, Part. II. Cap. III. §. 1. (3) Vid. Pagi, Critica in Baronii Annaiet , Tom. IV. pag. zs6. Th e iner, 1. c. II. B. I. Ab., pag. 183 feqq. T M E L G I C A. 85 veniret , primum Nicolai II. decreta (1) de Papa- rum electione , laicis deneganda , et confirmavit et accuratius definivit , jubens Cardinales in poste- rum Papam defignare, clericos defignato asfenfum dare , populum adplaufu eum confirmare; quibus omnibus rite peractis, Imperator tandem de elec- tione jam facta confulendus foret , ut omnia , quod addidit Gregorius , falvo honore et reverentia huic debitsl , fierent. Qui vero invaluerat mos , ut Im- perator de Paparum electione confuleretur , primum neglectus , mox plane in oblivionem abiit (2). His nondum contentus Hildebrandus omne vinculum inter clerum et Principes , Episcopos et dominos clientelares , Ecclefiam et civile im- perium , aut folvendum , aut , tamquam gordia- num illud, refecandum duxit (3); quod, etfi val- de arduum , perfici tamen poterat tollendo jure Inveukurae , quod fibi Imperatores Germanici in- primis vindicabant. Hic vero labor , hoc opus erat. Investitura enim ex antiquA confuetudine orta fuerat , qu^ Episcopi , quibus praedia re- galia concesfa fuerant, fidei juramento Impe- ra» (1) Haec decreta inveniuntur in Marduini Actis C»ncil, % Tom. VI. Part. I. pag. 1064. (1) Conf. V e n e m a , 1. c. Tom. V. pag. 607 ; 1. c. (3) Conf. Heeren, 1. c. p*g. 6?J Gieseler, p. 195, et ipfius Gregorii dicta, Epistolarnm , Lib. IV, episc. 2» Lib. VIII. epist. 21 , aliae. U C O M M E N T A T I O ratori praeltando adftricti erant (1); a quo , cura munus inirent , lituo (2) feu baculo et annulo, obedientiae et futurae conjunctionis cura imperio civili fignis , ornabantur (3). Mos ille , ex Im- peratorum beneficiis et Clericorum gratd voluntate ortus , legis et officii deinceps vim habuit , adeo ut Episcopi non tantum dignitatem fuam ab Im- peratore acciperent , fed in hujus patrocinium et clientelam fe committere ejusdemque vafallos fe pro- fiteri viderentur, regalibus praediis a folo Impera- tore concedendis fruentes (4). Ex e&dem Investi- turae lege , Imperator rerum Ecclefiae in Germaniil et Longobardia" , nifi curam , tutelam faltem fibi tribuebat , Ecclefiam ab omni periculo tutam prae- ftare conabatur, atque hinc univerfae hierarchiae moderandae jus fibi deducebat. Itaque noii miran- dum est , hoc Investiturae inftitutum Gregorio VII. valde displicuisfe; Imperatores enim, fibi tantam auctoritatem in clericorum rebus vindicantes , fu- premi Romae pontificis auctoritati magnopere ob- trectare videbantur. Attamen cnm Gregorius hu- jus confuetudinis vim ad clericos fedi Romanae de- fi) Conf. Heeren, 1. c. pag. 6;. (?) Hoc Episcoporum va^vTfov, nili ab Auguribus rautua- tura , faltera litui auguralis imaginem refert. (3) Conf. Planclc, 1. c. , pag. iii , ct ibi nota (8). (4) Conf. J. G i e s e 1 e r, 1. c. II. B. I. Ab. , pag. 193— li>8 ; Planck, 1. C. III. B. pag. 468, §. 16. THEOLOGICA. 87 devinciendos animadverteret , jus illud Investiturae, quod per tria jam faecula tenuerant Imperatores , non fustulit , fed fibi tribuit et ad ipfius hierar- chiae emolumentum convertit. Anno enim 1074 concilium Romae convocavit (1), in quo decrevit nullam obedientiam iis esfe praeftandam , qui mu- nus Ecclefiasticum a laico accepisfent (a) ; iisdem- que decretis vetuit, ne quis Imperator , Dux , Mar- chio vel quaelibet faecularis potestas (3) Investi- turae jus fibi arrogaret. Ex eodem Investiturae more aliud profluxerat vi- tium, quod tunc etiam represfit Gregorius, Simo- ma , qud laici , collationis jure abutentes , omnia Ecclefiae munera venalia reddentes , haec , pretlo conftituto , in abjectisfimos etiam homines conftr- re confueverant (4). Ex hoc abufu mercenarium quoddam exftiterat clericorum genus , qui , lucri ftudio abrepti , et fecundum hanc munus ineundi tur- (1) Kujus concilii decretainvcnies in H ar du in \Actis Cone., Tom. VI. Part. I pag. 1522- Conf. praeterea, Pagi in Baro- ni um , Tora. IV. pag. 253. (a) Cbnf. Planck, I. c. IV. 15. I. Ab. (3) HIc, Theinerum ducem fecuti ejus verlia fere expresli- mus ; conferatur T h ein er, 1. c. II. B. I. Ab. , pag. 194. (4) Conf. Lambertus Schafn. , Do rebus germ., ad an- num 1063 ,et ad annum 1071 , ubi haec legumur. „In Ecclefiam „ introducta est confuetudo , ut abbatiat publice venales fro- „ ftitmantur in ptilatio." Vid. Planck, 1. C. IV. B. I. Ab. > pag. J17 feijq. 88 C O M M E N T A T l O turpem rationem fe gerentes ,tantummodo , ut res hu- tae esfent , curabant. Tantopere illud vitium tunc grasfabatur, ut ipfe Gregorius in epistolis triplex Simoniae genus recenferet (i). In eodem igi- tur Romae concilio , faepius memorato , decretis fta- tuit Hildebrandus Clericos, qui muncra auro emis- fent , ab officio esfe dimovendos, auctoritatem Episcoporum , apostolicas inftitutiones fpernentium, a populo esfe recufandam , cum facramenta a ta- libus adminiftrata omni efficacia destituerentur, at? que illorum benedictio in maledictioncm , oratio in peccatum verterentur (a). Quomodo vero operam dederit , ut haec decreta virn haberent , eaque invitis adverfanribus confir- maverit ac vindicaverit nunc videndum est (3). $. (O EpisteUrum , Lib. VI , epist. 3a. Conf. AnnaeComue- cae, Altxiados , in Corpore Historiat Byzantin a e , Philip. Labbei, Lib. I. png. 31. (s) Vid. hujus concilii decreta in Actis Conciiiorum Har« duini, Tom. VI , Fan. I, pag. 1522. Ex hac fanctione ex- plicandum est, tantam vim habuisfe Gregorii dccreta, cum antea Irnperatores Germanici, maxime Henricus III , ec praecedentes Papae fimoniam tollere frustra tentasfent. Nunc enim clcrici, Grcgorii decreiis repugnautes , omnem vim auctoritatem et potentiam in laicos coniinuo amittebant. (3) Hunc ordinem fequentes, Plancki um ducern habui- mus. THEOLOGICA. 89 5- 3. Gregorii conatus, ut e fud auctoritate Germaniae Imperator penderet. Investiturae jure Imperatori ademto, hujus aucto- ritas in clerum nulla , papalis vero fuprema evafit, Amplae enim regiones , quas clerici jure feudali tenebant , imperio civili fubtractae, ad hierarchiam referri debebant , cum earum posfesfores , Episco- pi , a Papd crearentur j verum enim vero , ne principes aliquando jura amisfa recuperare cona- rentur , hi etiam pontifici Romano erant fubjicien-. di. Gregorius itaque continuo theocratiam univer- fam , cuicivile imperium fubjectum esfet Ci) 5 con- dere ftuduit ; arduum fane propofitum l Sed quidni futurorum confiliorum audaciam fortunae rerum an- teactarum adaequasfet (2) ? Ut igitur tanta ad finem perduceret , verfipellis homo hanc regulam : Divide et impera, cui pontifices Romani nunquam non addicti fuerLint , ftudiofe fecutus est ; cum vero in Germaniae Imperatore potentisfimum adverfarium videret , in id maxime incubuit , ut populorum et pro- (1) Civile irnpcrium Ecclefiastico fubjectum esfe et fimper fuisfe, difertis verbis et multis exemplis allatis locisque citatis, contendit Gregoriusin epistoll ad Herimannunj, quac est libri VIII. epistola 21 , aliis. (2) Vid. Hecren, I. c. pag. 65. $o C M M E N T A T I O procerum animos ab Henrico IV. alienaret , fibi- que omnes quam maxime devinciret. Primum ita in concilio, Romae convocato , Gregorius testatus est , fe discordiae et turbarum motarum auctorem non fuisfe, imo fe frustra, epistolis misfis , Hen- ricum ad meliorem mentem adducere voluisfe (i). Quam ob rem clerici decreverunt, Curienfem Epis- copum legatum in Germaniam esfe mittendum, qui decretorum , inconcilio editorum , etexcommu- nicationis , jam imminentis , Imperatorem certiorem faceret , eumque Simoniae reum declararet; quoniam munerum Ecclefiasticorum nundinandorum jus,invi- tis Papae decretis , retinebat (a). — Henricus IV. primum fubmisfe erga Gregorium VII. fe gesfit , verum , victoria de Imperii hostibus reportata , animum auxit, et iis , quae antea promiserat , pu- blice non ftare aufus est. Papa, de hac injuria" frustra questus , Iniperatorem per legatos Romam citavit (1076) (3), fed hic , animo elatior, haud fine asperioribus verbis legationem papalem dimi- fit et ftatim , fynodo Wormatiae convocata , Gre- gorio , fcelerum variorum accufato , pontificatum abro- (1) Vid. Gregorii Epistclai , Lib I. epist. 9. 11, aliae. (2) Vid. Venema, Hist. E e c!ej~., Tom. V, pag. 618. Conf. Annae Comnenae, Alexiados in corpore Uisi. Byzan* tiaae , Lib. 1. pag. 31. (3) Conf. Gieselcr, 1. , II. B. II. Abtli. , pag. 16; Gregorii episiola ad Henricum, Lib. 111. epist. 10 i Planck, 1. c. IV. I. B. Ab. , p. 162. T II E O L O G I C A. 91 abrogavit (1) (1076), quod decretum , a Guiliel- mo, Ultrajectino Episcopo , confirmatum, confes- tim in varias regiones misfum est , ut alii ei fub- fcriberent. Hdc vero in caufa Romani non tantumlm- peratori morem non gesfertint , fed, ird in eum ae- ftuantes , fuis factis Gregorio ostenderunt , quo us- que licentiae adverfus adverfarios procedere ei lice- ret(2). Hic igitur vice fuft, infenfo in Henricum ani- mo ductus , eum apiorum coetu prohibuit, atque ei minatus est,nifi poenitentiam egerit, fore ut novus rex eligeretur, addens porro e fidelium numero omnes esfe ejiciendos , qui imperatoris partibus fa- verent (3). Quibus minis cum multi perterriti es- fent , gratut , qua" antea floruerat , Imperator de- flitutus est , ac fortunam , quae nuper firma vi- debatur, jam corruentem vidit; nam proceres bene multi et Henricum deferuerunt , et novum Impera- torem creandum esfe ftatuerunt , ni fi Imperator ve- niam in Synodo , Augustae convocatft, a Pap;\ im- petraret (4). Henricus , his omnibus excruciatus ac CO Ut tam fortiter fe gereret debilis Henricus, ab admi- nistris fuis, Albert o ,Tiremenfi Episcopo , etWernero, Co- mite, incitabatur , qui ei perfuadebant , Imperatori eaciem in Ab- ba^es esfe jura , quae in villicos exercebat. Conf. Lambertus S cliaf n. ad an. 1076. li*, Quod rite animadvertit Lambertus Schafn. et Vil- 1 er s, I. c. pag. 413. (S) Villers, ibidem. (4) Conf. Lambertus Sehafn., Dt rthus Getm. , ad an. 9 a COMMENTATIO ac omni falutis fpe dejectus , extemplo fibi in Ita- liam proficiscendum esfe ratus est (1077); iter itaque hiemali tempore Romam fuscepit , comitante fola uxore et filio , fed in Tuscijt jam Gregorio , Augustam profecto et in Castello Canufio, arce munitisfimo, apud Mathildem diverfanti, occurrit ; ibiHenricus, infignibus fuis depofitis, vulgari ha« bitu et facco indutus , atque intra muros et val- lum deductus , immanisfimos cruciatus fame et fri- gore per tres dies fubiit , quos enarrare non hujus est loci (1). Quarto tandem die , cum fuperbi Pa- pae crudelitas fatiata videretur , Gregorius , con- fumtct altera hostiae parte, fe immunem a crimi- nibus , quorum accufabatur , juravit alteramque Hen- rico dedit, qui eam recufavit, dicens , pacem ad proximam usque Synodum Augustanam esfe diffe- rendam (2). Cum vero Imperator hac ignavit agen- di annum 1076. Anna vero Comnena, in hac G regorii VIJ. agendi ratione enarranda , non est audienda , cuni in his magis odio,quo in PontificesRomanos ferebatur, quam veritatis ftudio ducta fuisfe videatur. Vid. inprimis quae de odiofa Grego- rii agendi ratione erga Henrici IV. legatos fcripfit, Alexia- dos, Lib. I. pag. 31. in Corpore Hist. Byzantinae Phil. L abbe i. (i) Conf. Planck , I. c. IV. B. I. Ab. , pag. 17S feqq.; porro videantur , quae de hac odiofA agendi ratione narraverunt Villers, Esfai etc., pag.4i3,et inprimis ipfe Gregorius jn Epist. Lib. IV. epist. 12. (a) Lambertus Schafn. ad an. 1077. Gregorii fer. mo> f THEOLOGICA. 93 di ratione in omnium contemtum incidisfet , Ger- maniae ordines ei ob ficta quaedam fcortationis et oppresfionis crimina dignitatem abrogarunt, at- que continuo ejus loco Rudolphum, Sueviae Du- cem, Imperatorem elegerunt (1077); unde acerri- mum illud bellum, quod Saxonicum dicitur, ortum est. Gregorius autem fe inscio haec facta fuisfe adfirmavit , ut vindictae invidiam a ie remove- ret (1) j f ec * cum primum neutri parti fe adfcrip- fisfet, celeberrima tandem Romae fynodo convoca- ta(io8o), Henrici exactionem confirmavit (2), et coronam cum hac infcriptione Rudolpho mifit (3) : Petra dedit Petro , Petrus diadema Rudolpho. Hic itaque ab Episcopo Moguntino (1080) coro- na- monem et Henrici responfum hdc opportunitate accurate refert. (1) Gregorium Saxones ad rebellionem excitasfe difertis vcrbis affirmavit Anna Comnena, Alexiad*s,\Ab. I.pag. 33» in Corpore Hifl. Byzantinae Phil. Labbei. Conf. Gre- gorii, Epist. Lib. IV. Epist. 23 et 24. (4) Hujus Concilii actainveniuntur in Harduini ActisCon- ciliorum, tom. VI, Part. I, pag. 1587 feqq. De eodem argu- mento Conf. Gieseler, 1. c. II' tcn B. ll te Ab., pag. 93. Planck, 1. c. IV. B. I. Ab., pag. 168. feqq. (3) Sic Otto, Episcopus Frifingenfis, De rebus gestis Im- peratoris Friderici I, Lib. I. Cap. VII; Sigebertus Gem- blac, in Chronographid, ad annum 1077. Hoc tamen a Gre- gorio factum ncgat Baronius, Annilium , Tom. XI. pag. 705, n». XVI. 94 COMMENTATIO natus est , fed feditione ab aliis, qui Henrici par» tibus addicti erant , commotA , hoc ipfo anno Mo- guntiit profugere coactus est; Henricus vero non- nullis principibus ac clericis , tum in Germanii, tum in ipfHItaM , contractis , mutuo regorium , ne- fandorum criminum accufatum , papatu exuere co- natus est, novo Papa electo, Guilberto Ravenna- ti, nomine Clementis III. (ic8o). Eodem anno, Gothofridi Bullonii auxilio Imperator adjutus , ae- muli exercitum tam prospere aggresfus est , ut eum acie prorfus devinceret (ij. Rudolphus, vulneribus moriens , profesfus est fe justisfime dextram amifis- fe , cum fidem , quilm Henrico IV. hilc ipfd ma- nu promifisfet , violasfet , Papam vero et Eccle- fiam defectionis fuae auctores fuisfc. — Succesfi- bus his prosperis Imperator animo erectus, nec non excommunicatione, adverfus ipium id tempo- ris iteratil , exacerbatus , bellum ipfi Papae indixit , continuo in Italiam cum exercitu procesfit (1081), Romam usque omnia populatus est, atque post- quam Mathildis copias pepulisfet , urbem ipfam ex- pugnavit (1084), ac Clementem III, quem fecum duxerat , in Petri fede conftituit (2). Sed , eodem . anno , Robertus Guiscardus , e Graecia reverfus , au- (1) Conf. Planck, 1. c. IV. B- I. Ab., pa^. 190 et 200. Ca) Conf. C. Baronius,Wm;/a»i, Tom. XI. ad an. 1084, psg. 76i, n a . XI. ct Giese ler, 1. c. II. B. II. Ab. , pag. »8; PUnck, 1. c. IV. B. I. Ab., pag. 201. THEOLOGICA. 95 auxilium Gregorio tulit (1), Henricum et Cle- mentem fugavit , atque Fapam , in S» Angeli ca- ftello obieslum , Salernum deduxit (2). §• 4- Gregorii conatus , ut apud ceteros etiam Europae principes Hic* rarchiae conditio et auctoritas commuta- rentur. In mediis aerumnis , e discidiis cum Imperatore ortis , fua ipfius atque Hierarchiae commoda in aliis regionibus minime neglexit Gregorius; contra , eodem tempore omnibus fere Europae populis et principibus fuam arrogantiam fuorumque confiliorum effectus ostendit; quam ejus agendi rationem ex multis epistolis ad diverfos, ab eo fcriptis, dijudi- care posfumus. Cum Gallia fecundum post Impe- rium Germanicum occuparet locum , ab initio hanc regionem fuae auctoritati fubjicere in votis ha- buit (3) ; alii jam ante eum Papae Ecclefiam Gal- licanam , quae dicebatur , odio perfecuti fuerant , fi (1) Conf. Annae Comuenae Alexiados , in Corpore Uistoriae Byzantinae ,Phil. Labbei, Lib. I. pag. 32; P 1 an c ki J. c. IV. L. I. Ab. , pag. 204 feqq. (2) Conf. E. Cibbon, The history oftht declint and fall tflhe Koman Empire , Vol. X, pag 299 et 300. (3) Conf. Planck, 1. c. IV. B. I. Ab., pag. 118, uo, 1«. & COMMENTATIO fi quidem non tantum privata fibi vindicaret jura , fed ipfam Pontificum Romanorum aggrederetur auctori- tatem. Nimirum post Cardinalium collegium con- ftitutum , Galli discrimen Papam inter et Curiam Romanam facere coeperant , hanc majoris , quam il- lum faciebant, et ita monarchiae papali aliquid de- trimenti afferebant, cum Reipublicae formam Hie- rarchiae dare viderentur. Philippus I, qui Gre- gorii tempore in Gallia regnabat , vasti Caroli magni imperii molem fustinere non valebat ; Galli enim , 'crebris Normannorum invafionibus , debilio- res facti , brevi de integro in communem hujus aevi torporem reciderant. Gregorius audaciam huic opportunae rerum conditioni adaequavit , multas ad Philippum fcripfit epistolas, quae ftupendae papa- lis fuperbiae orFerunt documenta ; his enim regem infontem praedationis , rapinae aliorumque erga Ecclefiam criminum reum fecit (i). Porro in Gal- liam legatos mifit , qui Philippo , nifi erga Papam fubmisfius ac poenitentius fe gereret, anathema mi- narentur (2). Alexander II. jam contenderat Anglos, Chris- tia- (0 Harnm criminationum documenta habemus in Gregorii Epist. , Lib. I. epist. 35 et 36, et maxime in illi ad Episeopo* Francorum, quae est Lib. II. epist. 5. — Conf. Theiner, Einfuhrung der Prioster Ehelojigkeit , II. B. I. Ab., pag. 191 et 192. (2) Vldeatur ViHers, Esfai fur Vinfluence de la Rtformo- titn, pasJ. 413. THEOLOGICA. 97 tiana facra amplectentes , in Papae manum et tu- telam venisfe; Gregorius , hoc ipfo titulo ornatus , a Guilielmo Angliae rege tributum exegit , cujus pars altera Romano Pontifici , altera vero Ecclefiae S«ae Mariae deferretur (0* Hac postulatione ami- citia Papam inter et regem , qui huc usque con- junctisfime vixerant , ftatim disrumpebatur ; Guiliel- mus Gregorio obedientiae jusjurandum recufavit, atque pristina concordia inter utrumque ab hoc in- de tempore nunquam de integro refarcita fuit (a). Longe vero fuperbius Hispanos tractavit Grego- rius ; primo enim papatus anno , legatos in Hispa- niam mifit, qui, ut decreta ab Alexandro II. jam lata de officio gothico ibi abolendo vim haberent, curarent (3). Scilicet cum Hispaniae illa pars , quae tunc Christiana erat , paullo ante ad Muha- medanam pertinuisfet ditionem , apud hujus regio- nis Christianos officium quoddam mixtum, Mo- zarabicum dictum , ortum est ; quod , ut abroga- retur hujusque loco Romanum fubftitueretur , ipfe Gregorius ad Arragoniae regem , cujus futuram agen. CO Vid. Gregorii epistola ad Hubertum fubdia- eonum, quae cst in Ephtolarum , Lib. VII, epist. I, ,id Guilielmum Anglorum Regem, Lib. I. epist 70; ad Mathildem hujus uxorem , Lib. I. epist. 71. O) Conf. Theiner Einfiihrung der Prieiter Ehelojigkeit t II. B. I. Abth. , pag. 239. feqq. et Uaronii Annala , Tom. XI, ad annum 1080, pag. 719, n° LIX. (3) Conf. Pagi in Baronium, Tom. IV, pag. 255. $8 COMMENTATIO agendi rationera magnopere laudabat, epistolas fcripfit (i). His vero novis inflitutis reluctati funt hujus regionis incolae; quae conamina irrita fecit Alphonfi VI. ignavia, quft totis viribus Pa- pae partibus favit (2); fed vel fic taraen Gothi- cura , feu Mozarabicum ,officiura in nonnullis His- paniae Ecclefiis disperfis diu deinceps retinebatur. Gregorius autem adeo variarum hujus regionis pro- vinciarum reges fibi fubjectos habuit, ut iis tri- bmum fingulis annis folyendum imponere aude- ret (3). Praeterea regnum Hispaniae univerfura fedi Romanae esfe tributarium in epistolis conten- dit (4), cum ex antiquis conftitutionibus effice- ret „ hanc regionem Petro et Ecclefiae Romanae „ in jus et proprietatem esfe traditam." Hinc ex- plicandum , quod tam despotica" ratione voluntatem fuam Alphonfo deinceps fignificavit; cum enim ille rex uxorem confanguineam duxisfet , Gre- gorius rainatus est fe , nifi hanc dimitteret , gla- •• (1) Epist. Gregorii, Lib. I. epist. 63 « 64, et Lib VII, epist. 6. .(2) Conf. Venema, 1. c. Tom V, pag. 589, et Gregoril ad Alphonfura Epistola, quae est Lib IX, cpist. 2. (3) Tributura conftabat duobus bobus jugalibus et decem de- nariis. Conf.C. Baronius, Annalium , Tora. XI, pag. 720. (4) Epist. Gregorii, Lib. I. epist. 6. 7 et 63, ct maxi- ne illa ad Hispanos, quae est libriquarti viceGraa octava et ul- tiraa. Ccnf. Theiner, I. c. II. B. L Abth. , pag. 127—220. THEOLOGICA. 99 gladium S" Petri in ipfura deftricturum es* fe (i). Nec mitior erga Bohemiamfuit, in qui regione lingua vernacula a Methodio et Cyrillo., Slavoni- carum gentium apostolis , (863) in Sacrorum Chris- tianorum cultu celebrando inducta fuerat ; verum enim vero hujus regionis incolae, hunc morem reti- nentes, aliam viam ac Romani ingredi videbantur. Gregorius ita , epistold misfa , Wratislao , Bohe- miae Duci, perfuafit linguam latinam in cultu es? fe restituendam , „ ne , fi religio Christiana ad li- „ quidum cunctis pateret, forte vilesceret, et „ fubjaceret despectui, aut prave intellecta' a mt> „ diocribus in errorem induceret" (2). Boleslaus Poloniae (3) , Demetrius Rusforum duces , aliique fuperbum Gregorii animum varii opportunitate experti funt (4); et Salomo, Hun- gariae rex , ab eo ob investituram , ab Imperatore acceptam, laefae majestatis apostolicae reus, et de folio deturbatus declarabatur (5). Lon- (i) Quod valde invitus dolensque fecit, uti ipfe dixtt Gre« gorius, in Epist. Lib. VIII, epist. 3. (») Ipfisfima Gregorii verba ex ejus ad Wratislaum, Bo« hemorum regem, epistoM defumta, quae est , Lib. VII, epist. 11. (3) Epist. Lib. II , epist. 73. (4) Episc. Lib. II , epist. 74. (5) Vid. Gregorii epistola ad Salomonis aemulum et confanguineum , Gcufam , quae cst , Lib. II , epist. 70« G a ioo COMMENTATIO Longum est omnes confiliorum Hildebrandi iti- variis regionibus effectus enarrare. Nullos fuis curis indignos existimavit; in Africae oras non tni- nus , quam in remotiores Europae feptentrionalis partes , ut Hierarchiae auctoritatem promoveret , epistolas mifit (r). Quid ! quod ad Anzerum , Saracenorum regem ethnicum , fcripfit , atque eum longe placidius allocutus est, quam unquam reges Christianos (2). Nec Afiaticos Christianos neglexit; cum enim Henricum IV. ad expeditionem crucia- tam fuscipiendam adducere conaretur, ut Graecos et Armenios Chriftianos , hoc bello Ecclefiae Ro- manae fubjiceret, in primis fpectasfe videtur (3). Sec haec omnia parvi funt facienda, fi Dic- tatum ob oculos habeamus , quo ad audaciae fastigium pervenit (4). Continet ille viginti fep- tem articulos, quorum finguli eo univerfe ten- dunt, ut omnia in Ecclefiam jura Imperatori pla- ne (0 Exempli grati4 ad Cyriacum, Carthaginienfem archl- Episcopura, Lib. III, epist. i9;ad Hipponenfes, Lib. III, epist. aoj ad Demetrium, regem Rusforum, Lib. II, epist. 74; ad Saenium, regem Danoruw, Lib. II, epist. 75» ad regem Sue- ciae, Lib. VIII. epist. II, aliae. (1) Vid. Epistolae Gregorii, Lib. III, epist. ai. (3) Quam conjecturam uberius expofuit Heeren, CevtU g:t> dtr kruis.ogun . pag 78. (4) Hunc dictatum invenies in Gieseler, Kirchengefehick- te, II. B. II. Abth. , pag. 7, in Gregorii Epistolarnm , Lib. II epist. 55; et in Febronio, De ftatu Eecleftae , Tora. UI , pag. 56 . «l«bi. T H E L G I C A. 101 ne adimantur,eademque ad Papam transeant. Horum articulorum argumentum brevi hisce complectimur ; contendit Gregorius VII. univerfalem fupremamque cum fecularem, tum Ecclefiasticam auctoritatem Pon- tifici Romano competere ; hanc a Jefu fundatam fuis- fe ; penes fohim Papam potestatem esfe Episcopos ac Imperatores abrogandi , quoscunque excommunican- di , leges ecclefiasticas edendi ; porro , folius Pa- pae nomen , tanquam in mundo unicum , in Eccle- fiis esfe recitandum ; nullam Synodum absque ejus praecepto esfe convocandam ; denique Papam , om- nes judicantem, a nemine judicari posfe ! (i). Haec omnia fere nova erant ac inaudita, de quibus alii Papae ne cogitaverant quidem. Pauci ante Gregorium de regibus abrogandis , de fubdi- tis a fidelitate principi debita abfolvendis, loqui ausi fuerant (2). Quae tamen ab Hildebrando legis inftar promulgabantur I S-5. (1) Baronius, Annalium , Tom. XI, ad annum 1076, pag. 632, n 9 . 31, Gregorii dictatum valde laudat dicens : „ hunt „ tb tmergentes et urgentes cafus praefentis fchismatis fuisft „ prtmulgatum ." N a t a I i s A 1 e x a n d e r de ejusdem dictatus anthentid dubitavit, quam vero ChristianusLupus vindicavit. (») Quod Otto Frifingenfis de anathemate Gregorii in Imperatorem agens fuo jam tempore his verbis expresfit, „ Cu- ,, j»s rti nevitate eo vchtmtntius indignotione motum Cuscejtit „ Imperium , quo nunauum ante haet tempera hujusmodi fen- „ ttntiam in principev» Romanorum promulgatam cognovcrat." Vid. Otto, D* gestii FriAtrici J, Lib. I. cap. I, Conferan- IHf i©« COMMENTATIO $. 5- Qt/amnam tandem fubiit Hicrarchia , Gregorio auctore, commutationem , eo, quod ille cle- rum ftbi fubjectum haberet , hunc emen- daret, univerfamque Ecclefiam des- poticd ratione gubernaret. Vim investiturae clericorum ad Papam transla- tae perfpicere jam licuit; hoc enim jure Impera- tori ademto clerici folum Papam in muneribus fa- cris obtinendis, deferendis ac tollendis fpectare coeperunt ; hanc agendi rationem comprobavit Gre- gorius, cum contenderet omnia Ecclefiastica munera Papae competere , quippe qui Episcopos , univer- fae Ecclefiae praefectos , pallio ornaret (i). Sed arctiore vinculo disperfa Hierarchiae membra Ca- piti erant devincienda ; finguli clerici unum Ponti- ficem Romanum in omnibus fuis factis ob oculos habere, nulli vero patriae, principi aut rei do- mesticae addicti esfe debebant (2). Quo ut perve- ni- tur omnino quae de hfic novitat* niras prudenter dixit Slge« bertos Gem blac. , ad an. 1088. Cl) Haec confuetudo non a Gregorio VII, quod nonnulU dixerunt, fcda Grcgorio raagno , anno Soo, inducta fuit; deinceps vero hanc lubentius ex I s i d o r i Pfeudo - decretali- bus repctierunt Papac. Conf. Gicseler, 1. c. pag. 201, iuna (b). (a) Conf. Villers, Esfai fur I inflitnc* nc. ,pag. 412, 6t Spittler, 1. c. pag. 193. T H E L G I C A. toj niret Gregorius coelibatum , a concilio inde Ni- caeno (3*5) commendatum(i), et jam inter mona- chos receptum , omnibus munere facro fungentibus praecepit, atque iis Ecclefiam fponfae loco ob- tulit (2), ut, conjugiorum familiaeque commoda minus attendentes , Hierarchiae devotiores fierent ; nec facerdotibus tantum matrimonium interdixit , quU bus , fi uxorem ducerent, Misfam celebrarevetabatur , fed , e concilii Romae habiti (1074) decretis , Dia- conis et fubdiaconis altaris ministerium vetaba- tur, nifi coelibatui, quem urgebat Papa, fefe ob- ftringerent (3). Ex hoc , de matrimonio clericis vetito, mandato, multi continuo oriebantur, iri Germania maxime, tumultus (4;; clericorum non- nulli fatis ingenue profesfi funt fe malle muneri renuntiare, quam uxores dimittere, Gregoriumque an- (1) Conf. Theiner, EinfShrungder Pritster-Ehtlofigkeit, 1. B. pag. 83 THEOLOGICA, 109 dium tenere nos conabimur, aequabili lance pon- derantes quae in eo bona , quaeque mala fuerint; quod ut rite fiat , in hoc judicio Papam Roma- num pro temporum illorum latione, non virum Christianum ex nostnl fententia ob oculos habea- mus (1)» Hildebrandus primis vitae Ecclefiasticae tempori- bus monachus fuerat, et, in feveriore Cluniacen- fi focietate verfatus , emendationis ftudia huic mo- nasterio propria fusceperat. Ex hoc igitur vitae genere ejus agendi rationem in primis esfe dedu- cendam nobis perfuafum habemus. Qui mona- chus castitatis votum fecerat, hic Papa coeliba- tum clericis impofuit; paupertatem profesfus fue- rat ipfe, aliis fimoniam interdixit; obedientiam ordini promiserat , univerfum clerum auctoritati pa- pali fubmisfum obedientemque reddere ftuduit. At- tamen , ut haec confilia ad finem perduceret , flagi- tia valde odiofa commifit. Ita maxime in eo vi- tuperandus est, quod Rudolphum adverfus Henri- cum IV. et dominum et affinem incitaret, illique Imperii fpem t faceret; prouti ipfe Sueviae Dux fau- dideris ; fecuudum horum fententiam erat Gregorius papiei~ ia , lupus rapax, tum fatanas ex inferii folutus , tum Antt- thristut ille. perditionis filius in s Thesf. II: 3 en 4. memo- ratus; tx mtdulld Diaboli faetut. Sicfienzo, Benno, alii. (1) Conf. Heercn, in opere faepius laudato, pcg. 01 et fcfibebat ad Germanos „ quotquot tnim Latini funt, omnes taufam Hen- ,, rici, pratttr admodum paucts , luudunt , ac dcfendunt ei ,, pernimiae duritiae ac impietatii circa eum me redargiiunt. j, Quihus Dei gratid omnibus fic restitimus hactenus , ut in ,-, neuiram adhuc partem, niji fccundum i justitiam et aequitd- H tem, fecundum nostrum intellectum dcclinarcmus." Vid.' Epist. Lib. VII. epist. 3. Conf. Planck, IV. B. I. Ab.< pag. 267. (a.) Iderft ille Gregorius Xfll. etiam caedem reforniatff 1 -' ttm (1571) S^ Bartholoraaei nocte proWitj H H4 COMMENTATIO verse m aliis rerum facramm converfionibus , per totam historiam animadvertimus vim rerum nova- rum de religione motarum et vchementiorem et diuturniorem fuisfe , quam illarum , quae ad res publicas referuntur: illae enim , uniuscujusque opiniones spectantes , omnium animos adver- tunt , hae vero , ad principes fere folos perti- nentes , per breve tempus vim habere folent (i). Hinc factum , ut Gregorii facta per duo faecula ad hierarchiam fupra omnem potestatem evehendam valuerint. E narratis fatis fuperque patet Hildebrandum non fine multis aerumnismultoque labore tot tantaque perfecisfe; fed earumdem injuriarum dolorem leni- re ei licuit , reputanti fe , decretorum vi et auda- cia , et in agendo conftantia , fortitudine , leta- le vulnus civili imperio intulisfe , clericos disper- fos arctisfiiTio vinculo Papae conjunxisfe, atque iiniverfae Ecclefiae regimini despoticam formam de- disfe, ita ut Europa, non regio Christiana, fed ditio Romana esfe videretur. Nec minore fuper- bift fuccesfores , ipfius vestigia diligenter premen- tes, gentium principumque conamina adverfus papalem despotismum alto fupercilio despexerunt. Exemplum ita, quod dederat Gregorius pernicio- fum , CO Conferantur, quae de rebus novis in religione. univerfe motis egregie ratiocinatus est, Villers. Etfai fur Ja rif*r- tnaiion dc Lutber, pag. u feqq. T H E L G I C A. 115 fum multorura disfidiorum , conrentionum , bello- rum adeo , ad faeculum usque XIII , caufa fuit ; ita v* c. motus , qui ex investitura" ab Hildebrando laicis erepta" orti fuerant , fub ejus fuccesforibus ad Innocentium IV. usque (1246) perdurarunt. Magnamitaque commutationem , auctore Hilde- brando , fubiisfe Hierarchiam ex ante dictis fatis fu- perque jam patuit ; hic enim , qui per totam vitam „ fervum fervorum Dei " fe dixerat (1) , ad fu- premam Domini Dominorum dignitatem fe erexit; nec fe folum , fed omnes fimul, qui per duo fae- cula post eum e&dem facro - fancta" auctoritate orna- ti , ejus vestigia presferunt. Ad despotismi enim formam hierarchiam adduxit, imo tyrannum erga omnes, qui fuperbo ac immani ejus imperio re- pugnarent, fe gesfit. Nec profecto haec fedis papalis despotica ratio , a Gregorio VII. condita , caducis fundamentis nite- batur. Romae , in celeberrima urbe , throno praeju- dicatis omnium Christianorum opinionibus confta- bilito , fedebat ille , „ cujus folius nomen , in mun* „ do unicum , in Ecclcfiis erat recitandum (2) ; '* ibi , fupremus legislator atque judex , e folio fuo „ folus episcopos deyoncbat vel reconciliabat (3);" no~ (0 Hoc enim noraine Gregorius VII. delectabatur. 00 Vid. Gregorii Dictatus , art. X. et XI , e quo haec" verba dcfumta funt. (3) Articuli III. Dictatdt Gregorii inCsflma verba. H % "6 COMMENTATIO „ novas lcgcs condebat (O," atque ,, dc omni Ec- ,, clefid , quocunque vokbat , clericoi ordinabat (2);" omnibus vero aliis, qui eum talem , qualem fe profitebatur , agnoscebant , regibus, populis , civl- bus fingulis, refugium offerebat co tutius , quo cer- tius ejus fententia „ anulloretractari dcberet, ip- „ fe omnium folus hanc retractarc posfet (3) ; nec „ ullus /Ipostolicam fedem appellantcm condetnnarc ,, auderet (4)." Ex hoc centro , omnibus clericis communi , le- gati, a laterc dicti, in omnes Europae aulas mit- tebantur ; hi , Pontificis Romani vicarii , ,, om- „ nibus Episcopis in conciliis praeerant , etiam in- „ ferioris gradus , et adverfus eos fcntentiam dare „ poterant (5^." Metnbra vero hierarchiae disper- fa indisfolubili vinculo inter fe conjungebantur;cle- rici enim omnes ex infimo muneris gradu ad fu- premum dignitatis papalis fastigium escendere po- terant ; oinnes itaque fibi viam ad honores late pa- tentem videbant , ex decretis Grcgorii VII. de coe- libatu, a ckricis obfervando, nulla" familiae aut con- jugis curii follicitudineque distinabantur ; omni tcm- po« (1) Articuti VII. ejusdein Dittatus (4) Art- XIV. verba. (3 Mticuli XVIII. Diitatus in Cregorii Efist. , Lib. II» epist. 35. (4) Dictatit articul. XX (5, lijusdein aiucul. IV. T H E O L G I C A. 117 porc et loco, folius hierarchiae commoda promo- vere atque Paparum pomoeria extendere fpecta- bant. Principes, qui focordia* atque ignavia* fud Hilde- brandi molitionibus nimis faciles fe praeftiterant , atque ita Hierarchiae progresfibus egregie fave- rant , clericos deinceps restringere longe minus va- luerunt. Investiturae jus, Gregorio VII. auctore, primum amittentes, brevi post huic, qui S" Petri fuccesforem fe jactabat , potestatem ligandi et fol- vendi in coelo et in terrd ipli tribuerunt (1). Gregorius etiam facrarum expeditionum , quae brevi post tantam vim habuerunt, eatenus auctor fuit , quatenus harum effectus animo praevidisfe , at- que alios de hftc re exemplo, quod dedit, monuis- fe videtur. Tali enim fubfidio papalis auctoritas interna indigebat , cujus magni intererat principes , in remotis Afiae regionibus bellum gerentes, fuas res Pontifici Romano curandas relinque- re , et quafi fub eo merentes , in Palestinam impe- tum facere, ut hoc Religionis Christianae incuna- bulum hierarchiac fubmitterent. Praeterea gentes miro hdc aetate fiagrabant ftudio militari, quod hem ad papalis despotismi commoda converti de- bebat. Itaque ad expeditionem facram fuscipien- dam Ci) Quod tamen jnm Gregorius ipfe fibi vindicaverat. Videatur ejus epistola, quac cst fecunda libri quar.i , Episto- iaru» G r c g o r i i. n8 COMMENTATIO dam Henricum IV. adducere conatus est , ut, quod fingebat , peregrinationes in Terram Sanc- tam (i) , quae increscente fuperftitione frequentio- res fiebant , eo tutiores esfent ; in quem finem , fi exercitum concederet Imperator, hunc lubenter, ajebat Papa, ipfe adverfus Infideles ducere vole- bat. Sed in Mc re Gregorii conamina irrita fue- runt ; nondum hierarchia omnium caufa evaferat ; ct fpem adeo fefellit eventus , ut Henricus IV. exercitu , quem ad hierarchiam fulciendam rogave- rat Papa, adverfus ipfum uteretur (2). Longe tamen abfuit , ut omnia Hildebrandi facta noxia esfent. Etenim uti optima confilia calamito- fos nonnunquam effectus habent, fic et pesfima aliquando ad feliciores exitus .ducunt. Nimi- rum hoc feodalitatis tempore vinculo quodam opus erat , quo gentes inter fe conjunctiores esfent ; jam vero hocce Hierarchiae imperio , quod Grego* rius condidit, omnes Christiani in variis regioni* bus ad unam redigebantur focietatem , facram il- lam , in qua" una lingua , fimiles ritus , princeps idem unaque metropolis , Roma , omnibus erat. Hu- jus quidem vinculi vis maxime in expeditionibus fa- cris apparuit. Tunc enim variae gentes , eodem ftu- dio ductae, unius familiae inftar, eandem egerunt caufam. Verum enim vero populi hftc opportuni- ta- (1) Vid. Epht. Greg. Lib. II. cpist. 31 et 37. (i) Cpnf. hujus Cotnmentationit, Part. II, Cap. II, S. 3« THEOLOGICA. 119 tate didicerunt , quid vires conjunctae valeant ; ip- fique , focietatern arctiorem inter fe ineuntes , hie- rarchiae impedimenta (Iruere coeperunt. Item princi- pes, HenricilV. exemplo admoniti , erga quem ve- hementius , quam par esfet , fe gesferat Gregorius , ne tale quid kerum , ac fibi ipfis , accideret , fummo ca- verunt ftudio (1). Sic aetati facrae et militari , quae tantopere hierarchiae progresfibus infervierat, aetas fuccesfit politica jurisque ftudiis infignis , quae magnum damnum despotismo papali intulit , quippe qua" finguli principes fuis ipforum commo- dis prospicerent , fibique ipfi , non vero Pontifici Romano, proximi viderentur. Inde libertatis amor in Germania" maxime ortus est , fimulque eo literae reviviscere coeperunt , et Christiani tandem , quic- quid aut malitia , aut fimplicitas , aut crudelitas vel antea invexerat , vel ipfis his temporibus molie- batur,evertendum esfe autumarunt. Porro Gregorii Vll. fuccesfores fuae ipforum cau- fae nocuerunt, immo eam funditus perverterunt , quod despoticum Hildebrandi imperium affectan- tes (O Ipfe Henricus IV. morti proximus ad varios Principes fcripfisfe tradirur, ., Papas cimari twiyerfos Christianos iti „ fervitutem redigere durisfitnam , et facturts , nifi reges ea* y, veant i neque cesfaturos dtnec tnore Anti-Christi in Tem~ „ plo Dei fedeant atque ah omnibus , quafi Deus , cotantur el ,, adorentur ," (* Thcsf. U. 4.) Quae ipfa Henricus ex- perientii edoctus fuerat. — Conf. Villers, Esfai eic. pag. 420. no C M M E N T A T I tes vcstigiisque ejus incedentes , eandem caUidam agendi rationem non fervarent. Sic certe nimis imprtidenter egenmt Innocentius III. (iaoi) et Bo- nifacius VIII. (1297) qui, infana fuperbia. exful- tantes , excommunicatione , anathematibus inter- dictisque tam crebro usi funt , ut hae poenae tan- dem omni vi carerent. Hinc enim plus femel factum est , ut Papis vires defecerint ad poenas , quas minati erant, infligendas. Periit ita haee Pontificum Romanorum fanctitatis notio , quam tan- topere veneratae fuerant gentes, Gratias itaque Providentiae Divinae agamus, quae et unum tantum Hildebrandum , tantis dotibus praeditum papalique auctoritate ornatum , protulit , et hujus viri pesfima confilia ita moderata cst , ut quae ille contra genus humanum cogitaverat ma- U » in bonam converterentur partem ; ex ipfo enim auctoritatis abufu (1), alma lux libertatis (,1300), reformationis ftudium (1500), et despotismi pa- palis detrimentum (1800) tandcm orta ftint. Ha- (1) Hunc cujusquc immnnis tyrnnnidis neccsfariiiTri eflectum rite animadvenit Robertsonius, dicensj „ There is an „ ultimatt point of depresfion tts vjel as of e.xaltation , from „ which kuman affairs natnrally return in a contrary pro- ,, grefs, " Additque infra ,, ivhen abufes grow to a certain upitch, the fociety mnst go to ruin, or must attcmpt to r$* - form them" — Vid. \V. Robertson, „ A vicvj of the „ flat; of Kncnpe , in „ Tht histtry «/Charles V.* Vol, I, fiect, 1. pag. 2:. THEOLOGI.CA. 1*1 Habetis igitur, V. V. C. C. , ad quaestionem a Vobis propofitam pro juvenilibus viribus quale- cumque responfum , lucubratum opus , magnaeque fpei caufa! Num autem in Mc confcribenda res mihi cesferit, Vos judicetis; mihivero, licet alius praemium confequatur, idem tamen utilitatem et voluptatem , quam in tam egregio argumento per- tractando cepi, non eripiet, nec profecto hanc la- boris confolationem : Ja , 'tpogen zelfs is grootsch in 't worstelperk der eer t H E L M E R S, Maximam partcm typis exprcsfa est haecce Dis- fertatio , postquam jamdiem fuum obierat Auctor^ Vir praestantissimus , qui fui desiderium in multO' rum animis reliquit; cujus memoriae in Disferta- tionis fifie haecce dicata funto» — Amjlelodami natus , ineunte aetate cum parentibus Helvetiam Gallicam petiit ,juvenis in patriam rediit, literarum Franco-Gallicarum elegantiaimbutus. Htc paedagogico vitac generi quum fefe per aliquot an- tjos dicasset Verencius^ intus fentiens , quae fovc- bat Hi L. F. V E R E N E T. batfluJia sanctiora , Doctoris Christiani munus ex- pctiit , ct Theologiae operam navare inflituit, Qua ycro inJtfesfa inJustria , Jiligcntia ct cLxpi@ei# Jisci- plinis primum literariis , Jeinceps theologicis in AcaJemia Rheno - Trajectina opcram navaret, quos faceret in iis progrcsfus hauJ vulgares, quamque ftbi pararet Joctrinae copiam , Praeccptoribus et Commilitonibus probavit quotiJic , ut brevi quatuor annorum fpatio acaJemico , accuratam , quac nostra • tibus propria csfe folet , eruJitiontm hauJ infeli- citer conjungeret cum illa morum et fluJiorum clc gantia, quam liicris Franco - Gallicis moJerarc" tur. Poefin Franco - Gallicam fatis felicitcr co- luit ; fluJiis historicis et historico - thcologicis fe- Julo operam navavit. In quibus fingulis propria quaJam ingeniivi, juJicii acumine , labore asfiJuo , arJore , quo Juccbatur , fefc commenJavit. QuoJ vero majus est et fanctius , vts Keligionis Christia- nac falutifera in omni cjus vita patuit ; Juceba- tur veri acerrimo fluJio , virtutis Christianae amo- rc , morum cum suavitate et urbanitatc tum integri- tate, animi probitatc, candore et moJcstia, pitta- tc erga praeccptores , matrem , Deum maximc. Sic pectus erat , quoJ Jifertum fecit , quo factum , ut Oratoris facri partibut egregic^plurimorum cum applausu , fungcrctur , quo temporc Trajecti aJ Rhenum S. Ministcrii CanJiJatus Evangelium an- nunciavit. Mag- L, F. V E R E N E T. 123 Magnam ita fanc de fe excitaverat Verenetus fpem. Hanc vero frustravit Divini Numinis fapien- tia , quae e medio fustulit virum egregium illumquc dcsideratum matri, confanguineis , amicae fidelis- fimac , futurae , ut fperabat , conjugi , praeceptori- bus , quibus carisfimus erat discipulus , amicis, coc- tui Rheno-Trajectino Wallonico. — Suam vero fpem 9 quam morihundus declaravit , repofitam habuit Ve- - r enetus in Jefu Christo , Confervjztore fidelis- fimo. Sic illc ad beatorum fedes tranfiit , die 2 Aprilis 1832 , annos natus 31. (1) Quiescat in paccl (1) Ve'r>netimemoriam coluit coetus Wallonici Ultrajecti- ni Confistorium , cdito hisce diebus fcripto: Tribut dt rtgrett paytpar le Conjistoirt de VtglifeWallonnt tfUtrecht a la mi- moirt dt Mr. L. F. Verenet, Candidat du Saint - Ministcre Amft. 1832. — Poemata typis vulgavit Verenetus: 17» jour tn Buitft et Charltt, Nouvtlle HeJvetitnne et Poe/itt divtrftt. COM- COMMENTATIONIS CONSPECTUS. IKTROITUS. §. i. Hierarchiae aetates, ..... pag. 7 3. Aetas prima, Hierarchiae forma democra- ticomaristocratica. ..... •—• 8 3, Ae t as s e cunda. Hierarchiae forma aristo- cratico-oligarphica» . . • . ••— 11 4. A e t a s t ert i a. Hierarchiae forma oligar- chico-monarchica. . . . . — i* PARS PRIOR. QUAENAM FUIT HlERARCHIAE RoMANAE , MEDIO SAE- CULO XI, ANTE GllEGORIUM , CONDITIO ET l AUCTORITA3 ? C A P U T. I. Europae conditio politica , medio sacculo XI. §. 1. Disputationis ordo, ..... pag. 19 a« Roma et Constantinopolis. .... >— io 3. Europa meridionalis. — medio saeculo XI , conditio et aucloritas, siriguiatim spectata. Papae ante Gre- gorium VII. , ab anno io4g ad 1073. $. 1. Leo IX. (io4g-io55). ...» pag> 5x a Victor II. (io55-io57). . • . . •— 55 3. Stephanus IX. (io57-io58). . . . — 57 4. Nicolaus II. (io58-io6i) — 58 5. AJexander II. (1061-1073) ■ ■ 6/ PARS ALXERA. QDAM 8UBIIT HlERARCHIA RoMANA , AUCTOR» GREGORIO VII., COMMUTATIONEM? C A P U T I. Hildebrandi vita privata et Ecclesiastica , ad annum 1073. $. 1. Hildehrandi vita privqta , ad annum io48. pag. 65 a. Hildebrandi vita Ecclesiastica , ad annum XQJb. — 68 3. Hiidebrandi indoles. . • • • • """ 7* C A P U T II. Hildebrandus Papa , seu Gregorius VII. ab anno 1073 ad io85* §. 1. Hildebrandus Papa creatus. Quamnam in Hie- rarchid commutationem spectasse videtur et quamnam agendi rationem secutus est? pag. 79 c. Gregorii conatus , ut clerum a principum impe- rio liberum redderet, OJ 3. Oregorii conatus,ut a sudauctoritate Germaniae Imperator penderet. • • • • • °9 $•*• ISt6 CoMMENTATlONIS CONSPECTUS. §. 4' Gregorii conatus , ut apud ceteros etiam Euro» pae principes Hierarchiae conditio et auctoritas commutarentur. . . ♦ . . pag. g5 5. Quamnam tandem subiit Hierarchia , Gregorio auctore , commutationem eo , quod ille clerum sibi subjectum haberet , hunc emendaret , uni- versamque Ecclesiam despoticd ratione gaber- naret. , "— lo» C A P V T. III. » Gregorii VII. facinorum xpnrtq, eorumque yis atque effectus , in Hierarchiae conditionis commutatio- ne conspicui. $. i. Gregorii facinorum xpitric. • • P a g« l°8 9. Magnae , quam subiit Hierarchia Romana, auc~ tore Gregorio , commutationis vis et effectus, — Ii3 A c c E D i T : Notitia breyis de Auctore, jam morluo. pag. 121. PRAE- VBRENET, da CommentacioiD Hierirch. Ros. tuctore Grcjoiio VII, J. J. H I N L 6 P E N, I N ACAD. RHEN O.T R A J E C T. JURIS CAND. RESPONSIO, A D QUAESTIONEM JURIDICAM, PROPOSITAM A NOB. FACULTATE JURIDICA , IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA, qua quaeritwr: „ Quum in doctrinam juris hodierni de convcntio» „ nibus maximam vim habucrit jus Romanum , „ et tamen in hac ipfa doctrina infignes fint in» „ ter jus utrumque diverfitates ; quaerit Ordo , „ ut investigetur , quaenam , tum quod ad prin- „ cipia , tum quod ad generaliores conventionum ,, effectus , inter jus Romanum et hodiernum fivo „ convenientia fit , five discrepantia" QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT, DIE xxv M. MARTII A. MDCCCXXX. SYMBOLUM Expedit , omnes gentes Romanis legibus operam dare , suis vivere, Facciot.atus. I N T R O I T U S. V^uemadmodum de plerisque doctrinae locis ^ ter eruditos disputari folet , fic quoque quaeri- tur, de caufa juris et obligationis , quae e pactis oriuntur. Longum autem et a nostro pro- pofito alienum foret diverfas fententias enumerare ; iis vero fcriptoribus asfentiendum videtur, qui de vi conventionum e naturae jure lic fere dispu- tant fi). Homini concesfa est facultas disponendi de juribus fuis , igitur illa quoque in alterum transferre potest. Nobis enim hac nostra libertate itti licet, falvis aliorum juribus. Quodfi igitui* fufRcienter alteri voluntatem nostram declaravimus , portionem quamdam libertatis nostrae in aliorum arbitrium conferendi, et alter promisfionem accep- tavit , fequitur portionem illam libertatis nostrae non amplius ad nos pertinere et in alterius potes- tate verfari. Hinc igitur conftare Videtur per pac- tum, jus , quod promisfor habuit, in promisfarium transferri , etiamii nulla datio aut facti praeftatio accesferit. Cum autem a fancta pactorum obferva-» tione praefertim pendet jurium confervatio et tutela, quae 'i) Cf. Haus, Elem. jur. nat. §. 167 et qui ab eo citart- tur. A 2 4 INTROITUS. quae est civitatis fcopus , hinc cives vi externa ad fuas obligationes implendas cogi debent. Ergo le- ges latae funt , quae obligationes , definiverunt , ex quibus vis cogendi oriretur. Attamen non om- nium legum eaedem hac de re funt dispofitiones , fed faepius diverfa fanciverunt principia, quae e diverfa gentium indole et moribus explicari debent: exemplum nobis praebent jus Romanum et Hodier- num : circa conventionum enim materiam utrumque jusinmultis convenit, in aliis tamen unum ab alte- ro longe recedit. Non igitur utilitate carebit inquire- re in discrimen et convenientiam utriusque juris circa principia et generaliores conventionum effec- tus. Ut vero ordine quodam in hac disquifitio- ne procedamus , capite primo dicendum erit de di- yerfa ratione , qua in utroque jure progresfa est jurisprudentia in definienda conventionum forma: t m capite fecundo de iis quae rcquiruntur ad con- ftituendam obligationem ex conventione in utro- que jure : capite denique tertio de effectibus con- ventionum gen eralioribus. CA- 5 C A P u t r, DE DIVERSA RATIONE QUA , IN UTROQUE JURE, IN DEFINIENDA CONVENTIONUM FORMA PROGRESSA EST JURISPRUDENTIA. §. I. Disquifitio Hiftorica de conventionibus fecundum jus Romanum. Populo in cultfts initio verfanti leges fufficiunt fitnplices. Propter morum fimplicitatem haud in- diget vitae voluptatibus et commodis: exiguus ne- gotiorum numerus paucas requirit leges. Sed mox alias adit gentes, plurium rerum indigentiam fen- tit, imo luxum cognoscere incipit: hanc rerum mutationem referunt quoque leges civiles; juris- prudentia enim fic magis excolitur, atque ad mu- tatos raores applicatur, Quod fi verum fit de mul- tis 6 COMMENTATIO tis populis, praefertim etiam valet de Romanis eorumque legibus. Illud vero in primis in materia de conventionibus obfervatur. Romani enim in hac juris parte peculiare plane condiderunt fyste- ma , quod deinceps paullatim ad mores excultos , ad auctum in pfimis commercium et negotiorum frequentiam compofuerunt. (i) Nam ex fimplici voluntatis declaratione validam conventionem oriri noluerunt , fed alia requifiverunt , quae natura ignorat , et vim illam unice a lege civili repetive- runt. Non omnes eandem hujus rei afFerunt cau. fam : funt enim , qui illud ab artibus Patriciorum repetant , qui ideo a simplicitate naturali recesfisfe Romanos dicunt, quod Plebeji formulis indigen- tes ad Patricios venirent qui fic eos fibi devinci- rent. (a) Cum vero nullis historicis testimoniis illud confirmatur, huic opinioni fides habenda non est. Multo vero minus eorum opinionem amplecti posfumus , qui in hac jurisprudentiae paite con- denda Romanos juris Naturalis fimplicitatem fer- vasfe contendant. (3) Nam etiamfi verum esfet , ut jure naturae e pacto nullum jus nullaque obli- gatio perfecta, nulla praeftatione accedente, orire- tur (i) Cf. den Tex, de antiqui juris principiis in excolenda jurisprudentia Rom. conftanter fervatis p. 115. (2) Cf. Pothier, Traite" des Oblig. Tom. I. n<\ 191 et qul eum refutat M d d e r m a n in Annal. Acad. Gron. i3i<5- «817. p. 50 sqq. qui de tota hac qtraestione confuli meretur. (3) Hnberus it» Praelect. jur. civ. ad T. I. de V. S. J U R I D I C A. } tur, quaerendum tamen est, an Romani in infan- tia jurisprudentiae , ubi eorum de voluntate huma- na opiniones parum certae ac definitae erant, eo ducti fuerint ingenii acumine, ut hanc ob caufam vim obligandi pactis detraherent ? Sit cuique fua opinio , equidem vero illud affirmare non aufim ; verum potius ipfis his parum claris de naturali jure ideis tribuendum videtur, quare pacta apud Romanos , ubi prima jurisprudentiae jecerunt fun- damenta, actionem non produxerint. Solent enim populi, qui nondum ad certum culturae gradum pervenerunt , vim voluntatis humanaeignorare, ex- ternisque fignis indigent , quibus repraefentant quid inter eos actum est. Idem apud Romanos obti- nuisfe videtur, qui uti in omnibus negotiis formu- lis erant addicti , fic quoque in nostra materia for- mulariam jurisprudentiam introduxerunt. (i) An- tiquisfimis enim temporibus violarunt faepius con- ventiones , quocirca Numa Pompilius templum Bo- nae Fidei dicavit, ut ita per religionem efficeret quod ob intellectus infantiam faepius locum non habebat , nempe ut fidem datam fervarent. (2) Cum vero interfit civium, negotia, quae fecum invicem iniverunt, fervari, medium introduci de- buit , quo promisfarius cogere promittentem pos- -fet, ut fuae obligationi fatisfaceret. Ideoque con- ven- (1) Cf. Heinecc. in Orat. de jsrisprudemia formularia. (2) Vid. Modderman 1.1. p. 58-61. 8 C O.M M E N T A T I O ventionibus quibusdam actionem concesferunt dum alias non fervarunt, fi fcilicet non esfent obferva- tae illae folennitates , quas requifiverant primi juris auctores. -— Non vero conftat, a quo inde tem- pore illud discrimen obtinuit pacta inter et con- tractus. Primas autem leges de conventionibus Servium Tullium tulisfe auctor nobis est Dionyfius Halicarnasfenfis. „ Leges, ait ille, de contracti- „ bus et de injuriis tulit, quas Curiatis Comitiis „ ratas fecit. Erant autem numero quinquaginta , „ quarum mentionem facere jam nonest opus."(i) Videtur eas tulisfe,ne Plebeji nimis gravi foenore, quo eos premebant Patricii, fuccumberent , nam vocat eas Dionyfius „ robg v&ovg (pthxvSpairovt; xa) htpu&hem. (2) Lucius vero Tarquinius Superbus , Servii Tullii fuccesfor eas mox abrogavit. Cum vero verba nobis haud fervata fint , nil certi de iis ftatuere licet, videntur tamen a Decemviris in Le- gibus 12 Tabb. receptis et fori disputatione ufu- que juris civilis ab exiguis et parvis initiis illam accepisfe formam , quam apud Romanos dein ha- buerunt. (3) Antiquisfimo jure Romano igitur ex pacto nulla actio oriebatur nifi quis rem ipfam , folennibus justis obfervatis, in alterum transtulisfet , vel per fo- (l) Vid. Dion. Hal. Antiq. Rom. p. 218. (a) Cf. Gluck, Erlaut. der Pand. Tom. IV. Parte I. 5. 306. p. 223. (3) cf. Hc-inccc. Antiq. Rom. III. t. 14. p. 466. J U R I D I C A. 9 folennia verba promifisfet. Talis conventio contrac- tus dicitur : (1) habebat enim civilem caufam obli- gandi , verborum fcilicet folennitatcm aut factum praeftationis. Illi vero contractus Juris Civilis dicebantur : fingulis enim iis negotiis quorura ufus quotidie apparebat , certam determinationem dede- runt, fuum nomen, atque his convenientes actio- num formulas. Cum vero arctis admodum cir- cumfcripti erant finibus gentis Romanae contrac- tus, mox aliarum gentium conventiones in ufum vocarunt, quae faepius in locum conventionum Juris Civilis fubintrarunt , uti exemplo doceri po- test mancipationis ; nam ex ufu recesfit et ejus locum occupavit contractus emtionis venditionis. Ab hoc igitur tempore, quo receperunt contractus Juris Gentium , contractus, qui dicuntur , confenfua* les in jurisprudentiam Romanam transierunt. Utrum tamen ante an vero post introductos contractus confenfuales illi a Romanis fint recepti qui literis perficiebantur , haud facile dici potest : videntur tamen iis dein accesfisfe; cum enim lati Imperii fines et variis in provinciis longisfime a fe invi- cem remoti cives non amplius sinerent, ut prae- fentes esfent in negotiis fecum invicem ineundis, eo- (i) Putat Cl. Hugo, Lehrb. der gefch. des Rom. rechts p. 170, legibus ia tabb. incognitum fuisfe contractus voca- bulum, tiexils autem adhibitum fuisfe. Vide etiam Warn- koenig, Gomm, juris Rom. Tom. II. n°. 479. 10 C0MMENTATI0 eorum vero praefentiam in conventionibus , quae five re five verbis five confenfu inirentur require- rent, videntur Romani ab inflituto ipfis proprio ad temporum conditionem adjuvandam procesfis- fe. (i) Tabulas enim domesticas quam accuratissi- me conficere et apud Cenfores jurejurando confir- mari curabant. Docemur a Gajo literis fieri obli- gationem, veluti in nominibus transfcriptitiis. (2) Fit autem nomen transfcriptitium duplici modo, vel a re in perfonam, vel a perfona in perfonam. Debitum igitur transfcribebatur in codice accepti et expenfi, in quo cives Romani accepta et erogata tiotare folebant. Ita vetus debitum per folennia verba et fcripturam fubfecutam in alium credito- rem transferebant , et difficultati obveniebant ; nam Romanus in remota regione degens cujus creditor et debitor Romae habitabant, pecuniam ipfam folvere necesfe non habebat, fed creditorem jubebat in Codice fuo nomen debitori fuo confen- tienti expenfum ferre. Hoc dicebatur dekgare et folutionis locum tenere. (3} Cum vero in dies negotiorum numerus cres- teret , experientia edocti , quantis difficultati- bus anfam praebebat illud, quod non nifi pau- cis (i) Vid. Rovers, Comment. rfe M. T. Ciceroois Orat. pro Q. Rosc. Comoedio, anno 1826 defenfa p. i6-a6. (3) Commenr. III. '28. (3) Cf. Rorers, 1. 1. p. bS, J U R I D I C A. n cis conventionibus vira obfigandi tribuisfent , pac- ta nonnuila a Praetore confirmata funt, quae di- cuntur Pacta Praetoria, vel a jure civili,, quae dicuntur Legitima. Pacta denique quae bonae fidei contractibus adjiciebantur in continenti, actionem ex contractu descendentem formare nobis conftat ex 1. 7. §. 5. fF. de pactis. Praetorum munus unum e paucis erat gravisfi- rnum: quae vero auctoritas in illa maxime cerni- tur facultate quod corrigendo, fupplendo et adju- vando juris civilis rigorem flecterent et ad majorem aequitatem accommodarent. Cum vero jus fe dic- turos esfe falvo more majorum profiterentur (1. 11. ff. de J. et J.) ftabilis et certa evafit jurisprudentia Romana. (1) Moc etiam ex doctrina de conventio- nibus apparet : Praetor enim naturali aequitate duc- tus edictum propofuit, quo fe pacta conventa fer- vaturum esfe promifit. Edictum illud nobis fer- vavit Ulpianus in 1. 7. §. 7. ff. de pactis, ait Prae- tor: „ Pacta conventa quae neque dolo malo neque adverfus leges, Plebiscita, Scta, Edicta Princi- pum, neque quo fraus cui corum fiat, facta erunt, fervabo." Fuit autem illud Edictum a Praetore propofitum ad Legum ia tabb. angustiam regun- dam laxandamque ; (2) ita tamen ut numquam ac- tionem , fed tantum exceptionem producerent pacta. Tan- • (1) Cf. den Tcx, 1. I. p. 58 « l 9 ui a Gliickio, Citantnr, 1. I. Tom, IV. p. I» S 3'3- pag- 293. (2) De formis ementandi doli , m. c. 8. C3) VW. Durtnton, 1. I. n°. 92 fqq. J U R I D I C A. c 5 quis fponte procedat ad contrahendum , tamen uti- que ab altera parte talis dolus potest intervenire, ut fine eo neutiquam contraxisfet , adeoque ex art. cit. erit rescindendus , licet non fit dolus contrac- tui caufam dans. Prudentiae vero judicis relictum est ut illud definiat , et fi inde effici nequit , quoi fine hoc dolo non contraxisfet , vel fic tamen lo- cus tum esfet damni reparationi, uti patet ex art. 1382, qui non unice ad cafus referendus est, (i dolus fit incidens, fed generatim ad eum, fi dam- num fentiat contrahens ex dolo alterius, quam- vis verofimile fit fe non obftante quidem dolo illo contracturum fuisfe, nam nemo cum damno alte- rius debet locupletari. Dolus vero non praefumi- tur , fed perfpicuis indiciis probari debet: art. 1116. Impedimentum porro conventionis vis aut fne- tus est; nam metus exceptione fefe tuetur, qui vi coactus aliquid promifit five extraneae five ipfi per- fonae, quae metum vel vim intulit. 1. 1. §. 1. ff. quod metus caufa. Si vero resjam tradita vel factum praeftitum fit , in integrum restitutionis auxilio in- diget, qui ad id metu aut vi coactus est (1). Non vero folum vis nullitatis caufa est , fi ipfi contra- henti illata fit , fed etiam ejus conjugi , descenden- tibus et adscendentibus , nam fuo affectu parentes magis in liberis terrentur. 1. 8. §. 3. d. t. Nec vero propter quamcunque vim rescinditur conven» tio, (1) Warnkoc nig, 1. I. 475 et 476. »6 COMMENTATIO tio , fed vim accepimus atrocem et eam , quae ad- verfus bonos mores fiat, metus fcilicet non vani hominis , fed qui in hominem conflantisfimum ca- dit. 1. 3. 5. 6. ff. d. t. Debet porro vis esfe prae- fens , igitur fuspicio mali non fufficit , licet effec- tus vis non flatim fequantur necesfe fit, postquam obligationi fubfcripferit. 1. 9. ff. d. t. — Omnia haec juris R. praecepta in codicem civilem migra- runt (1), quia justa funt , falvo eo quod juris R. dispofitio , qua vitiatur conventio , fi in hominem cadit conftantisfimum, nimis rigida est, adeoque derito a nostratibus conftitutum est , ut hac in re ratio habeatur fexus , aetatis , et conditionis perfo- narum: art. 1112 C2). Fides conventionibus habenda et negotiorum fe- curitas non finebat , ut quaecunque laefio vitiaret conventiones ; rerum fcilicet pretia immutantur , adeo ut quae hoc tempore vilioris funt pretii , mox ob temporum aut locorum rationem aliasve caufas, aucto valore vendantur. Cum vero damnum fine vi aut dolo quis e conventione fentire potest illud- que aequalitati , quae multarum conventionum fun- damentum est , repugnat , laefio aliquando vitiat conventionem , fed non nifi in cafibus lege defini- tis. Jus Rom. aeque illud definivit ac hodiernura", fed earenus differunt, quod laefio in utroque ju- re O) Art. 1111— 1115. add. Duranton, 1. 1. n*. 80 fqq. (2) Pothter, 1. 1. n° 1125. J U R I D I C A. ** re non eandeoi continet fummam ; exemplo res il- lustrari potest , ob laefionem enim ultra diraidium emtio venditio rescindi potest. 1. 2. C. de rescind. vend. contra , fecundum art. 1674. laefio in vendi- tione rei immobilis major feptem duodecimij» parti- bus veri pretii est (1). II. Transeamus jam ad fecundum esfentiale con- ventionum requifitum, ad capacitatem contrahen» tium. Omnis perfona contrahere potest nifi lex ei hanc ademerit facultatem. Videamus quasna m perfo- nas lex ad contrahendum incapaces declaret. Pri» mo hic in cenfum venire posfunt minores. Jure Rom. infantibus feptimo aetatis anno minoribus fi- ne interventu tutorum contrahere omnino non lice- bat , ne tum quidem cum fuam conditionem melio- rem reddere vellent, post hanc vero aetatem ad duodecimum pupillae, et decimum quartum annum pupilli alios fibi , fe vero non aliis adftringere po- terant ; post hanc vero aetatem fe etiam aliis obli- gabant. Apud nos autem nemo, nifi fit emanci- patus , ante annum vigelimum primum citra tutoris auctoritatem obligationem fuscipere potest. Perfonae autem quae cutn minoribus contraxerunt, valide iis tenentur(2). Minorum porro conventiones , fi laefi fint, (1) Vid. etiam art. 887. iu8. 1313. add. Duranton,l.I. n°. 103-118-. (a> Cf. Inft. I. 1. Tit. 21 pr. et art. 1125 C, c. Vid. Zacharia, 1. 1. Tom. II. §. 355. nota. i. a8 COMMENTATIO fint, rescindi posfimt, fi enim contraxerunt, et nulla imprudentiae indicia in negotio perficiendo de- derunt, cum nullum damnum fentirent, conventio haec valet; nam minor non restituitur tamquam minor fed tamquam laefus. Prohibentur fecundo loco conventiones facere, quibus bonis interdictura est , furiofi enim ait Pomponius et ejus cui bonis interdictum est , nulla est voluntas. 1. 40. ff. de R. J. Habent enim hi curatores fine quorum aucto- ritate pacisci nequeunt, aeque ac prodigi, furio- fis enim aequiparantur. 1. 6. fF. de V. 0. 1. 1. ff. de curat furios. Eodem modo codex civilis hodier- nus perfonas , quae ob ingenii imbecillitatem demen- tiam aut furorem tutelae fubmittuntur , conventio- nes facere prohibuit , et fi actus condiderint , hi nulli dicuntur etiamfi laefi non fint. art. 502 et 11 24. ita tamen ut , quicum eo cui bonorum admi- niftratio est ademta contraxerit , hujus perfonae in- capacitatem opponere nequeat. art. 1125. — Qui- busdam porro perfonis facultas ademta est certas conventionum fpecies ineundi , quas omnes recen- fere non est hujus loci , exempla fufficiunt: tutor v. gr. nil ex bonis pupilli, quae distrahi posfunt fibi comparare potest. 1. 5. C. de contrali. emt. vend. Eandem regulam fancivit art. 1596, qui pa- riter ftatuit, mandatariis atque administratoribus non licere eas res emere in publicis auctionibus, quae eorum curae commisfae funt (1). — Sunt ve- (1) Vid. 1. 7. C. de fide et jure bastae flscalis. J U R I D I C A. a^ vero etiam nonnullae perfonae, quae licet recte cum aliis contrahant, cum aliis tamen prohibentur. Sic pater et filius quoniam jure R. pro una ha- bentur perfona , inter fe pacisci nequeunt (i). Si vero filius pro patre paciscitur, valet pactum et acquirit patri exceptionem (2). Pariter fervi ci- viliter non obligantur , et perfonae , quae ejusdem potestati fubjectae funt , fe invicem obligare ne- queunt (3). Non est quod dicam , cafus hos ju- re nostro incognitos esfe , pater enim et liberi non pro una habentur perfona, et discrimen liberos in- ter et fervos fublatum est. Contra vero etiam in ju- re hodierno occurrunt dispofitiones , quaejure R. ignorantur : etenim certis quibusdam cafibus mulieres nuptae conventiones inire prohibentur, fi confen- fus mariti aut auctoritas judicis deficiat. Jure R. contra mulieres nuptae valide fefe obligare pote- rant, modo Scto Vellejano non contravenisfent , quod privabat foeminas facultate pro aliis interce- dendi five per fidejusfionem , five per conftitutum, five alia ratione , non autem illud Sctum foeminas in propriis negotiis fefe obligare vetabat (4). Haec juris R. principia olim in regionibus juris fcripti fervabantur ; fed in regionibus juris confuetudinarii mu- (0 Hopfner, Coromentar. zu den Inftit. p. 579. (a) Cf. Noodt, de pact. c. S4. (3) Weber. I. 1. §. 06 et 87. (4) Gf. Durnnton, I. 1. n". »31. 30 C0MMENTATI0 mulieres auctoritate mariti indigebant, adeo ut, fi ea deficeret, tam a parte mulieris, quam a parte ejus , cura qua contraxit , nullitatem adesfe cen- featur (i). Jus confuetudinarium autem codicis arehitecti eatenus restrixerunt , ut perfonae, quae fefe mulieri nuprae obligarunt , omnino teneantur, licet auctoritas mariti abfit, a. 1125. III. Tertium esfentiale conventionum requifitum objectuin est, de quo jam dicendum. Objectum conventionis vel in dando vel in faciendo confis- tft, debet porro ejus cui promittitur interesfe, ne- que quod legibus contrarium est conventionis ob- jectum esfe potest ; 1. 45. ff. de R. J. quocirca reruni litigiofamm alienationes vetitae £unt , pari- ter atque conventiones de hereditatibus viventium 1. 16. tf. de fuis et legit. Porro imposfibilium , illiciiarum atque inhonestarum conventionum nulJa est obligatio. 1. 185. ff. de R. J. Si res objectum est conventionis , debet esfe certa atque in pacis- centium verfari porestatc ; et non folum res prae- fentes fed et futurae promitri posfunt (2). Ven- ditio rei extra commercium verfantis valet igno- ranti facta, five illud noverit promittens, five mi* nus , nam rei aeftimarionem aut id quod interest praeftabit (3). Idem diceiidum de rei alienae pro- misfione, quae valet etiamfi invito vel ignorante do- (i> Vid. Tothier, I. c. n". 50. (a) Cf. Gliick, 1.1. Tom. IV. p. i. %. J03. p 186. (3) Warnkoeaig, 1.1. §. 461 fq. J U R I D I C A. 3t domino facta fit. 1. 25. ff. de contrah. *mt. Ex his principiis haufit jus hodiernum doctrinam de conventionum objecto, quocirca ea non repeto* Vid. art. 1126 — 1130 et 1133. Unice illud ob« fervo , alienae rei venditionem nullam jure hodierno esfe , fecus ac jure R. DifFerentia vero non tantas est ac videtur , nam neutro jure venditio rei alie* nae dominium transfert , et utroque titulus est ha- bilis ad ufucapionem , utroque porro evictio prae- ftanda est , fed discrimen in eo adest , quod jure R. rei alienae emtor, antequam res evincatur, ex emto tum demum agere potest, 11 venditor fciens rem alienam vendiderit. 1. 30. fF. de act. emti. Sed jure codicis emtor agere potest, etiamfi venditor in bona fide fuerit, antequam res evicta fit, ut contractus nullus dicatur (1). IV. Restat, ut dicam de quarto conventionum requifito, de caufd, nam fecundum art. 1131. obligatio fine caufa aut quae nititur falfa caufa, aut caufa illicita , efFectus habere nequit. Cum ve- ro Codex ipfe non definivit, quid fit caufa, re- currendum est ad fontem unde doctrinam de ob- ligationibus hauserunt auctores codicis , nempe ad Pothierium , cujus auctoritate caufae defec- tum conventionis vitium dixerunt. Ait vero il- le (2)5 in contractibus onerofes caufam obliga- tio- (1) Vid. Duranton, 1. 1. n°. 290 fq. add. Zacharia, 1.1. Tora. a. S. 351. (2) I. 1. n«. 41. fqq. 32 COMMENTATIO tionis quam contrahit una pars , esfe id, quod alte- ra dat, aut fe obiigat dare, aut periculum quod fuscipit. In gratuitis vero caufa dicitur liberalitas quam alter erga alterum exercere vult. Igitur cau- fa est vel utriusque partis interesfe, vel una earum liberalitas. Utrum caufa haec in conventione fit expresfa an minus nil interest, nam valet donec probatum fit, caufam non adesfe vel falfam esfe. art. 1132. Si quidem caufa in inftrumento negotii gesti expresfa est , valet haec obligatio , quamvis debitor probaverit hanc non esfe veram caufam , modo creditor aliam idoneam fubesfe doceat (1). Conventio tamen valere videtur , donec probetur, caufam non fubesfe; alii tamen contendunt cre- ditorem nunc caufam aliunde probare debere; quae quaestio est, de qua multum inter fe digladiari fo« lent interpretes , quorum vero lites componere non est hujus loci (a). Caufa vero illicita est quae le- gibus atque bonis moribus est contraria, art. 1133. Haec de caufa obligationis doctrina ab optimis juris Gallici interpretibus recepta est , donec an- te hoc trienniura a clarisfnno Ernst impugnata est, qui ad quaestionem , an caufa obligationis requiii- tum fit conventionis esfentiale, negando respon- det. O) Vid. Duranton , n°. 310. 1. 1. (c) Qui plura de iis vult adeant Durinton, 1. 1. n°. 307. et Zacharia, 1. 1. Tora. 2. §. 335. et qui ab eo cicancur ln nota 5. J U R I D I C A. 33 dct (i). Cujus quidem argumenta tantopere fe mihi commendarunt , ut , fi ea qua decet modestia , inter utramque fententiain delectum facere liceat, ejus potius fententiae me addictum dicam. Paucis eam exponam. Si in contractibus onerofis caufa est id quod alter alteri dat aut dare fe obligat , nil aliud est atque objectum , nec ideo quatuor est opus conditionibus , cum tres fufficiunt. Pariter fi in contractibus gratuitis liberalitas est caufa obli- gationis, non est conditio fpecialis; nam fenfus , qui nos ad contrahendum impellit, a voluntate fe« parari nequit. Pr.ieterea, fi donator nullo alio con- filio dedit, quam ut fe privaret bonis nulla duc- tus liberalitate , vel fic tamen valeret donatio. Et fi conditfo fcripta est donatario , quae bonis mo- ribus aut legibus contraria est, non fcripta esfe cenfetur , a. 900 , nec adeo ad conventionem nul- lam declarandam valet. Obfervari vero etiam de- bet , neque in titulo de donationibus , neque in titulis fpecialibus de onerofis conventionibus dis- pofitiones occurrere de caufa obligationis , cum faepius in iis de ceteris requifitis agitur. Clarius illud apparebit , fi exempla ab interpretibus allata confulemus; illi cnim caufam ab objecto et con- fenfu haud feparare videntur. Pothierius ipfe no- bis (1) Biblioth. du Jcte et du Publiciste, Tom. i. Livr. j, p. 250- 254« 34 COMMENTATIO bis praebet exemplum O): pater testamento Titio legavit / 10,000 - ; dein vero per codicillum hoc legatum revocavit: Titius a me legatum petit; ego ignorans adesfe codicillum , convenio cum Titio pro fumma illa rem immobilem me foluturum esfe. Conftat talem obbgationem nullam esfe; fed qua- re ? quia , ait Pothierius , obligatio haec falfa caufa nititur. Potius vero dicendum , deesfe con- fenfum ; nam ego , cum Titio folvi quod me de- bere putabam , in errore verfabar; qui vero errat non confentit , et ubi deest confenfus nulla est conventio. Ad idem illud exemplum provocant Toullier (2) et Merlin (3), quorum hic cafu ex- pofito haec adjicit verba : „ II est bien fur , que „ cet engagement est nul , pourquoi ? parceque „ la caufe qui en forme la bafe est fausfe, ou fi „ l'on veut, parcequ^il rfy a point tfobligation „ fans confentement , et qu' aux yeux de la loi „ fe tromper rtest pas confentir. " Ipfo igitur Merlino confentiente , caufa falfa , nil aliud est , quam defectus confenfus (4). Aliud exemplum nobis praebet Toullier : domus vendita ipfo con- tractus tempore perit ; non valet conventio prop- ter caufae defectum. Potius vero dicendum, ob~ jec- (1) 1 1. N". 42. (2) Drolt civ. Frang. Tom. VI. N°. 168. C3) R^pert. m. convention. (4) Eadem plane ratione ratiocinatiu est Duranton, qui in pr. confuli d-jbet N c . 311. J U R I D I C A. 35 jecti defectuin caufam esfe fufficientem ob quam rescindatur conventio. Illa fufficiant exempla ; qui plura vult ipfam Ernftii disputationem confulere potest. Contendit porro vir cl. Pothierium fuam doctri- nam quidem ex jure Rom. haufisfe , ex eo enim actiones defumfit , quae dicuntur condictio fine caw fa , et condictio ob turpcm caufam , indeque deri- vavit principium , caufam licitam conditionem con- ventionis esfe esfentialem. E male vero a Pothie- rio hac in parte intellecta juris doctrina, vitium illud in Codicem migravit. Illud enim principiis juris Rom. non esfe confentaneum videtur; nam condictiones fine caufa , ob turpem caufam, inde- biti et ob caufam datorum haud nituntur nullitate quadam abfoluta , quia in omnibus cafibus , in quibus opus est his actionibus , juris translatio obtinet; nam qui dat revera alienat, et qui pro- mittit, etiamfi falfa caufa eum ad promittendum incitet, obligatus est; igitur valida adest obligatio. Et fi fecundum jus Rom. rei praestitae restitutio aut rescislio obligationis initae conceditur, illud ex aequitate naturali repetendum , quae principio- rum rigori derogat. Nihilo tamen minus alienatio aut obligatio valet; nam fi illa translatio esfet nulla , non indigeret actione perfonali , fed rei vindicatio fufficeret; et fi obligatio nullitate labo- raret , quaestio moveri nequit de rescindenda obli- gatione , quae haud existeret. Pothierius vero C 2 cum 3<5 COMMENTATIO cum dispofitionibus exceptionalibus vim dederit dis- pofitionum generalium, doctrinam introduxit, quae juris Romani auctoritate haud confirmatur. Con- cludit igitur caufam immerito jure francico referri inter esfentiales conventionum conditiones. Tandem confesfus estcl. Ernst, fe admitterecaufam obligatio- nis , longe vero alia fignificatione quam ei tribuitPo- thierius: per eam nempe intelligit fontem obligationum legalem , et eatenus verisfmium est obligationem fine caufa cogitari non posfe : hoc enim fenfu conven- tiones ipfae caufae funt; eaeque obligationes di- cuntur conventionales ut ita ab obligationibus dis- tinguantur, quae five ex lege ipfa , five ex delic- tis, five ex quaii - dclictis oriuntur. S» 2. De iis , quae jure Komano et Hodierm requh ru/itur , ut conventiones producant actiones , et de variis convtntionum fpecicbus. Primo dicam de jure Rom. et fecundo de jure Hodierno. 1°. Varia ratione partes inter fe de re quadam danda , vel de facto quodam praestando , conve- nire posfunt: verum Romani noluerunt ut omnes illi modi plenam vim obligandi haberent , fed re- quifiverunt caufam civilem obligandi, quara defx- niunt ' J U R I D I C A. 37 niunt , rationcm fufficientem a lege approbatam , ob quam convcntio actionem producit. Hac igkur de« finitione contractus a pactis distinguuntur , verum non ab illis pactis , quae vel a Praetore vel a lege civili comprobata funt. Melius igitur definie- mus, esfe complexum requifitorum quae acksfe debent , ut conventio per fe ex gcnerali juris fanc- tionc primitus obligationem civflem plenam pro- ducere posfit (i). Pactura caret caufa civili obli- gandi , minime vero conrractus , idcoque actionem prod-icit, non ex lege fpeciali, uti hypothecae pac- tum , conftituti e. f. p., fed ex regulis juris ci- vilis generalioribus. Haec vero caufa vel e forma negotiorum , per legem praefcripta et a contrahen- tibus obfervata , vel ex facto quodam promisfo et praestito , vel denique ex promisfa clationc et a promittente imphtd repetenda est. Forma autem conventionum vel in folenni rei praestatione , vel in Iblenni verborum conceptione, vel in folo con- fenfu , vel in literis confistit ; unde contractus reales , verbales , confenfuales et literales. Omni- bus vero his contractibus hoc peculiare est, quod quotidianus ufus fingulis negottis peculiarem dedit determinationem et his convenientem actionis for- mulam (2). Antiquo enim jure contractus non tantum caufam , fed et nomen requirebat. Hunc in (1) Vid. Gliick, 1. 1. Tom. IV. P. I. §. 306 fq. (*) ViJ. Mocldcrman, 1. 1. p. 67. 3 8 COMMENTATIO in finera igitur Praetor in Albo fuo, cuique con- tractui fuam fpecialem actionis formulam praefcrip- fit, quae et determinationem et nomen contractus exprimeret: v. gr. ajo te mihi centum depofiti , com- modati , mutui dare oportere (i). Si igitur in Albo Praetoris formula haud inveniretur , nullus aderat contractus. — Cum vero faepius incidunt negotia, quibus in Albo Praetoris non datur ac- tio, quae tamen a parte unius paciscentium jam perfecta funt, et ita proxime ad contractuum realium accedunt naturam, certas quasdam actio- num formulas, fpeciali nomine carentes, naturae vero harum conventionum proprias invenerunt; fcil. do ut des , do ut facias , facio ut des et facio ut facias. Dicuntur hi contractus innominati , „ quorum , " uti ait Julianus , „ appellationes nul- „ lae jure civili proditae funt. " (2) Singulis his negotiis propriam actionis formulam concedere , haud finebat negotiorum numerus ; ideoque gene- ralem actionem in factum praefcripferunt , cujus formulam prouti negotium esfet initum vel expo- fitum, proponebant, unde etiam dicitur praefcrip- tis vcrbis. Simul ac vero negotium in nominatis contractibus perfectum est , conceditur actio , in innominatis vero poenitentiae locus est a parte ejus qui dedit , et eligere potest utrum actionem prae- (!) Vid. Gliiek. 1. 1. Tom. IV. P. I. $. 308. p. i&. (2) L. 3. ff. de praefer. verbis. J U R I D I C A. 59 praefcriptis verbis inftituere , an vero actione caufa data caufa non fecuta folutum repetere velit (i). Pacta vero quaedam vel a lege vel a Praetore con- firmata funt, adeo ut actionem produxerint. Ob fingularem enim juris rationem pacta legitima^ ftricte dicta , condictionem ex ilta lege , quae ea confirmat , accipiunt : exemplum est pactum donatio- nis , dotis atque ufurarum civitatibus creditarum (2). Praetor vero pacta quaedam confirmavit , uti pac- tum conftituti et hypothecae, quia grave est prae- fertim in negotiis tanti momenti, quantum ea quae memoravimus, fidem fallere (3). Jara deveniamus ad ea pacta quae adjecta dicuntur ; non omnium una eademque est hac de re fententia , eam vero proponere conabor , quae mihi verior esfe videtur. — Pacta con- tractibus bonae fidei in continenti adjecta, quae five aliquid oneris circa naturalia alterutri con- trahentium adjiciunt, five aliquid de adminicu- lis detrahuni , actionem e contractu descen- dentem formant (4). Quae vero postea ex intervallo contractui aliquid adjiciunt, credimus haec ei non inesfe et cum iis facimus , qui auctoritate Papiniani in 1. 72. §. 1. ff. de contrah. emt. (1) Vid. Modderman, 1. 1. p. 79. (2) Cf. Wachendorff, 1. I. p. 470. (3) L, 1. pr. flT. de couftit. pec. (4) L. 7. $. 5. ff. de pactis» 43 COMMENTATI emt. contendunt , ea contineri contractu si pacta postea inita aliquid detrahant. Ait enim Papi- nianus : „ Pacta conventa , quae posiea facta , de- „ trahunt aliquid emtioni , contineri contractu vi- „ dentur: quae vero adjiciunt, credimus hoc non „ inesfe. " Ecce difertis verbis docet , pactum adjiciens ex intervallo contractui adjectum huic non inesfe, et ex parte actoris valere negat, quia ad actionem non prodest (i). Sed ex parte rei lemper actionem tollit , quia reo femper prodest ad exceptionem ; nam si in totum potest , cur non et pars ejus pactione mutari potest (2). Pac- ta vero adjecta confiderari tamquam contractus prin_ cipalis accesforia debent : posfunt itaque per ea obligationem principalem mutare , modo naturae contractus non fint contraria ; non enim per fc fubfistunt, fed per obligationem principalera : haec caufa est quare pacta negotiis itricti juris adjecta iive in coniinenti five ex intervallo , nullam actio- nem producebant. Nam aciio principalis, cujus fundamentum in folenni formula pofitum erat, ad pactum adjectum referri nequit (3). Haec etiam caufa est, quare in nonnullis negotiis pacta ad- jecta nullam producebant actionem , quae cum na- (O Cf. Wachtendorff, 1. 1. p. 514. (=) L. 7. S- 6 - m. praecepta fefe excoluit. Vid. Zacliariae, I. 1. Tom. II. §. 340. nota 4. (3) Vid. D u r a n t n , 1. 1 §.45. J U R I D I C A. 45 Civ. omnes enim conventiones five nomen ha- beant , five eo careant , revocari nequeunt , nifi communi confenfu et ob caufas a lege probatas. Silentio igitur praeterivit hanc divifionem , quia in praxi nullius est utilitatis (i). Nec opus est quod dicam , nos plane ignorare contractus lite- rales. Paullo ante dixi , quasdam conventiones habere nomen , quasdam eo carere, et ita art. 1107. fta- tuit, ex quo concludunt, jus hodiernum distin- guere inter nominatcs et innominatos contractus : verum paullo diverfo fenfu ita jure nostro dicun- tur , quam jure Rom. Naturd fcilicet rerum con- ditum est , ut plura fint negotia , quam vocabula. L. 4. ff. de praefcr. veibis. Legislator igitur omnes modos quibus ineuntur conventiones , re- cenfere nequit ; haec difficultas reluctabatur aeque Gallico ac Romano legislatori; hic nodum folve- bat hoc modo, quod non nifi certis conventio- nibus, quae ob ufum quotidianum certam deter- minationem habuerunt , nomen et huic convenien- tem actionis formulam dederit : caeterae pacta erant , donec certis quibusdam conventionibus , quae proxime ad realium accedebant contractuum naturam, generalem actionem concesferunt , quae diccbatur praefcriptis verbis. Legislator vero Gal- licus aliae infistebat viae; etenim generales regulas prae- (O Toullier, 1. 1. Tora. VI. N°. 16. 46 COMMENTATIO praefcripfit , fecundum quas omnis promisfio illius- que acceptatio dijudicanda erat. Verum , conven- tiones quarum ufus quotidie apparebat , peculiari- bus regulis regebantur, quia rerum natura atque commercii fecuritas in quibusdam conventionibus majores cautelas requirunt, quam in aliis. Regulae igitur quas Codex Civ. de conventionibus in Libri 3. Tit. 3. , tam de nominatis quam de innominatis va- lent; de illis vero tantum , quatenus fpecialibus regu- lis de fingulis conventionibus latis non derogatum est. Hae vero regulae fpeciales , fi negotium , quod gestum est , contractus innominatus est , multam vero habet fimilitudinem cum una alterave con- tractus nominati fpecie , applicari posfunt ad ne- gotium gestum (O. Divifiones ergo conventionum apud Romanos repetendae funt inde , utrum conventio caufam civilem obligandi habeat nec ne, an vero etiam actionem habeat per fpeciale legis praefcriptum. Divifiones vero juris hodierni e natura negotio- rum quae geruntur ipfa , originem capiunt. Sunt enim vel bilaterales vel unilaterales , perfecti aut imperfecti , commutativi aut aleatorii , gratuiti aut oneroft ; aliae conventiones in dando, aliae in faciendo confistunt (2). De fingulis fufius agere non (O Vid. Pothier, 1. 1. N° 9 et Zacharia, I. I. Tom. II. §. 341- (a) A. 1 102— 1 107. add. Pothier, I. 1 N°. 9 — 15. et Za» ehiria, 1. I. Tom. II. §. 341* J U R I D I C A. 47 non opus mihi videtur; illud unice obfervo, Co- dicem Civ. eas ideo recenfuisfe , quia ceterae con* ventionum divifiones quae jure antiquo vigebant, funt abrogatae (i). Una adhuc fuperest obfervatio: in historica enim de conventionibus fecundum jus Rom. disquisitione memoravimus , Romanos a jure Gentium accepisfe certas quasdam conventionum fpecies , unde distinguunt inter legitimas five juris civilis conventiones , et juris Gentiura. Distinctio autem haec jure nostro ignoratur : nam apud Roma- nos juris Gentium conventiones a jure civili quidem funt comprobatae , non tamen formam civilium conventionum acceperunt , nam neque folennia verba, neque contrahentium praefentiam requirunt, neque item ut cives fint contrahentes : quod in juris civilis conventionibus fecus est (a). Cum vero haec omnia jure nostro non amplius prae- fcribuntur, ex ufu quoque recesfit haec divi- fio (3). (i) Vid Motifs, Tom. V. N°. 59. p 8. „ C'est,"ait lligot Preameneu, „ a-ia-fois un point de doctrine et de „ lCgislation. (*) Noodt, 1. 1. c. 8. (3) Delvincourt, Cours de Droit civ. Tom. II. p. 81. CA- 48 C A P U T III, DE EFFECTIBUS CONVENTIONUM GENER.A- LIORIBUS. JCiXpofitis principiis conventionum generaliori- bus , earum effectus confiderandi erunt , in qua disquifitione quoad jus Rom. effectus pactorum non confiderabimus , fed effectus contractuum fen- fu Romano cum effectibus contractuum juris Ho- dierni comparabimus ; nam fublato apud nos dis- crimine pacta inter et contractus, cesfare etiam debuere diverfi effectus qui inde profluebant. Cum vero obligatio quae ex conventione oritur, vel in dando vel in faciendo aut non faciendo confistit , feparatim de iis erit agendum , postquam genera- tim de effectibus conventionum doctrinam propo* fuerimus. $• i. COMMENTATIO JURIDICA 49 §. i. De effectibus conventionum in gcnere. I. E conventione oritur inter partes juris vin- culum , a quo neutri earum invita altera recedere licet ; mutuo tamen confenfu eae revocari posfunt. „Sicut," ita rescribunt Diocletianus et Maxi- mianus Licinio , „ initio libera potestas unicuique „ est habendi , vel non habendi contractus ; ita „ renunciare femel confUtutae obligationi adverfario „ non confentiente , nemo potest. Qua propter in- „ telligere debetis , voluntariae obligationi femel „ vos nexos , ab hac , non confentiente altera par- „ te , cujus precibus fecistis mentionem, minime „ posfe discedere. " L. 4. C. de O. et A. Quum igitur inter contrahentes e conventione lex oritur, valet quoque regula , neminem alterum posfe obligare , neque alteri aliquid fhpulari. §. 18. 20. J. de inut. Stipul. Nititur illud principium confenfu, qui a partibus contrahentibus interponi debet ; nam fine eo conventio inita non cenfetur. Omnis vero conventio ad heredes tranfit , tam a parte debitoris quam a parte creditoris , nifi aut pacto aut alia juiis ratione (tatutum fit, ne obli- gatio perfonam contrahentis excedat (1). Dantur quidem a regula hac generali exceptioncs quaedam ; om- (O Warnltoenig, 1. 1. N°. 485. D g* COMMENTATIO otnnes vero recenfere langum foret, nec hnic dis- quifitioni adaptatum (i); hoc tantum obfervo, exceptiooes a Codice Civili propofitas , defumtas esfe ex jure Romano. Jus etiam illud pariter fan- civit principium, quod e .conventionibus lex oritur inter partes contrabentes. Quod autem ad illud ^ttinet, quod non nifi mutuo confe.ifu obligatio- fies revocari posfunt, licet illud art. 1135. aper- te dicatur, paullo alio fenfu jure Rom. et hodierno puncupatur : illo enim , in quo traditio ad domi- fljivm transferendum requiritur , omnes obligationes qonfenfu perfectae , niutuo item confenfu extingui posfunt ; hoc vero jure tantum eae obligationes mutuo confenfu tohi posfunt , quae non id fpec- tant, ut dominium rransferatur , uti funt contrac- tus locationis , focieta:is, alii; eae autem conven- tiones, quae transferunt dominium , uti contractus emtionis venditionis , rautuo confenfu non folvun,- tur ? fed alius per eum conilituitur contractus, cuia jure nostro per folum confenfum dominium transferrur (2). Verum de hoc principio mox fi> fius erit dicendnm. II. Agendum jam est de contractibus bonae fidei et ftricti juris, quae magni crat momcnti in jure Rom. divifio : postquam igitur de jure Rom. dixe- ri- (O Vid. Pothter, I. 1. N°. 53« « Weber, I. 1. §. 89. (a) Vid. Delvincourt, Ccturs de Cod. Civ. Tom. V. p. jjo. ed. Brux, 1315. J U R I D I C A. 5* riiuus , ad quaestionem tranfibimus , an jus hodier- num illam distinctionem quoque admiferit ? «. Discrimen. illud e ratione , Rotnanorurrt pro- cedendi repetendum est. Regcs fcilicet ac dein Confules et Pr^etorcs in primcrdio civitatis lites inter cives ortas plene dirimebant. Cum vero ea- rum numenis et negotiorum cnpia cresceret , dis- ceptationes de jure a facti disceptationibus viien- tur feparasfe (x). Non diutius enim totam litem dirimebant magistratus , fed privatis hominibus fa» cultatem de facto judicandi concesferunt. Post- quam enim Praetor caufam cognoverat, actionem concesferat litemque ordinaverat , judicem dabat (Ti ita litigantibus placeret) qui in rem de qua disceptabant , inquirebat (2). Huic vero formulara proponebat, quae diverfa erat prouti certa vel in«5 certa pecuniae fumma a reo petebatur (3). Si enim certa esftt pecuniae fumma non amplius quae- rebatur quale esfet debitum , fed utrum in to- tum ad nummum usque deberetur; fi incerta es« j CO cr< Cf« Saridra, de ttr. juris et b f. negotiis p. 20. ann. /cad, Rhen. Traj.- iSifi, 1^19. (2) Aliquando extra ordinem mnuistmus cosnoscere docei Noodt de Imp. et judict. L. 1. C 7. CO In L. 17!!. ff de V. S. Ulpianus, vocis peeuniat fignificationcm explicavit. Vid. etinm Gans das Romifehe obligationcn Rccht p. 57. et quae ibi cirantur leges. Nam per pccuniam non tantum intelligo numeratam pecuniam, fed om«. nes res quae in bonis esfe posfupt. D 2 Ja COMMENTATIO esfet pecunia, judex inquirebat quale esfet debi- tum. Jam , ubi certa erat pecuniae fumma , quara quis fibi competere conrendebat, accurate in for- mula exprimenda erat; et intererat quoque acto- ris, ut Praetor omnia rite exponeret, quia fi haec in formula non invenirentur , quanivis folummodo unus nummus deesfet, caufa tamen cadebat. Ta- lis vero judex , neque in minorem neque in ma- jorem fummam reum condemnare poterat, quia alioquin litem facit fuam (i). Sed in incertae pecuniae condemnatione arctis his limitibus non circumfcriptus erat judex , qui tum arbiter dice- batur, quia ex bono et aequo arbitrabatur quid ei aequius melius videretur. Quodammodo autera haec facultas restricta erat , fi ei formula cum taxatione esfet prOpofita ; nam tiuic arbiter fura- mam definitam fuperare nequit , licet eam minuere posfit. Arbiter vero latisfimam condemnandi po- testatem habebat , fi ei fine tajiatione formula praefcriberetur; tum enim prouti ei videbatur, majorem minoremve pecuniae fummam folvere jube* bat (2). Prouti igitur vel ab initio conftat, quid alter alteri praeftare debeat, vel ncm conftat, fed postea demum dijudicari potest , formula propo- nebatur. Res exemplo illustranda est: in ftipula- tio- (0 Vid. G»jam, Comm. IV. 55. ' (a) Forrnularura exempla occurrum apud Gajura, V. 47, - S©. 51. 06. add. Rove r5, 1. 1. p. 33. J U R I D I C A. 53 tione promisfor rite noscit quid ftipuhtori prae- ftandura est , quoniam ab initio verba rite funt in- terpofita , a quibus omnis hujus contractus vis pendet, nihil dein quoad hanc promisfionem im- mutari potest. In focietatis vero contractu ab ini- tio non conftat, quid alter alteri praeftet necesfe est , fed pro diverfo temporum momento et loco- rura fitu, aliave ex caufa, illud diverfum esfe potest. In hoc igitur contractu condemnatur in id quod pro partium ratione et temporum natura praeftari fas est. In illo vero condemnatur in cer- tam pecuniae fummam, quam petitor rogavit. Ubi igitur in certum quid condemnabatur , judicium di- cebatur ftricti juris , in incertum vero bonae fidei. Quodammodo cum arbicrariis juris Justinianei actionibus conveniunt illae actiones quibus incer- tam pecuniam fine taxatione petebant partes : quae enim disputavimus pertinent ad jus Rom. anti« quum; nam hac ctiam in parte multas fubiit mu« tationes jurisprudentia Romana , abrogatis non tan- tum formulis , fed misfo quoque more dandorum judicum pedaneorum. lllud tamen adhuc volue- runt ut in ftricti juris convcntionibus certae pecu- niae aestimatio esfet, in reliquis vero latius esfet officium judicis, adeo ut vel in minorem vel in majorem fummam condemnari posfent partes. /3. Huc usque de jure Rom. videamus jam de jure Hodierno. Summo profecto jure nobis conten- dere licet divifionem contractuum in b. f. et ftr. ju- £4 COMMENTATIO juris, Codice Civili haud admisfam esfe (i). Nam prouti vidimus , discrimeri illud jure Rom. origi- nem cepit e ratione proeedendi liomanorurii;' qui modus , CLim apud nos.non ampftug obtinet , efc ufu quoque recestit divifio contracuium bonae fidei et ftr. juris. Neque idcirco Cl. Delvincurcio (2) asfcntiri posfum, distinguenti inter bonae f. et ftr. juris contractus; nam quamvis forte quaedam con- ventiones ftrictiore fenfu funt interpretandae , uti lex illud aliquando ftatuit, v. gr. iii art. 1153, 1652 et 1717, tamen ex regula conventiones bona fide obfervari debent , et non tantum praeftandum id de quo convenit , fed etiam quod praeftari moris est et confuetudinis. Hic enim fenfus esfe vide- tur Artt. 11 34 et 1135. ; cum enim in priori di- eitur, „ Les conventions doivent fitre executdes „ de bonne foi," non tantum his:e intetligitur, a conventionibus dolum aut errorem abesfe debe- re, fed fimul etiam distinctionem juris Rom. non amplius in ufu esfe (3). (1) Cf. Pothier, I. 1. N°. 9. (2) 1. 1. Tom. V. p. 82. (3) ViJ. Toullier, Tom. VI. N». 19S, 196 et 336< 6o COMMENTATIO conventionibus acquirunt, longe a fe invicem jus Rom. et Gallicum recedunt ; verum quidem est jure Hodierno aeque ac jure Rom. creditorem con- tra debitorem ad contractus impletionem agere pos- fe, fed contra tertium quoque pcsfesforem jus ac- quirit, quia per folum contractum dominus fit. Valet enim principium , folo confenfu acquiritur dominium , adeo quidem ne ad acquirendum illud jus traditione aut alia quadam folennitate opus fit (i). Hac igitur in materia Codex aliud fys- tema fancivit quam jus Rom. et Gallicum anti- quum. Ante rerum enim converfionem in regio- nibus juris fcripti et in multis etiam regionibus juris confuetndinarii , traditio ad dominium trans» ferendum requirebatur , fed in regionibus nonnullis, quae dicuntur pays de nantisfement per investitu* ram allodialem dominium transferebatur ; huc per- tinent literae contirmationis (lettres de ratification) per Edictum anni 1771. in fecuritatem tertii intro- ductae. Loco vero illius investiturae lege 11 Bru- maire An. VII. transfcriptio requirebatur , ita ut ante hanc transfcriptionem debitor rei alienatae immo- bilis dominus adhuc cenferetur (2). Potuit ergo primo rem iterum alteri dare , adeo ut qui poste- riore vice acquifivisfet, fi transfcriptionem cura* visfet , priori praeferretur : fecundo alteri hypothe- cam (O Artt. 71I 938. 1138 et »588' (a) Vld. v. Wesfem, 1. 1. p. 50. J U R I D I C A. €i cam concedere, et talis creditor hypothecam in- fcribere poterat , donec infcriptus esfet titulus trans- lationis (i). Haec fuit rerum conditio cum Co- dicis Civ. auctores, rejecto antiquo fystemate, contrarium principium confirmarunt. Accuratiori hacc res indiget expofitione ; exemplo vero emtio- nis venditionis erit illustranda ; ' quod ideo facere licet, quia effectus obligationis dandi rem immo- bilem, univerfe reguntur praeceptis in titulis de emtione venditione et de hypothecis expofitis, art. 1140. Lubenter quisque concedit, dominium ratione venditoris emtori esfe acquifitum ; ipfa enim verba art. 1583. illud aperte docent, quocirca regula art. 1138. posita, commodum et periculum ad em- torem pertinere ab eo inde tempore, quo con- tractus celebratus est, huc quoque valet (2). Quod ad quaeftionem vero , an dominium ratione tertii fine transfcriptione , quae lege 11 Brum. An VII. requirebatur , transferatur in emtorem , non omnes eandem amplexi funt ferttentiam. Alii enim affirmant (3), alii negant (4), et quidem his ar- gn- (1) Vid. Zacharia, I. I. Tom. I. $. 180 ct ao5. (2) Verbaenim A. 1138. „ des l'inftant oii elle a du fitre 11- „ vree;" fanum fenfum non praebent ideoque legendum, „ du „ moment ou l'on est ccnvenu qu'elle ferait livr^e." Vid. Duranton, 1. 1. N°. 33S. (3) Vid. Duranton, 1. 1. et Zacharia, l.c. (4} Cf. Sirey , Recueil Tom. V. P. a. p. 161. m C M M E N T A T I gumentis . i Q . quia in donatione rerum immobilium i-nfcriptio in actis pablicis hypothecarum eius loci ubi res donata fita est, requiritur, feeundum Art. 939. et «°. quia verba Art. 1583. „ A 1'dgard du vendeur," tcruam excludere videntur perfonam. Minime vero Iiae objectiones nos moyent. Quod, enim primam fpectat, argumentum ,a donatione f€i 'immobilis, qua res tkulo transfertur lucrati- vo, non procedit ad emtioncm venditionem , qua res immobilis tituld onerofo in alterum transr fertur. At fecunda objectio valere nequit, . u| fystema de transferendo dominio per folum con- fentum codice fancitum infringat. Titulus enira de emtione venditione ante titulum de hypothecis. confectus erat , adco ut non conftaret, quid in posterum circa hypothecas conftitutuiri esfent le- gislatores. Verba igitur „ a 1'egard du vendeur " figriificare vindentur, emtionem venditionem non posfe nocere juribus realibus tcrtii ante aliena- tionem acquifuis. .Unde ettam Art. 2183. .djcj- tur , vendiiorem transferre in emtorem dominium, quatenus ipfe dominus est, ..et jura illa , quae ipfe in re habet. Quia vero illud difficultatibus et fraudibus anfam- piaebere poterat, art. 834. Codicis de meth. proc. in causfis Civ. conftitu- tum est, ut creditores qui hypothecam alienatione antiquiorem habebant, eam adliuc intra quindecim dies infcribeFe pqsfcnt. Eo vero magis perfuafum nobis habemus , antiqnum fystepaa hac ip parte esf« J U R I D I C A. 41 esfe abolitnm , fi confulemus disceptationes , quae tempore quo art. 2181. redigcbatur , inftitutae funt: ibi enim transfcriptionis mentio non fit, nifi ubi lex facultatem dat tertio posfesfori, veluti em- tori rem hypothecis liberandi (1). Mirum videtur Codicis auctores et a jure Rom. et ab antiquo jure Gallico recesfisfe; fi vero diver- fi hujus juris caufam quaeramus , eos permovisfe illud fystema putarem , quia commerciis magis fa- vere videtur, adeoque e caufa falutis publicae commendandum est. Contendunt fic contraetu» fere femper perfici, cum contra, fi traditio ad id accedere debeat, faepisfime conventiones effectus fortiri nequeant. Nunc vero nuda voluntatis de- claratione acquirimus per nosmet ipfos et trans- ferimus in alios omnes res , quae conventionis ob- jectum esfe posfunt (2). lllud vero principium noxios effectus attulisfet dominii fecuritati , nifi lex quoad immobilia exceptiones quasdam propofuisfet , quae regulam valde limitarent, et alia principia quo» ad mobilia fancivisfet. De iis paucis dicendum erit. Primo loco hic in cenfum venire potest excep- tio quam art. 218 1. affert: nam licet conventione dominium fit translatum , qui rem acquifivit, eam hypothecis purgare nequit , nifi quatenus titulum acquifitionis transfcribi curaverit. Se- (j) Motifs, Tom. VII. N°. io<3. p. 114- 1«) Mo tifs, Tonu VI. N». 70. p. 5. 64 COMMENTATIO Secunda a regula exceptio in rerum immobi- lium donatione datur. Nam licet dominium nulla traditione fecuta , per folum partium confenfum in donatarium transeat, art. 938., tamen ratione eorum , qui fubinde eas res acquirunt, ut et cre- ditorum, fpecies quaedam traditionis requiritur, nempe infcriptio in actis publicis hypothecarum ejus loci , in quo res donata fita est. Art. 939. Cujus infcriptionis defectum allegare posfunt om- nes quorum interest, exceptis iis , qui infcrip- tionem curare debenr , quique in earum locum intrant, et ipfe etiam donator. art. 94.1. Dona- tarius igitur qui omifit infcriptionem non praefer- tur emtori , quamvis titulum habeat priorem (1). Infcriptio vero haec locum quodammodo tenet in- finuationis , quae in jure Rom. requirebatur: ita tamen ut non una in re a fe invicem distinguan» tur; nam ut de multis unam tantum memorem, infinuatio in donatione rerum mobilium et immo- biliura requirebatur , transfcriptio tantum in immo- bilibus (2). Tertia exceptio haec est: Si alter alteri actio- nem cesferit, cesfionarius ratione tertii tum de- mura dominus fit , quando debitori rite fignifica- tum est donationera esfe factara , aut debitor fac- tam O) Daranton, I. 1. N e - 338. (a) Delvincourt, 1. 1. Tora. V. p. 481. J U R I D I C A. 65 tam cesfionem inftrumento authentico acceptavit. art. 1690 fq. (1). Quarta a regula exceptio in art. 1141. propo- nitur; nam quoad mobilia ratione tertii vi conven- tionis dominium non transfertur. Ubi quis enim pluribus fefe obligavit ad eandem rem mobilem tradendam , is cui prius tradita est praefertur, licet titulus ejus fit recentior , dum modo b. f. acquifiverit. Nam hic valet regula: „ en fait de „ meubles la posfesfion vaut titre " art. 2279 Cod. Civ. cujus paroemii caufa in utilitate publica est quaerenda ; libera fcilicet rerum earum circulatio illud flagitare videtur, cum admodum difficile est, eas in judicio perfequi et dignoscere, fi a tertio posfideantur. Praeterea multae lites praeciduntur, quarum fumtus et expenfae longe fuperarent va« lorem ipfius rei mobilis (2). Praefertur igitur tertius posfesfor, modo tamen in bona fide fit, id est, ut ignoraverit rem alteri deberi, art, 1141. Porro vero etiam requiritur, ut res nec amisfa necfurto ablata fit art. 2279; nam tum tan- tum rei vindlcatio conceditur , qua qui uti vult , malam fidem, amisfionem aut furtum probare te- netur. In aliis vero caufis rei vindicatio haud conceditur: itaque dominium mobilium non hanc habet vim ut tribuat vindicationem, quae nita- tnr CO Zacharia, 1.1. Tom. II. §. 359. (2) Vid. Motifs, Tora. V. n"- 59. p. 18. £ 66 C O M M E N T A T I tur dominio ab una, posfesfione ab altera par- te. (i) Si ad regulam generalem revertamur , obfervan- dum est , creditorem dominum cenferi ab eo inde tempore , quo confenfus est interpofitus ; quo- circa res periculo ejus est, fecundum regulam , res perit domino. In jure Rom. vero fecundum regulam , debitor interitu rei liberatur , ad eos- dem effectus diverfa ex opinione procesferunt , quocirca etiamfi traditio non dum fit fecuta, peri- culo est creditoris , nifi debitor in mora fit fol- vendi, quo cafu periculum penes eum est. (2). §• 3- De conventionibus e quibus faciendi vel non fa» ciendi oritur obligatio. I. Sunt, qui contendant jure Rom. omnem fa- ciendi obligationem , vel ad factum promisfum vel ad interesfe praeftandum alternative obligare ; verum quare ita distingueremus inter conventiones ex qui- bus dandi et faciendi obligatio oritur ? Ipfa enim ra» tio et leges Romanorum huic obftant opinioni. Na- turale enim jus nos jubet pacta conventa fervare, et (l) Duranton, 1.1 n°. 337. (3) D u r * n t o n , 1.1. n» 340. J U R I D I C A. 6 ? et cur igitur quis magis teneretur ad dandum , quod promisit, quam ad praeftandum factum quod in fe fuscepit ? Nequit porro creditor cogere debitorem , ut interesfe loco facti fuscepti folvat ; cur igitur hic fefe liberaret obligatione fua interesfe tantum praeftando, cum creditor facti praeftatione indi- geat (i). Haec principia fancivit jus Rom. licet enim leges ftatuant, aliquem ad damnum et inte- resfe condemnari posfe, fi factum promisfum non praeftet , inde tamen non fequitur promisfarium in- vito ad id cogi posfe, ut contentus fit praeftatio- ne damni et interesfe, quia aliud pro alio inviro creditori obtrudi nequit, 1. iu $. i. ff. de reb. cred. Quod ad vinculum juris praeterea inter obli- gationem ad dandum et faciendum , nullum discri- men faciunt leges, 1. 2 et 23. ff. deO. et A. (2) II. Aequitatem , quam Jct i Romani hac in parte fe- cuti funt , auctores codicis quoque fervarunt. Cum enim nemo ad factum cogi posfit , ne fic libertati pri- vatorum impedimentum ponatur, ftatuerunt obli- gationem faciendi vel non faciendi , fi a parte debi- toris haud obfervatur, locum facere praeftationi damni et interesfe, art. 1142. Inde vero concludi nequit oriri ex hac conventione obligationem al- ternativam , adeo ut five factum five damnum et interesfe praeftandum fit. Si quis enim impedire- tur (0 Gliick,!.]. Tom. IV. p. 2. §. 3I 6. (.2) Warnkoeuig, J. 1. Tom. II. n°. 416. E a 68 COMMENTATIO tur cafu quodam fortuico quominusnegotiumfuscep- tum perficeret , ad praeftationem damni et interesfe non teneretur ; quodfi vero alternative obligatus es- fet, et uni obligationi fatisfacere non posfet ad al- terumtamen teneretur,art. 1193. (1) Ex art. 1142. porro effici nequit, nullum esfe remedium, quo cogi posfit debitor, ut obligationi e fua conventio- ne oriundae fatisfaciat: fi enim falva ejus libertate fieri posfit, omnino remedio lege concesfo uti li* ceat. Senfus igitur art. cit. hic est , neminem in- directe neque per poenas neque per carcerem ci- vilem (contrainte par corps) debitorem cogere pos- fe ad faciendum (2). Creditori enim jus competit destruendi quod factum est contra obligationem non faciendi , et quidem fumtibus debitoris , faivo jure praeftationem damni et interesfe petendi , fi ei locus est, art. 1143. Potest etiam , fi debitor obligationi fa- ciendi haud fatisfecerit , alterius opera uti ad il- lud perficiendum, pariter fumtibus ejus, falva item restitutione damni et interesfe. art. 1144. Ut vero illud destruere liceat, quod factum est con- tra obligationem non faciendi, indiget auctoritate judicis, licet cafus adesfe posfint , fi nempe pe- riculum fit in mora , quando hoc auxilio opus non est. C o N- (1) 1'urtnton, I. I. n». 351. (2) Zacharia, 1. I. Tom. II. §. 299. nota 3. J U R I D I C A. 69 CONCLUSIO. Expofitis principiis effectibusque conventionum generalioribus , paucis contrahamus quae huc usque disputavimus. Obfervavimus in multis jus hodier- num cum jure Romano convenire , licet faepius longe diverfa fanciverint (praecepta. Discrepantia autem haec ad tres potisfimum obfervationes re- ferri potest , quae notam , ut ita dicam , characte- risticam inter utrumque jus conftituunt. I. In jure Rom. fola voluntatis declaratio inter partes contrahentes civilem obligationem et actio- nem producere nequit ; fed ad id accedere debebat legis dispofitio e generali juris fanctione vel fpeciali conftitutione plenam obligandi vim conventionibus concedens. In jure vero hodierno folus confenfus , modo a perfonis contrahendi capacibus , et fuper objectum licitum interpofitus, valide obligat, ex- ceptis tantum iis contractibus , in quibus folennia , lege praefcripta , obfervanda funt. II. Cum peculiaris Romanorum procedendi mo- dus ex ufu recesfit , discrimen quoque inter con- tractus bonae fidei et ftricti juris fecundum jus ho- diernum cesfavit. Nam apud nos omnes conven- tiones bonae fidei dicuntur. III. Nudae voluntatis declarationi majorem vim jus hodiernum tribuit , quam jus Rom. Per folum enim confenfum dominium rerum , quae in con- ven- 7* COMMENTATIO ventionera deducuntur , jure nostro transfertur: Roraani vero fanciverunt regulam ; non nudis pac- tis fed traditionibus dominia rerum transferuntur. Per exceptiones vero jure nostro a regula genera- li propofitas , malos effectus , qui ex ea proveni- re posfunt , juris Francici auctores praecidere cona- ti funt. Quod autem fpectat convenientiam inter utrum- que jus, facile quisque concedet , cetera princi- pia atque effectus conventionura e doctrina- Ro- manorum esfe hauftos , quamvis quaedam dispofi- tiones fpeciales ob temporum , locorum , morum atque indolis utriusque gentis diveifitatem , aut aliis de caufis a fe invicem discrepent. Vidi- mus enim doctrinam juris hodierni de esfentiali- bus conventionum requifitis cum univerfis juris Rom. principiis convenire : vidimus per conven- tionem jure fancitam obligationis vinculum inter ftipulantes oriri , a quo neurri eorum invito alte- ro recedere licet : obfervavimus porro, inter ip- fas partes contrahentes tantu.n illud vinculum con- ftitui posfe : diximus etiam , quomodo debitor cre» ditori rem in obligationem deductam praeftare et confervare teneatur , usque dum tradita fit. Vi- dimus denique , fi e conventione faciendi aut non faciendi oriatur obligatio , aeque jure Rom. ac Hodierno non alternative aut facultative debitorem esfe obligatum , fed tum deraum ad praeftationem damni et interesfe teneri , fi obligationi haud fatis fece- rit J U R I D I C A. n rit debitor. In his eftim omnibus aequitatem expres- ferunt Jcti Romani , quam fervarunt quoque Codi- cis civ. auctores. Haec habui, Viri Clarisfimi ! quae ad quae- ftionem a Vobis propofitam responderem : quae fcripfi ea accipiatis benevolentia quam pro fe de- poscunt juvenilia tentamina , quae , auctorem in fcribendo parum verfatum arguunt. Quatenus au- tem quaeftioni fatisfecerim , vestrum declarabit ju- dicium. •••%****.•!• E R R A T A. p- 3. 1. 4. deletur verbum autetn p- 4. 1. 3. deletur comma post verbum obligationes p- 6. 1. 14» dicunt lege dicant P' 9. 1. 9. erant » esfent p- 10. nota i a comoedio » comoedo p. 13. 1. 19. ferraverit » fervaverit p. 19. 1. 2. um » tum p. 24. 1. 20. dicunt » contendunt p. 24. nota a* ementandi » emendandi p. 17, 1. 1. continet » contineat p. 37. 1. 23. dedit » dederit p. 41. 1. 8. negant » negent p. 43. 1. 23. poponeret » proponeret p. 52. 1. 14. ei » fibi p. 53. 1. 2. est » fit p. 54. 1. 9. /««; » ftnt p. 58. 1. 6. OTa.<{. 67. Levtn I. pag. 94. jo C0MMENTAT10 ac prorfus exitiofum foret, quacumque posfet fa- tione, impedire, apud animum conftituebat. Prae- clare intelligebat , quantadamna Perenotus mo- liretur, quaiitamque vim in Repuhlica habe- ret. Itaque nihil» antiquius , nihil optabilius ha- buit, quam ut hancce Reipublicae veluti pes- tem profligaret et in Hispaniam redire cogeret. Verum Gulielmus, ut erat (i), recte quoque perfpiciebat , magna" prudentia , moderatione , leni- tate, astutia hac in re ntendum neque ftatim vi agendum esfe. Quare regiam auctoritatem vene- rans ac fervans , confiliis , fermonibus , precibus- que omne, quod extimescebat, periculum averte- Te decrevit. §• 4- Confecta pace in Hispaniam proficisci vehemen- ter cupiebat Philippus. Neque inconfulta erat haecce ejus cupiditas. Quatuor enim anni jam elap- si erant, postquam Hispaniae regnum a patre ac- ce- "(i) Brevitcr attamen apte II u g o G r o t i u s in Ann. I. pag. 7. Gulielmutn nostrum , his verbis delineavit: ,, Ade» ,, rat antiqua gentis claritudo , posfesfiones per Belgicam am- ",, plisfimae, ammus ingens et Ctlans fui , par animi magnitudi- v,, ni confilium , et quantaevis fortunae capax; crudelitas et „ avaritia nullo ab ingenio longius abfuere. Validus rerum re-» „ motisfimarum indagine fidaque rerum omnium memoria. •* LITERARIA. u ceperat , quod tamen nondum investigaverat. Qua- ■ re omnino necesfe erat , ut omnem rerum flatum ipfe praefens indagare totamque civitatem ea, qua cupiebat, ratione conftitucre ac dirigere posfet. Dux Sabaudiae, cum pace, tum matrimonio, quod cum Henrici regis forore contraxerat , bona fua , antea amisfa , pro magna parte , recti- peraverat. Quam ob caufam Belgii pracfecturatn abdicare et in patriam redire concupivit. Itaque de novo Belgii rectore conftituendo cum P e r e-> noto, Albano, Gulielmo aliisque conli- lia Rex iniit. Post multas ac varias deliberatio- nes hancce infignem dignitatem in Margaritam, Ducem Parmenfem detulit. Margaritae, uti etiam fub Carolo V. mos fuerat triplex aderat concilium. Primum,quod Grotii exemplo uten- tes , Senatum dicemus , (Belgice Raad van Sta~ tc) de bello ac pace ut et de fummis Reipubli- cae caufis decernebat. Secundum (Belgice Gchei- me Raad) quod Concilium fccretum vocabimtts, legum cura et aequitatis temperatione occupaba- tur atque in publicis contraverfiis discernendi potestatem babebat. Tertium (Belgicc Raad' der Geldmiddelen) qttod concilium aerarii nuncupabi- mus , cum aerarium tum Principis opes tueba- tur (i), " Se- CO v ' d - Grotius, Ann. I. p. 6. Burgundus, Op. L. yag. 2. Hooft, Op. L. I. pag. 21. xa COMMENTATIO Senatum , cujus omnem fere potestatem antea fre- gerat (i) ipfe inftauravit P h i 1 i p p u s. Porro Au- rei Velleris equitibus , reliquorum duorum conci- liorum fociis , ut antiquitus mos erat , Senatum adire permifit: convocante nimirum Margarita, quae Principis locum tuebatur. Reliqua duo concilia jam integra erant. Concilii fecreti praefidium tene- bat Viglius Zuichemus, cui aderant P e r e- notus et Barlainiont. Si forte res magni momenti agerentur , vel fi Senatus fodales inter fe disfentirent, Margaritam cum hisce tribus con- filia inituram esfe Philippus jusfit. Quod et aliis et inprimis Gulielmo valdequam dis- plicuit. Antequam enim Senatus convocaretur , Viglius, Perenotus et Barlaimont, de iis rebus , quae agerentur , cum Margarita jam collocuti erant (2). Praeter ea , quae jam con- ftituerat Philippus , variarum Provinciarum praefectos eligere opus erat. Gulielmurrr igi- tur Hollandiae, Zelandiae , Trajecti, Frifii occi- den- O) Vid. Bijvoegf. en Nalez. voor htt Vldt Deel vam Wag. Vai. Hist. pag. ai. (2) Vid. Leven cet. I. pag.no. Magna fane caula erat, quare haec Gulielmo displicerent. Nam , quod eventus do- cuit, femper res, quae ad patriae perniciem ducebant in bocce concilio agebantur, quibus igitur adverfari non poteran, ii, qui patriae faluti confulcbant. Exemplum bujus rei inve- nitur apud Wag. Op. L. VI. pag» 46. L I T E R A R I A. ij dentalis , Vornae et Brielae praefectura ornavit ; quibus regionibus , anno infequenti , Burgundiae co- mitatus additus est. Alios aliis provinciis praefe- cit (i). Omnes Belgae tantam dignitatem inGulielmum esfe delatam yehementer gaudebant. Quamvis enim nosirates femper.fere aegre tulerint, hominem pere- grinum fummis in Republica honoribus perfungi , Gu- liel m us tamen , etfi Dillenburgiae in comitatu Nas- favia natus , propter ea , quae in Belgio posfidebat bona et praefertim, quia longe maximam vitae fuae partem apud Belgas degerat prope fuo jure civis esfc iis videbatur. Ante omnes vero eos, qui Ro- mano - catholicae religioni non dediti erant , tali tan- toque praefecto gavifos esfe , quisque facile conji- ciet. Etenim , tametfl ipfe Gulielmus Romano- catholicam religionem profiteretur , omnia tamen bona de eo fperare licebat , cum , quoniam omnes probe noverant ejus animum placabilem, mitem, ab omni atrocitate quam maxime alienum , tum , quia pater ejus Gulielmus Nasfavius fra- tresque L u t h e r i doctrinae fe dederant (2). §.5. (1) Vid. Hopperus, Op. !. pag. pag. 19. — Burgun- dus, Op. 1. pag. ii. — Lcven ciet. pag. 104. — Wage* tiaar, Op. 1. VI. pag. 104. ( (a) Vid. Waj;. Op. I. VI. pag. 44. i4 COMMENTATIO §, 5- Republicft conftitutft, Philippus tantuin cii> cumfpiciebat , quomodo illimitatum Belgii impe- rium fibi comparare posfet. In omnibus Pere- noti confilia exfequens, a Paulo IV, Ponti- fice Maximo , petivit , ut concilium Tridentinum iteraret. Quae in hoc concilio componebantur de- creta in Lutheranos infestisfima, contra ita dictos haereticos adhibere maximasque iis infligere poe- nas decrevit. At vero rite perfpexerat P e r e- n o t u s , in quo industria , yigilantia , ambitio , luxus , avaritia , bona malaque omnia excelkbant Ci) tantas res non , nifi adhibito exercitu Regis confi- liis ftudente, perfici posfe. Philippum Regem nullo negotio in eandem fententiam adduxit , atque effccit , ut Hispanae copiae in Belgio remanerent , hoc praetextu , quod li- mitibus defendendis infervirent. Quo melius confilia fna celare Rex posfet ,Gulielmum etEgmon- dum hiscecopiis praeficere voluit. Hi vero excelfl animi duumviri , Regis patriae exitium comparantis in- (a) Immomlis Grotii funt verba Op. I. pag. 14. Confer.— Befitivogli o, Hist. der Nedtrl. otrlogen , uit het Italiaanseh ttvergozet , dior J. H. Glazemaker, Amft. 1674. pag. 19.— Van Me teren, Hist caet. I. p. 238. fqq. — Schiller,5 »> cn wapenen der landzaten vrede bevogten waar, indien „ „ zrj inwendiglijk , met het juk der vreemdelingen,fl»a£fcher »» » wgze belast blevcn. " " ...... i6 COMMENTATIO Ordines , ut hoc utar , generales (de Algemeene Maten) Gandavum convocavit. Inter alia multa, quae hoc loco posfunt omitti, ab Ordinibus pos- tulavit , ut decreta contra haereticos accurate te- nerent acriterque in eos inveherentur , quoniam omnes in religione mutationes importunas rerum- publicarum converfiones parere folent (i) Paullo post Ordines libeliuin Regi miferunt, quo primo loco ab eo petiverunt, ne limites a peregri- nis , fed ab indigenis defenderentur. Deinde Regem rogarunt , ut magistratus et confiliarios Belgicos , non vero Hispanos eligeret. Ordines hac m re Gulielmi confilia fecutos fuisfe, recte conjici- tur. Hic enim olim ab Henrico, omnia, quae Rex moliebatur, acceperat ac probe noverat, qui- bus rebus et qua via Rex in id, quod fibi pro- poluerat. tendere conaretur. Quare verifimile est, G u 1 i e 1 m u m Ordines clanculum impulisfe, ut Regi in omnibus rebus adverfarentur , quae libertati et faluti patriae periculofa erant (2). Hunc- CO Vid. H ooft, Op. 1. pag. 24. — Burgundus, Op. 1. pag. 15. (2) Confer. Ltyen cet. I. 117. sqq. Si ad ipsius Guliel- mi in Apologia, pag. 68 verba attendamus, vix est, quod dubitemus, an Ordinibus perfuaferit, ut Hispanorum redicura graviter urgerent. lta enim ipfe loquitur : Zud» yvij bekennen nnch voorder , dat v/ij (zulchl zien- tU *h kitr lt vooren verhaelt is) tntt rechten trntt dtr „ fiht» lijd* vtr tnt tttmtn, tnt uiterfie bttt tt detm , tm „ dit L I T E R A R I A, 17 . Huncce libellum accipiens , Rex iterum iracun- dia perculfus cst, eamque tamen iterum callide occultavit atque ita respondit, ut Ordinibus fa- cile morem gerere velle videretur. Dixit enim , copias Hispanas ad patriam contra vicinos tuen- dam omnino necesfarias esfe atque infervire pos- fe ad filium Carolum in Belgium deducen- dum. (1). Deinde vehementer fe dolere confesfus est, quod Ordinum voluntatem non prius noverat. Si hoc enim prius factum esfet, Hispanos omnes clasfe fecum duxisfet. Tandem fe ipfum militum Hispa- norum ftipendia foluturum easque quatuor elap- fis menfibus , in Hispaniam revocaturum esfe pro* miiit (a). —■ Quisque, opinor, facile animad- ver- „ dit Spaenfche gefpuys uit den latide te helpen verj'aghen t „ hetwtlke ons ntch tot defer uren niet en is berouwea : j'a t „ ter coutrarien , wij zijn dies wel verzekert , dat wij endo „ mijne Heeren onze medegenoten , mitsgaders alle de gene , ,, die fo lovelick ecn voornemen jonstich toegheiaau zijn ge- „ weest , hebben fedanich een dciet volbragt , die in eewwig- „ heijt niet genoeg en zal konnen gelooft werden." (1) De filio Belgis praeficiemlo nunquam cogitasfe Phi- lippum cuique perfpicuum erit , qui novit, qualis illins fuerit animus, ia Belgas proclivis et a paternis consiliis quam maxime abhorrens qualeque infuper Philippi erga opti- mura filium fuerit odium. Vid. Apol. pag. 44 et fqq. Leven I, pag. iss. ibique laudd. Strada, lib. 7. — Brantome, Un des hommes illustres. Part II. Thuanus, ib. XV. alii- que. 00 Vid. Wag. Op. I. VI. pag. 52. fqq. B ii? COMMENTATIO vertit, quantopere Philippus hoc refcripto ordi- nibus placere ftuduerit. Sed cuique etiam perfpi- cuum fore arbitror, quod eventus quoque docuit , quam acute eos decipere conatus fit. Paullo post Rex , Gulielmum frustra adhortans , ut haerelin omnibus modis exagitaret ac profligaret , confcen- fa navi Hispaniam petivit (i). $• 7- Cum Rex , relicto Belgio , in Hispaniam profi- cisceretur , Gul i elmus, qui omnia de republi- ca praeclara atque egregia fentiebat , in meliorem patriae falutis fpem adductus est. M a r g a r i- t a m fummas res tenentem cum Belgarum proceri- bus , de maxirais rebus confilia inituram fperabat. Quaefpes tamen veheraenter eum fefellit. Marga* rita", nomine quidem civitatis gubernaculum tracta- bat ;, fed revera et facto Perenotus, Barlai •montius et V i g 1 i u s, qui regis molimina omnino comprobabant , Belgium moderabantur. Quare nihil antiquius habuit Gulielmus, quam ut, Eg- m n d i aliorumque procerum ope , illorura virorum vim frangeret malumque minitans averteret. In qua re perficienda , quid miremur magis ardorem- ne rerumque arduarum et difficilium voluntariam ac (1) Vid. Leven caet, II. pag. 131. L I T E R A R 1 A. 19 ac diuturnam perpesfionem , an fingularem pruden- tiam, temperantiam et inufitatem fapientiam, valde dubitamus. Tria, veluti portenta, patriae exitium paratura , videbat : Hispanarum copiarum in Bel« gio moram; deinJe Hispanorum Procerum fum- ma in republica munera obeuntem catervam; di- ram, denique, cum injuria , caede, inauditisque tormentis ingruentem inquifitionem. G u 1 i e 1 m u s igitur his omnibus obtrectare , haec in fugam agere summopere conatus est (1). Quatuor, post regis in Hispaniam reditum, elap- fis menfibus , Ordines , Gulielmo multisque aliis fuaforibus ,a Margarita postularunt ut copias Hispanas dimitteret. Fidem dederat ipfe Philip- pus; nondum tamen tenuerat. Quare , nifi Bel- gis omnibus infestisfimus videri vellet, promisfis ftandum e,rat. Margarita vero jusfis , quae oc- culto a rege acceperat , obtemperans , Ordinibus Mc in re obfequi primum noluit. Tandem , ubi nullus alius percunctandi daretur locus, milites Brielam proficisci jusfit , ut ibi morarentur , do- nec clasfis , qua in Hispaniam transveherentur , parata esfet. Verumtamen , per varias caufas exer- citum usque ad annum infequentem 1561 in Belgio retinuit (2). CO Vid. Leven caet. I. pag. 189. fqq. Cct) Vid. Hooft, Op. 1. I. p. 27. — Grotius, Op« i* p. 13. Wag. Op. 1. VI. pag. 59. fqq. B 2 20 C0MMENTATI0 $• 8. * Interim Philippus, ut Inquifitioni viin in- fignem adfereret a P a u 1 o IV. obtinuerat , ut Episcoporum in Belgio numerus , novis multis creatis, augeretur. Itaque tres Archiepiscopatus, Cameracenfem , Mechlinum et Trajectinum inftitui curavit, quibus fingulis varii fubesfent episcopa- tus (i). Perenotus Mechlinae archi - episcopus creatus , magis magisque potentia crescebat ; fed unum omnium quoque , in dies percrebescens , odium in fe contraxit. Episcopi , qui munere abierant , fortem fuam vehementer conqucrebantur. Abbates , monachi , Belgarum proceres , omnes omnino alta voce clamitabant novasque res valde- quam improbabant (2). Gulielmus omnium maxime importunum re- rnm ftatum deplorabat et nimiuiri ingravescentem P e r e n o t i potentiam reformidabat. P h i 1 i p p u s fibi probe conscius , Gulielmum in omnibus patriae faluti prospecturum , atque Perenoti co- namina , fi qua posfet , irrita redditurum esfe , li- teras mifit, quibus eum in fuas partes alliccre co- (1) Vid. Hopperus, 0p. 1. p. 22. Burgundus, Op. 1. pag. 19. — Van Meteren Op. 1. I.pag. 246. Hooft, 1. I. Flor. vau derHaer, de Init. tuinultuuui Belg. Lovanii 1640 p. 130. (2) Praeter anctores laudd. Vid. omnino Schiller, Op l. lib. \\. pa^. 166. fqq. L I T E R A R I A. 21 conabatur, admonebatque , ut opem fuam ad con- firmandos novos Episcopos conferret et pericu- la Romano - Catholicae Ecclefiae undique imminen- tia , quoad ejus fieri posfet , averteret. Quam re- gis epistolam G ul i e 1 m u m minime deterruisfe , fed ad patriae commoda perfequenda magis etiam impulisfe, quisque facile intelligit (1). In unum Perenotum oculos convertebat , — bunc unum omnium fumme oderat ac infestum habebat; hunc unum , patriae exitium parantem expellere ac de fummo, quod tenebat, potentiae fastigio de- jicere , moliebatur. Neque G u 1 i e 1 m o tan- tum efFrenata Perenoti vis ac potestas invifa erat; fed innumeri Belgarum Proceres haud mi- nore efflati hominis odio capti erant. Qaod ubi P e r e n o t i arrogantia quotidie plus plusque conflagraret, omnes fefe Gulielmo conjunxerunt ad istius vim infringendam , eique omnibus modis refistendum. Verum enim- vero , uti in omnibus , ita hic quoque magna fapientia et perfpicacitate utens , lento atque certo gradu ad scopum , quod fibi ante oculos pofuerat procedebat. In iis re- bus , quae ad religionem fpectant , tolerantiam ante omnia amabat. Ipfe quidem Catholicus erat ; ac (O Rcgis epistola legitur apud Hooft, Op. 1. I. pag. 33. 22 C M M E N T A T I O at vero pater fratresque ab hac religione dis- cesferant feque Luthero dederant (i). Quid miriim , Gulielmum novae doctrinae fectatori- bus fummopere favisfe ? Accedebat etiam quod anno 1561 Mauritii Electoris Saxoniae filiam evangelicam , ut hoc utar, doctrinam profitentem, uxorem duxerat. Attamen Gulielmus, quam- vis cum uxore eandem pectore aleret doctrinam il- lo tempore prudenter in Catholica religione perfe- veravit. Primum apud animum cogitavit , quomodo no- vorum Episcoporum electionem optime impedire posfet. Itaque cum Brabantiae Ordinibus occul- te confilia iniit, ut legatum ad Pontificem maxi- mum mitterent , qui ei exponeret , quanta ad no- vas res perficiendas obftarent,- TIujus vero legatio- nis ubi nuntius ad Margaritam perlatus est, Hispanorum apud Pontificem legatum earum re- rum, quae parabantur, ftatim ccrtiorem fecit; quo factum est, ut Ordinum conatus effectu carue- rint (2). Eodem fere tempore in Gallia atrocisfimum bel- lum de religione inter regem Franciscum II. et Principem Condenfem aliosque evangelicam doctrinam profitentes exarfit. Philippus Gal- liae (1) Vid. Apol. pag. 65. Tqq. (2) Vid. L,tytn caet. I. pag.ldoi L I T E R A R I A. 23 j liae regi jam antea auxilia contra haereticos pro- miferat. Itaque Margaritam bis mille equi- tes ex copiis ordinatis (Beigice beriden van Ordon- nantie) in Galliam mittere jusfit. Margarita de hoc jusfu follicita regis li- teras cum fenatu communicavit atque mox intel- lexit , plurimos fodales regis decretum impro- bare. Gulielmus et Egmondus ante omnes acriter in id invehebantur et inter alia multa ar- gucbant, hasce copias , ad patriam contra exteros tuendas , minime vero ad aliis civitatibus opem ferendum , conftitutas et collectas esfe. Prae- terea copias in Galliam mittere non nifi confeu- tientibus Ordinibus licere cenfebant. Quae Gu- lielmi et Egmondi fententia jure civitatis Bel- gico innitebatur. Nam fecundum privilegium mag- num M ar i a e , Ducis Burgundiae , quo multa ,:quae comitis cumpopulo Belgico intercedebantjura,con- firmata funt , comitibus cum exteris bellum gerere nonlicebat, nifi Ordines hac in re confentirent (1). G u 1 i e 1 m u s enim probe noverat , fi Ordines convocarentur , fe tantum apud eos facile valiturum , ut totam rem impedirent. Tandem res eo perve- nit, CO Mariae Ducis Burgundiae Privilegium legitur Groot piacceatb. II. Fol. 6s8. ejusque fumma traditur. Ltvoti cet. II. Introd. pag. 20. Confer. Fr. van Mieris, Historie der Ntderl. yorsttn caet. '$ Gravenhage , a. 173«. pag. 138. 64 COMMENTATIO nit , ut copiarum loco , pecunia in Galliam mittere- tur Ci). Eodem anno 1662 Francofurtiae comitia im- perialia (Belgice rijhdag) habebantur , ubi M a x i- milianus imperatoris Ferdinandi filius Rex Romano - Catholicus creandus erat. Quum Bel- garum quoque legatus ad haec comitia " mitten- dus esfet, hoc munus in fe delatum iri Guliel- m u s fperabat. Verum , quia Margarita ei illo tempore parum favebat , aliis electis legatis , hac fpe excidit. Nihilominus Gulielmus Fran- cofurtiam profectus est et , uti videtur , de Bel- garum commodis cum plurimis Romanae religioni non addictis Principibus collocutus est atque ami- citiam cuiu iis contraxit (2). §• 9- Quemadmodum in omnibus civitatitms fieri fo- let, ubi, converfo renim ordine, nova ac juri ci- vitatis contraria inducuntur, ita quoque illo tem- pore in Belgio varia civium erant confilia ac opi- niones. Omnes cives in duas partes erant distrac- ti. Altera pars cui praepofitus erat Perenotus regiis confiliis favebat. Haec vero confilia eo fere ten- (1) Vid. Leyen cet. I. pag. 271. Schiller, Op. 1. pag. i8a. (1) Vid. Levm ccc. I. p. 175. fqq. L I T E R A R I A. a* tendebant, ut Inquifitionis vi ac auctoritate haere- fis dirimeretur, regiaque potestas simul magnopere amplificaretur. Huic parti fe adjunxerant aulici 9 qui omnem libertatis fenfum exuere, verecundiam omnem ac fmceritatem odisfe , mollitiem , pravitatem ac voluptatem virtuti ac- probit&M anteponere fo- lent. Deinde huic parti fe addixerat protervorum hominum turba, qui patrimonium fnum disfipa- verant atque novarum rerum cupiditate flagrantes , honores divitiasque expetebant. Denique fequebatur vulgus , ftupidum istud ac credulum , miferrima fu- perftitione proreptum , cui perfuafum erat , populi non esfe regis confilia et facta dijudicare ; Ordines non oportere de fummis rebus deliberare, regis decreta improbare atque de reipublicae juribus ac privilegiis follicitos esfe. Altera pars , cujus Princeps et moderator erat G u 1 i e 1 m u s melius perspiciebat , ad patriae fa- lutem omnino necesfe esfe, ut jura et privile- gia accurate fervarentur, Regique abfoluta , nul- lis limitibus circumfcripta , potestas negaretur. Praeclare intelligebat , omnia in pejus verti, fi Inquifitio acrius urgeretur. Etenim haereticorum , uti vocabantur , numerus in dies augebatur , ne- que ex infima clasfe homines tantum , fed in- primis optimos cives atque ingentem nobilium partcm complectebatur. Qui, fi omnes ad atro- cisfimum Inquifnionis tribunal protraherentur , mag- 2 J. 10. Haec omnia G u 1 i e 1 m i praefertim prudentut gerebantur , nt Perenotus e Belgio expellere^ tur. Quorum vero conatuum dum incertus admo- dum erat exitus , nova animo ac cogitatione ex- pendebat confilia novasque res moliebatur. Pro in- ufitata , qua gaudebat , fagacitate P e r e n o t i in- fidias, Margaritae haefitationera , Philippi inen- (i) De Belgicorura Procerum querelis deque regis responfio- nibus Vid. Hopperus, Op. I. pag. 24. sqq. Leven Caet. I. pag. 315. fqq- — Burgundus, Op. 1. pag. 27. — Bentivo- g 1 i O Op 1. pag. 4 fqq. — Pieter Bor, Nederlandfche Oorlo- ghen , Leid. 1621. lib. I. fol. 20. — Rich. Dinothus, da bello civ. Bnlg.caet. Bafiliae 1536. pag. 9. fqq. — Van der Haer, Op. 1. pag. 235. fqq. — Hooft, Op. 1. p. I. pag. 41. — Wag. Op. 1. VI. pag. 78. fqq. — Schiller , Op. 1. II. pag. 1U0. fqq. L I T E R A R I A. %t mentem , atque confilia praeclare quoque intellige- bat , nihil hos omnes magis extimescere , quam Ordinum , ut dicebantur , generalium concionem. Erenim , cum Rex fibi probe conscius esfet , et facta fua, et confilia a Belgarum commodis quam maxime abhorrere atque hanc ab caufam ipfis Bel- gis minime placere posfe, Margaritam Ordi- num Generalium concionem permittere jam diu vetuerat , verens nimirum , ne confilia ejus et facta examinantes, ea improbarent omnes atque irrita redderent. Sed accedebat quod illo tempore talis concio Regi,Perenoto aliisque ejus ministris pe- riculofisfima erat. Plures enim Abbates a novis Episcopis auctoritate et quaestu privati , animo valdequam infesto regem intuebantur. Guliel- mus et optimi quique Belgarum proceresa re- gia feveritate dicam an crudelitate vehementer ab- horrebant, ejusque imperandi libidini limites im- ponere fumme exoptabant. Perenotus omnibus invifus erat; omnesque ejus potentiae atque M a r- garitae infirmitatis taedebat. Quare nullum in ejusmodi rerum ftatu efficacius malorum remedium videbat Gulielmus, quam aMargarita pe- tere, ut Ordines Generales convocarentur. Itaque eximio , nervofo , patriae amorem Belgicamque in- tegritatem fapiente fermone Margaritam com- pellavit. Qui fermo his fere verbis conrineba- tur. « Jam 32 C.OMMENTATIO ,, Jam tempus appropinquat, quo pecuniae fub- „ fidium , in novem annos a Provinciis Regi con- „ cesfum ab finem pervenit. Nulla amplius ernnt „ fubiidia , quibus miiitum ftipendia folvantur atque „ aere alieno liberetur respublica. Regis domi- „ nia huic malo fuccurrere noil valent. Unde igi- „ tur pecuniam exlpectare licet, nifi ipfe Rex „ aliquid nummorum ex Hispania nobis mittat? „ Quare nostrum esfe cenfeo , reipublicae faluti , „ quatenus posfimus, prospicere. Ad quod per- „ ficiendum , nihil nobis commodius videtur , „ quam ut Ordines Generales ad reipublicae com- „ moda perfequenda et pecuniam , qua indigea- „ tur, fuppeditandam atque exigendara , convoce- „ mus. Quid vero impedit , quo minus in tam lu« „ brico rerum ftatu , " Ordines congregentur. Prin- „ cipes, qui recte de republica fentiunt, ejus- „ modi conventum extimescere non oportet, ut- „ pote qui iis et ope et confiliis paratus esfe fo- „ leat. Regis tantura ministros et turpes confilia- „ rios, qui imperii limites imprudenter excesfe- „ runt ejusmodi concilium reformidare convenit , „ quandoquidem rerum gestarum rationes reddere ,, tenentur. Peronotus jam eo arrogantiae pro- „ rupit , ut Ordinum auctoritatera prorfus con- „ temnat eorumque vi ac poteneia coerceri nolit. ,. Eo respublica jam pervenit, ut innumeri inve- „ niantur homines , qui Regis legumque auctori» „ ta- L I T E R A R I A. 33 „ tatem in contemtum vocare aufi fint, cui in- „ genti malo ut quam primum medeatur necesfe „ est. Prudentia civilis tales leges atque inftituta „ componere fuadet , quae civibus placere et ab iis „ fervari posfint ; alioquin legum taedium , in mag- „ num reipublicae detrimentum , cives perfundere „ folet. Quum igitur experientia abunde docuit, „ Belgas durisfima erga haereticos decreta perfer- „ re non posfe, dira ista ac periculofa remedia „ ipfo malo multo magis extimescenda , nullo pac- „ to adhibenda funt. Ordines folita fua fapientia , „ religionis reverentia, atque regis amore ducti, „ talia excogitare par est remedia, quibus et „ religionis dignitati et reipublicae faluti confula* „ tur. „ Denique virum aliquem, cujus fides et pru- „ dentia testatae funt, Ordinum Generalium prae- „ fidem creandum esfe cenfeo. Cui muneri tuen- „ do nemo idoneor ac probitate fpectatior, quara „ Marchio Bergenfis mihi in mentem venit." HancGulielmi orationem Peronotum et Margaritaui in magnas difficultates ac dubita- tiones aduxisfe, quisque facile conjiciet. Pere- notus enim rite intelligebat , hnjnsmodi concio- nem, omnem ejus vim ac potentiam perfracturum eique exitium paraturum esfe. Margarita cum Perenoto praefagiebat , fi Oidines Generaies convocari permittebet, regis imperium valdequam iDiminutum iri, quoniam Ordines populi jura ac C pri- 34 COMMENTATIO privilegia omnibus modis vindicare conarentur, Quam ob caufain Ordines convocari firmiter recu- iavit , aperte confitens Regem , difcrtis verbis vetuis-. fe, ne hoc concilium , fe abfente, congregaret. Ne tamen contumaciae fpeciem prae fe ferre vide- retur , Aurei velieris equites Provinciarumque prae- fectos convenire voluit. In hoc tamen conventu nulla fere res magni mo- menti acta est; verum dies conviviis maxime et compotationibus trita est. . Itaque Gulielmi conatus ad Ordines Gene- ral^s convocandos effectu quidem caruere ; fed omnium Belgarum erga Perenotum odium eo vehementius conflagravit (i). G u 1 i e 1 m u s interea cum Hornano, Eg- mondo , Hoogstrateno , Bergensi, Brede- rodio, et Montignio focietatem iniit , qua conjunctim fe contra Perenotum armarent. P^renotus Regis favore fretus eorum conati- bus diu restitit. Tandem vero , ubi unam om- nium contumeliam in fe contraxisfet , ipfe munere fuo liberari: vehementer cupivit , atque menfe Mar- tio anni 1564. confentiente Rege , in patriam fuam Burgundiam profectus est (2). §• n. O) Vid. Levea caet. 1. I. pag. 324. fqq. ran der Haer. p. 1. pag. 228, (2; Vid. Viglii, vita, pag. 38. — Hopperut, Op. I. pag. s<5. — Bentivoglio, Op. I. pag. a<5. — Van Mete- ren, L I T E R A R I A. 3S §. 11. Postquam Perenotus e Belgio decesferat » Reipublicae facies laetior multo facta est. G u- lielmus, Hornanus et Egmondus in Se- natum redierunt , fummamque patriae commodis di- ligentiam adhibuerunt , ita ut faepisfime in Senatu quafi pernoctati fint. Singularis quaedam apud omnes confiliarios , illo tempore , regnabat inte- gritas tantaqne harmonia , ut de variis rebus maxi- mi momenti j una faepe eademque fuerit omnium vox. Quae cum ita esfent, omnia bona ac prae- clara de Republica fperare licebat ( i). Verum enimvero , breviter admodum tam felici re- rum mutatione optimi Belgae gavifi funt. Aerum- nofus enim , quem ipfe P e r e n o t u s imflammave- rat, ignis, hoc repulfo, reftinctus quidem videba- tur , fcintillae vero , etiam fub cinere gliscebant , at- que paullatim in novam fiammam exarferunt. Sci- licet Perenotus e Belgio demigrans hostibus fuis < ren, Op I. pag. 161. — Burgnndus, Op. I. pag. 31. — Hooft ,0p. 1. p I pag. 45. — Grotius, Op. 1. pag. 17. *• Wag. Op. 1. pag. 89.— Cf. Bijyoegfihn en Aanteehen. asti VI. pag. 39 feqq. — Sc h ill e r ,. Op. 1. lib. II. pag. 194. fijq. CO Vid. Bentivoglio, Op. 1. pag. 2G.— B urgun d us, Op. 1. pag. 32. — Leven I. pag. 356 fqq. — Hooft, Op. 1. p. I. pag. 45. — Wag. Op. I. VI. pag, 95. — . Schiller Op. I. Lib. II. pag. 208. C a 3* COMMENTATIO fuis infidias ftrui curavit. Odium fuum et con- filia cum amicis communicavit , eosque omni- bus modis incitavit , ut ejus vestigia ftrenue in- culcarent, regis imperium , quocunque posfent modo , ftabilirent ac corroborarent , Gulielmo aliisque, qui patriae jura ac privilegia tueban- tur, fortiter repugnarent. Itaque malum , quod plerique deletum putabant , viperae inftar , usque ferpebat atque G u U e 1 m i fingulari prudentia mag- nopere indigebat. Inter Perenoti amicos qui vi et auctoritate pollebant , inprimis confpiciebantur Viglius, Barlaimont, Aerfchot, Mansfeld, M e- gen et Aremberg. Quorum vero omnium maxime extimescendus erat V i g 1 i u s , utpote qui et ingenio et honoribus plurimum in Republica valeret. Hunc igitur, non uti antea Pereno- tum fortiter impugnare, fed amicitiae necesfi- tudine fibi devincere Gulielmus fumme ftu- duit. Frustra. — Viglius Regis imperium , quantumvis magnum et libertati infestum tueri ac in confiliis fuis firmiter perfeverare decrevit. (i). Eodem plane modo Barlaimontii animum fiectere conatus est. Domi fuae Aurei velleris Equites convocavit atque cum iis confilia cepit, quid agendum esfet ad Inquifitionis asperitatem mi- (O Vid. Schillcr, Op, 1. caet. lib. [I. pag. 2is. L I T E R A R I A. 8 7 mitigandam. Ibi B a r 1 a i m o n t i u s princeps fuit , qui Gulielmo obfisteret ejusque confilia cum Margarita communicaret(i,). Deinde Regis gratiam fibi conciliare conatus est Gulielmus; quem in finem literas ei mifit , quibus fe fidelisfimum Regis Vafallum profesfus est. Hisce lkeris rex respondit , fe Gulielmi fidem nequaquam fuspectam habuisfe , neque falfis , qui fibi allati esfent , rumoribus ^umquam credidis- fe («). Denique Margaritam variis modis fibi bene» volam reddidit, fimulque Senatus auctoritatem mu- nivit et amplificavit. Margaritam ipfam jam an- tea taeduerat Perenoti quafi tutelae (3). Itaque amicis ejus in omnibus obfequi amplius noluit, plura , quae antea in concilio fecreto agi folebant , Senatui commifit, ejusque fententiam in plurimis rebus fe- cu- O) Vid. Schillet, Op. 1.1 lib. II. pag. 212. ibique laudaii Strada, 82, 83. — B urg u ndus, |pag. 91. Vita Viglii pag. 70. (2) Vid. Hopperus, Op. 1. pag. »8. — Hooft,Op. p. I. pag. 46. — Leven caet. I. pag. 858. fq. (3) Margaritae et Procerum laetitia his verbis expresGe Viglius in vita pag. 38. Remoto, five recedente Cardinale, non tantum ejus inimici , qui in.Senam erant, non aliter exul» taverc , quam pueri abeunte ludi magistro , fed ipfa etiam Du- cisfa fervitutem excusasfe fibi vifa fuit, cum antea «ibil m *« gis, nifi ex ejus confilio refolvere folita esfet \ 3 S C M M E N T A T I O cuta eat (i). Gulieimi conatibus vehementer repugnavit Vi gl ius ,qui Margaritae perfuade- re conatus est: Proceres omni fide indignos es- fe , utpote qui nil nifi fuam ipforum potentiam in jRegii imperii perniciem molirentur (2). §. 12. Multi fcriptores Hispanorum rationibus addicti , caufas expiscari conati funt , quare tam felix re» rum ftatus denuo in pejus ruere coeperit , atque partium ftudio ducti , omnem culpam in Belgarum Proceres conjiciunt (3). Horum fingulorum fenten- tias accuratius indagare ac refellere nimis longum foret , nostrique argumenti expofitionem extra mo- dum dilataret. Aliorum (4) potius et nostram de ea re fententiam propofuisfe , fufficiat. Verum , ut haec rite, et quoad ejus fieri posfit , perfpicue proponamus , res paullo altius repetenda videtur. Christiana religio ex limpidisfimo et pellucido ve- ritatis fonte repetita primis temporibus pura , fin- ce- (j) Vid. Durgundus, Op. 1. pag. 32. fqq. — Levta caet. I. pag. 356. (2) Vid. Bentivoglio, Op. 1. pag. 39. (3) Yid. Hopperus, Op. 1. pag. 39. — Viglii rita, pag. 40. — Leyea caet, I. pag. 360. fqq. (4) Vid. B r', Op. 1. Iib. II. fol. 24. — Ltven , I. pap. 3-0. fqq. et pag. 410. — ■ V an M e t ercn , Op. 1. pag. 314. L I T E R A R I A. 39 cera , aperta , ab omnibus partibus fepta ac muni- ta , fua < fe fimplicitate ac candore facile' omnibus commendabat. Postquam vercr Graecorum , Ju- daeorum , Aegyptiorum placita fimul et facra ei illata et cum ea veluti conglutinata funt, multis fordibus inquinata est. Deinde Episcopi Romani, aliis postpofitis , paullatim ingentem potestatem fi- bi asferuere , ac reguum quoddam facrorum confti- tuere ; unde Latini ritus et in facris fermo pede- tentim Christianae religioni irrepferunt. Hi, ubi auctoritate magfc magisque excreverant, facri im- perii fedem Romae posuerunt , libros paene omnes , ne facra fcriptura quidem excepta, populis exeme- runt , omniaque , quae ad facrarum literarum interpre- tationem fpectarent , facerdotibus et monachis com- mendarunt. Haec fuit illa hierarchia , quae per plu- ra faecula Romae exftitit maximamque vim in om- nes res , tam facras , quam politicas exercuit. Per medii aevi tempora, quum orbis terrarum immunda barbarie esfet involuta , quum hominurn anirai miferrima fuperftitione ac caeco obfequio pre- merentur , fuo fe pondere et auctoritate facile tue- batur haecce hierarchia. Verum , ubi humana ingenia paullatim adoleve- runt atque elegantiorum literarum ftndio, expu- enato Byzantio, ad verum huraanitatem conforma- ti coeperunt , nova lux , mira claritate fplendens hominibus affulfit. Huc accedebat , effrenata cle- ricorum imperandi libido, qui terrestri impeno mi- 4o COMMENTATIO minime contenti, etiam de aeterna hominum falute decernere coeperunt. Itaque Lutherus, Cal- vinus, Zwinglius aliique corruptelarum exa- gitatores in lucem prodierunt, praeposteras homi- num opiniones nova fua eaque genuina doctrina propulerunt et meliora edocuernnt. Continuo con- tra hos totus Eccleliasticorum ordo , qui neque auctoritate fua , late patente , neque innumeris quaestibus fe privari patiebatur , furrexit atque in omnes , ita dictos haereticos , arma vertere coepit. Ubique tribunalia inftituta , qui in ho« minum animos inquirerent , faevisfimis tormentis ac diris equuleis intimos hominum fenfus elice- rent , omnesque ,' qui haerefis crimine convicti es- fent , ultimo fupplicio afficercnt. coecas homi- num mentes ! O incredibilera perverfitatem ! Non perfpiciebant isti ftulti homines , humanum cor- pus quidem acerbisfimo dolore , cruciatu et mor- te affici posfe , animum vero liberum et im- mortalem esfe nullaque vi coerceri posfe. Non in- telligebant , animum in corpore veluti in diverfo- rio quodam degere, ex quo fi ei non amplius pla- cet, lubens recedit atque in beatiora loca commi- grat. Neque hoc animo percepit Philippus cum decreta contra haereticos emitteret Belgasque om- nes , crudelisfimis in eos faeviens poenis, ad Ro- manam ecclefiam reducere vellet. Haeretici qui- dem ad Inquifitionis tribunalia rapiebantur , in vu> L I T E R A R I A. 41 vincula conjiciebantur, variis cruciamentis torque- bantur gladio , laqueo , vivoriim fepultura , flam- mis aliove modo necabantur ; fed innocentia fua fulti laeto ac forti animo fupplicia perpetie- bantur , mortemque fubibant. Quorum fingulari- conftantia , non mirum est , omnes haereticos in doctrina fua firmiter perfeverasfe atque innume- ram aliorum multitudinem ad eos converfam es» fe. Etenim non tantum haeretici, fed alii quoque, Romanae ecclefiae addicti, miram morientium fir- mitatem et perfeverantiam fumme admirabantur , ab immani ista crudelitate vehementer abhorrebant et novae doctrinae amore ac cupiditate teneban- tur. Quo factum est , ut haereticorum numerus, quem Hispani fuppliciis perquam imminutum iri cenfebant, in dies cresceret et augeretur. Itaque P h i 1 i p p u s religionis ardore dicam , vel fuper- ftitione ductus, faevitia fua nihil aliud effecit, quam ut unum oiunium odium Hispanis fibique compararet. Atque haec caufa erat, quare con- tinuis turbis respublica Belgica exagitaretur. Hanc vero ubi percipere aut non posfunt, aut nolunt fcriptores, qui Hispanis favent, omnem harura rerum culpaai in Belgarum Proceres et in primis in Gulielmum nostrum , integerrimum patriae» que amantisfimum virum, conferunt. S- 13. C u 1 i c l m u s , pro mirifica illa , qua gaude» batj 4a COMMENTATIO perfpicacitate in ingentia Inquifitionis pericula , et damna penitus penetraverat eorumqueifeque- las et Regi et populo exitiofas jam praeviderat. Itaque Regis aninuim flectere eique, ut aspera contra haereticos decreta mitigaret perfuadere fae- pisfime conatus est, cujus rei plura postea exem- pla trademus. Interea judicia , quibus hacrefis exftirparetur , ali- quanto laxius exerceri coeperunt; partim ipforum Judicum culpa , partim communi omnium Inquifi- tionis odio. Plures enim proceres , quos inter Gulielmus et Hornanus, fiquidem poten- tia aliqua valerent, pro damnatis nonnumquam in- tercedebant (i). Quae cum ita esfent, Marga- r i t a Prid. Kal. Jan. Senatum convocavit. Ibi Se- natores rogavit , ratumne esfet vel per literas vel , quod fibi melius videbatur , per legatum haeretico- rum numerum quotidie increscentem , judicio- rum ftatum et pecuniae publicae, inopiam Regi exponere ? In CO Vid. Hopperus, Op. I. pag. 39. — Wag. 1. IV. pag. 99. Burgundus, Op. 1. pag. S5 „ vendum est cum fectariis; quos ne catholici „ illic Principes cruciatibus asperant. Si crede- „ rem , ad confcientias hominum valere fuppli- „ cium , fuaderem exquifitiorem quamque crudeli- „ tatem, fed cum per tot annos igne ferroque „ nihil profectum videam , utilius judico detrahe- „ re aliquid horrori legum , quam palam facere „ impares eas esfe fiagitiis. Priscorum temporum „ fectas gladius non delevit; eruditione et elo« „ quentia" vitaeque exemplo, revocati funt errones „ illi ad ecclefiam. His armis hominum animis „ vim inferimus , religio imperium despicit, nemo ,, cogi potest, ut credat invitus. Et haec foli- „ diora pacis funt confilia , quae tamen privatae „ curiae Senatores non recipiunt. Malunt omnia fla- „ grare incendio , ut in turbidis undis largius pis- „ centur. Unde enim justitiae ista corruptela, ni- „ fi ab ingentibus illorum vitiis, infatiabili avi- „ djtate cuncta proftituentium ? Non fuperarent „ tot L I T E R A R I A. 45 „ tot divitiae istis hominibus e fcholastico fqual- „ lore in concilium accitis , fi muneribus nihil „ concederent. Scimus , quo conducti funt ftipen- „ dio , nec illud par esfe , quod luxum et pom- „ pam, et tam infames fumptus toleret. Uti- „ nam tam modeste peccarent, ut negari flagitia „ posfent. Nunc fi populo credimus , non aliter „rectius, quam auro tentantur, nec quidquam „ tam fancte indulgent , ut non accipiant , fed ut „ promiscue omnes avaritiae non infimulem; ac- „ cufare certamina , invidiam , fimultates posfum , „ et privati odii ftimulos , quibus adverfandi li- „ bidine invicem fe lacesfunt, et miferorum cala- „ mitatibus injuriae fuae litant, Quis probet „ intempestivam cancellarii Brabantiae jurgandi „ licentiam , et exerceri folitas cum M a s i o „ contentiones ? Dicerem erupturas in publicam „ perniciem , nifi quis crederet , a me malignius „ prolata , ad conflandam invidiam. Interim fci- „ mus quam turbida fint confilia eorum, quibus „ affectus ofiicit. Non est igitur , quod in discri- „ men vocent innocentiam Procerum , quafi fci- „ licet gubernatores , ad infamis cujusque lictoris „ libidinem centurias militum fubministrare de- „ beant. Ponant illi Senatores modum animo fuo , „ ne tam proni fint ad indulgentias , quas cum a „ nobis non impetraverint rei , in ista curia fta- „ tim redimunt. Hoc est , quod rempublicam „ funditus trahit. Nemo ad remittenda fcelera fa- 9> Cl« 46 COMMENTATIO ,, cilis esfe potest, quin femper aliquid adjiciat „ malo publico. Nunquam mihi placuit , in tot „ concilia, curas Imperii et arcana distrahi. Suf- „ ficit omnibus concilium ftatus, et hoc ipfum „ Proceres non raro inter fe fecreto musfitarunt, „ ideoque repeto , ut omnes intelligant , haut ali- „ ter tot malorum finem haberi posfe , quam ft ,, Privatae curiae , et Finantiarum officia , in Pro- „ ceres transferat Rex P h i 1 i p p u s concilium- „ que nnum , veluti unum corpus ex omnibus ,, faciat. Postulandum hoc est ab eo difertis ver- „ bis, nullum alioquin fructum legatio habitura „ est (i)." Videt, opinor, quisque, qualis fuerit Guliel- mi mens ,■ quales rationes , qualis patriae amor. Periculofum erat , omnia , quae animo verfabant cives, Regi tradere; periculofum erat ei explica-- re, quanto decretorum fuorum. fastidio tenerentur omnes, quantaque minitarentur. Verum periculo- fius multo erat, omnia ista disfimulare ac celare. Fundamenta, quibus innitebatur civitas, vehemen- ter concutiebantur ; omne reipublicae veluti aedi- ficium jamjam cafurum videbatur , quod ubi fcmel collapfum esfet, nullavi, erigi posfet. Haec prae-- vidit Gulielmus. Itaque Regi totam rem enu- cleandam esfe cenfuit. Regis erat eligere , utrunv reK (i) Verba ex Burgundi, Op. I. pag. 40 sqq. defcripea funt. Conf. van dcrllaer. Op. I pag. 254. L I T E R A R I A. 47 reipublicae quafi parietes fulcire, confirmare, et corroborare an labentes convellere mallet. Egmondus, legatus electus , in Hispaniam proficiscitur. Hic ibi Senatus literas tradere , aerum- nofam rerum fbatum enarrare, ut Inquifitionem temperaret Rex precari. Frustra. Magna quidem comitate , a Rege Hispanisque proceribus Egmon- d u s excipitur , literas quidem regiae benevolen- tiae testificationibus oppletas afferens in patriam re* vertitur: Rex taraen eandem quam inftituerat, viam , tenere , omniaque de religione decreta fer- vare conftituit CO. Voluit autem , ut tres Epis- copi et nonnulli Theologi , fama confpicui , nec ingenio deteriores cum Belgarum proceribus con- venirent de puerorum educatione et de poenis hae- reticorum confilia inirent. Hoc factum est octavo calendas Junias a. 1565. In illo concilio , faepius habito , Episcopi leges de. religione integras fervandas esfe cenfuerunt , Proce- res vero , pro temporum ratione , aliquatenus ab. iis recedendum esfe , putarunt. Quum tertio con- ve- CO Vid. Hopperus, Op. I. pag. 40. ■• Viglii vita, pag. 41. Burgundus, Op. 1. pag. 48. fqq. — Dcnothus, Op. 1. png. 11. — Hooft, Op. 1. pag. 50. fq. — B en tivo- glio, Op. I. pag. 88. fq. — Levtn eaet. I, pag. 394. fqq. 48 COMMENTATIO venirent Gulielmus a Margarita rogatus , illius temporis ancipitem rerum ftatum his fere verbis expofuit. „ Non immerito commoveor no- „ mine Reipublicae, quamcircum intraque fectarii „ lacesfunt , et penetralia ejus crebris quatiunt „ motibus. Remedia ista languentis aevi modum „ excedunt ; nifi fponte in Labyrinthum currere pla- „ cet, unde fera nos poenitentia fine pudore et „ damno non eripiat. Si nescitis ; atrocisfima re- „ ligionis funt disfidia. In Gallis praefens habemus „ exemplum , qui nunc in fe acrius , quam in nos „ olim incurrerunt. Tam vastum regnum ita fedi- „ tione distractum est , ut videatur aliter compo- „ ni non posfe , quam alterius partis exitio. Quid fi „ fectarii nostri , quod fuis nequeunt confequi viri- „ bus, excidio patriae aliunde quaerant , aemulasque „ gentes fpecie auxilii arcesfunt in laceratum dis- „ cordiis imperium? acerrimus morfus est irrita- „ tae necesfitatis. Neque ignoro adferri multa „ posfe, quae a derogandis legibus nos abfter- ,, reant. Nam nec ipfe leges temere vertendas ju- „ dico , fi pares erunt flagitiis ; fi conditio faecu- „ li inutiles non fecit , fi tempora aliud non defi- „ derant. Nunc etiam horrorem illarum judices „ averfantur , et ad rigorem calculos non porri- „ gunt. Et quid obfecro profectum tam exquifi- „ tis fuppliciis? Carcerem , laqueos, cruciatus ho- „ mines isti ridendo excipiunt. Adverfus terribiles „ flammarum apparatus rectos oculos tenent , ne- „ mo L I T E R A R I A. 49 „ mo tot vexatus tormentis poenitentiae vestigia „ exhibuit. Et fi verum volumus , quotidianis fpec- „ taculis animatur conftantia; unius exitium, plu- ,, rium est illecebra. Ad haec verendum ne la- „ cesfita patientia exeat in furorem, et ad armo- y, rum necesfitatem desperatio traducatur (1)." Singularis quaedam , ni fallor , in hacce nervofa oratione fplendet prudentiae civilis peritia, mira quaedam de impendentibus procellis praefagitio at- que infolita ad adverfariorum effringendos ani- mos vis. At vero hi nuilo facto a propofito fuo recedere volebant legibusque et decretis , utut perniciofis , mordicus adhaerebant. Tandem Mar? garita Theologos fententiam fuam literis man- dare jusfit. Quae haec fere continebat. Concilium Tridentinum, ut iis videbatur, op- time curaverat , ut omnes ecclefiae Romanae doc- trinam accurate edocerentur. Caeterum , facer- dotum erat , omnibus ecclefiae commodis gnavi- ter fervire. Porro idem concilium de clericorum moribus curam agendam fcholasque inftituendas esfe jusferat. Praeterea decreta ,jamante triginta et quinque an- nos confecta,mutareminimeexpedire videbatur. At- tamenjudicesclanculum admonendos esfe duxerunt, ut pervicaces tantum haereticos morte damnartnt, ut inter varias fectas , uti decebat , distinguerent ; ae- (0 Vid. Burgundus, Op. 1. pag. 44. fqq. D $o COMMENTATIO aetatis, conditionis,' indolisque perfonarum ratio- nera haberent; variasque poenas infligerent. De- nique fummum numen invocandum esfe cenfebant , ut omnia mala , quae facrae Catholicae ecclefiae imminebant, averteret. , Hocce theologorum judicium Margarita Philippo impertiebatur. Cui ita respondit, ut omnia, quae ad religionem Romano - catholicam vindicandam fpectabant , vehementer approbaret , ni- hil temperantiae permitteret, omniaque, tam pa- tris , quam fua ipfius decreta accurate fervari vellet. Praeterea concilii Tridentini decreta per orane Belgium quo tenerentur promulgari jns- fit. Itaque Margarita haec omnia regis nomine per literas cum Episcopis et provinciarum rec- toribus communicavit. S- 15- Quibus literis acceptis , G u 1 i e 1 m ti s M a r g a- r i- (1) Vid. Hopperus,Op. I. pag. 47. fqq. — Viglii.vita, pag. 14.— Bentivoglio, Op. 1. pag. 35. Van Meteren, Op.l. I. pag. 414. Hooft, Op. I. 1. pag. 64. — Burgun- dus, Op. I. p. 47. — Levetty I. pag. 409. Wag. Op. 1. VI. pag. 177« fqq. — Schiller, Op. 1. Lib. II. pag. 244. fqq. — Regis decretum integruin nobis tradidit B r , Op. 1. Libr. II. fol. «2 fqq. L I T E R A R 1 A. $t ritae multis verbis refcripfit, fuamque et de praecepto regio fententiam copiofe et graviter ex- pofuit. Haec vero epistola amplior est quam quae integra hic transcribi posfit. Tanta tamen tamque egregia fummae prudentiae indicia continet, ut eam hoc loco omnio praetermittere religioni ha- beam. Quare eam in minorem formam contrac- tam lectoribus tradendam esfe cenfeo: „ Literas accepi tuas regisque jusfa ex iis cog* ,,'novi. Tametfi meam de re tanti momenti fen- „ tentiam non antea audieris, in omnibus tamen „ negotiis me fidelisfimum ministrum praefta- „ bo. Neque etiam quae de hac re fentio nunc „ disfimulare animns est. Praeftat enim , omnia , „ irato etiam rege , aperte enuntiare , quam pos- „ tea , ubi respublica perturbari inceperit , merito „ filentii poenas dare. Quod ad concilium Tri- „ dentinum attinet , id non magnis difficultatibus „ premi duco; praefertim fi respiciamus ad ea3 „ quae adjectae funt exceptiones. „ De Inquifitione vero monendum mihi vide- ,, tur , omnes querelas , quae olim de novis „ Episcopis creandis regi adlatae funt , inquifi- ,, tionis timore et odio ortas esfe. Imperator „ quondam Carolus et verbis et literis, Bel- ,, gis faepius promifit , fe nunquam Inquifitionem „ apud eos inftituturum esfe : quae promisfa „ confirmavit ac faepius repetivit ipfe Rex P h i- „ lippus. Quae cum ita fmt, populus jure, D a olim 5* COMMENTATIO „ olim fibi concesfo , fe omnino destitui , nullo „ pacto pati posfet. „ De decretis vel ab Imperatore Carolo, vel „ ab ipfo Rege profectis, dicam, quod fentio. „ Haec antea faepisfime mitigata funt neque re- „ gis ministri folebant in his exfequendis maxima „ feveritate uti. Quidni igitur Rex p eadem mo- „ deratione agere pergit ? Respiciendum ad ea , „ quae vivimus , tempora , quibus vicini nostri , an- „ cipiti fortuna, tanta ad cogitandi libertatem ac- „ quirendam gerunt ac moliuntur, ut fieri vix pos- „ fe videatur, quin nostrates eorum exemplo ex- „ citati, eadem fibi vindicent. Nulla vi eorum „ animi coerceri posfunt. Clementia et lenitate „ tantum, fi quid mihi credis, utendum est. Quo „ vehementius rex in eos irruet eo contumacius „ refistent ejusque conatus irritos reddent. Omnes „ clamitabunt, regem promisfis fuis non ftare, ty- „ rannidem fibi afFectare. Patriam misfam facient „ innumeri cives , in vicinas regiones migrabunt „ Belgiumque vacuum relinquent. Religionis fla- „ tus non melior evadet ; nihil omnino rex „ proficiet, nifi quod totam rempublicam mifer- „ rima aerumnarum voragine fubmerferit. Mit- „ to alia multa hujus rei incommoda, de quibus „ rex olim faepius admonitus est. Hoc tan- „ tum addam, praefentem rerum ftatum ac tem- „ pus ejusmodi decretis minime convenire. Cives „ enim continuis calamitatibus exagitantur fum- — m a LITERARIA. 53 „ maque frumenti inopia premuntur. Quin po- „ tius rex decreta fua exasperare difinat , donec ipfe .„ praefens in omnem reipublicae ftatum inquirere „ et prouti res postulat, omnia inftituere potue- „ rit. „ Quodfi vero rem fine ulla mora ad exitum „ perducere velit, equidem vehementer opto , „ ut meo loco aliura quendam eligat virum , „ qui populi animos fedare, me melius, nove- „ rit. „ Quod reliquum est, obfecro te atque obtestor, „ ut omnia ea , quae fcripfi , in bonam partem 4, accipias, tibique perfuafum habeas, me omnia „ patriae amore regisque obfequio ductum , ut „ Christianum decet, integerrima fide gerere atque „ femper gesturum esfe (i). '* §. 16. Gulielmus igitur regis decretum vehementer iraprobabat et cum eo Egmondus, Hornanus aliique multi fenatores aliquatenus confpirabant. Quae- rebatur in Senatu , utrum regis decretum ftatim pro- mulgaretur,an vero postquam regiexpofitum esfet, quibus difficultatibus illud premeretur. Illius fententiae Gu- (i) Epistola ipfa integra exhibetur apudBor, Op. I. Lib. II. fol. 33 . fqq. Conf. levtn cet. I, pag. 405 fqq. 54 COMMENTATIO Gulielmus; hujus vero Viglius aeerrimus patronus exftitit. „ Regis voluntas — inquit G u 1 i e 1 m n s — omni- „ no perfpicua , ex variis deliberationibus profecta j „ nobis explicatur. Huic igitur repugnare maximae „ foret contumaciae , qua in acerbam Regis invi- „ diam atque iram incurreremns. „ Agedum — inquit V i g 1 i u s — totam hane „ iram in me fuscipio. Si reipublicae falut-i „ tanto malo profuerimus, huic pervicacitati nos^ „ trae postea facile veniam dabit." Tum Guliel- „ m u s , „ quid quaefo , inquit , omnes nostri „ tot rogatus , quid innumerae literae , quid tan- „ dem legatio nuper fuscepta, apud regem va- „ luere? Nihil profecto. — Quid igitur exfpecta- „ bimus ? Num nos fenatores , promeriti ergo , „ cujus nullam gratiam confequemur , regis odium „ provocabimus (i)." Quorfum haec? — quaeret forte quispiam. An Gulielmus reipublicae antea infignis propugna- tor jurium , privilegiorum ac cogitandi libertatis acer- rimus quondam vindex in Philippi fuperbi ty- ranni partes tranfiit ? Minime vero. — Ita quidem clamitant fcriptores Gulielmo infesti atque in- tegerrimo viro hac in re labem adfpergere conantur, non incallide arguentes: eum fibimet ipfi non conftitis- fe, (i) Vid. tfopperus, Op. 1. Viglii vita, pag. 45.— Burgundus, Op. 1. pag. st. — Hooft, Op. 1. pag. 67. fqi LITERARIA. 55 fe , atque olim patriae caufam contra regem fusce- pisfe, omnes aerumnas a civinm^ cervicibus fedulo repulisfe, nunc vero omnia mala odio fuo condo- nare, ut postea gloriari posfet, fe omnia ante praevidisfe , regemque de inftantibus malis commo- nefecisfe. Aliquam quidemhorum ratiocinium , fateor, prae fe fert veritatis speciem ; at vero re accuratius examina- taet perpenfa, luculenter apparet,eos Gulielmi confilia ac prudentiam minime perfpexisfe. Itaque operae pretium erit horum fcriptorum errorem bre- viter explanasfe teterrimamque , quam Gulielm o inurere conati funt , maculam abfterfisfe. Omnia, quibus Philippi animum flectere pos- fet, jam expertus erat Gulielmus. Ingentia quae imminebant pericula , fi Inquifitionem acrius urgeret , ei jam expofuerat faepius. E g m o n- dus , ipfe coram , regem admonuerat. Frus- tra. — Confiliis ac monitis nullo pacto obfequi velle videbatur. Quid igitur? Sagacisfimum in- genium alia excogitavit atque nova plane ac inu- fitata agendi ratione uti conftituit. Regis decretis obtemperavit ; nihil amplius reflitit. Num igitur populum, quemantea femper adamaverat mifere per- dere voluit , ut rex tanta ejus calamitate tandetn moveretur, perverfaque fua confilia ex illius ae« rumnis edoceretur. Non ita fane. Quod postea factum est , divinando jam praevidit ingeniofus ho- mo: fcilicet, regis decretis paucos tantum obfe- cun- $6 COMMENTARU cuhdaturos , plurimos vero obtrectaturos esfe. Quare minime timebat , ne horum decretorum promulgatio- ne patriae exitium pararetur.Sedregemhujus ipfius promulgationis effectibus edoctum recta tandem fpec» taturum atque ex diuturna fua velut dementia tan- dem expergefactum iri fperabat. Regis enim confi- lia ad fummum afperitatis fastigium evecta erant; tanta populo mala infligere cogitabat , quanta exant- lfcre nullo modo posfet. Itaque hoc temporis quafi punctp utendum erat , quo rex fe fuis ipfius armis faci- le compungeret. Si vero regis confiliis refistere per« rexisfet decretorumque publicationem retardasfet Gulielmus, rex interea novas ac meliores ad finem quam fibi propofuerat perfequendam rationes exco- gitasfet ac lentiore quidem fed certiore quoque gra- du Belgarum perniciem parasfet (i). Quae cum ita fint , non est quod G u 1 i e 1 m i fermones rationesque damnemus ; fed potius fin- gularem ejus ac prope divinam fapientiam admise- mur. Quae enim tanta excogitari potest pruden- tia, quae tam praeclaris, tam variis ac primo ocu. lorum obtutu prorfus contrariis rationibns utitur, ut faluberrimam , quam fpectat , finem attingat ? Ubi tantum ingenii acumen in aliis hominibus confpicitur, quod, quum omnis falus conclamata omniaque fubfidia negata esfe videntur , nova fem- per (i) Disfentit Schiller, Op. I. Lib. II. pag. 549. LITERARIA. 57 per ac vix fperata confilia inveniat ? Quam cum ejus obtrectatores intelligere aut nolint aut nequeant admirabilem prudentiam, facta ejus inconfiderate calumniis profequuntur. §• 17. Ingentes, quae reipublicae impendebant procel- lae , de quibus G u 1 i e 1 m u s regem faepius admo- nuerat magis magisque appropinquabant. Quarto Nonas Novembres in comitis Kuilen- burgenfis aedes viginti fere Nobiles convene- rant. Ibi , cum de religionis lubrico ftatu ac de Inquifionis faevitia fermo incideret , omnes de tantis malis omni opera avertendis cogitare coeperunt. Hinc praeclarum illud Nobilium Belgarum foedus initium cepit. Quod magis ac magis auctum et amplifica- tum maximam in republica vim habuit. Hujus foederis progresfus accurate enarrare res nimis lon« ga et ab argumento nostro, per fe fatis amplo, nimis aliena videtur (1). Quare fatius duco, in_ da- CO Dc Nobilium Belgarum foedcre videat. Jona Willem te Water, Hift. van '* verbond der edelen, 1776. — H p- p e r u s , Op. L 69. fqq ;— D i n o t h u s , Op 1. pag. 13. fqq. — Bentivoglio, Opl. pag. 38. fqq. — B o r , Op. 1. Lib. III. fol. 37. — B urgundus, Op. I. pag. 64. fqq. — Hooft, Op. 1. I. pa?. 71. — Crotius, Op. 1. pag. 19. fqq. — Vaa Mc 5t COMMENTATIO dagare, quatenus Gulielmo hujus foederis con- fcius fuerit ejusque confiliis ftuduerit ac opem tu- lerit. Sunt, qui putent , Gulielmum hujus foede- ris auctorem vel faltem clam participem fuisfe (i). Qua in re tamen' vehementer errare mihi videntur. Foedus inter nobiles jam diu ante ictum erat , quam Guliemus ejus conscius factus est. Ubi rem cognovit , eam ftatim improbavit , ut pote qnae ad rempublicam fervandam aegre inferviret (2). Quum vero Nobilium libellus Margaritae of- ferretur in hacce agendi ratione nihil invenit , quod vituperaret (3). Ex qua G u 1 i e 1 m i approbatio- ne Meteren, Op. L I. p. 3:3. — Van der Haar, Op. 1. pag. 300. fqq. — Levenl, pag. 428. — Wagenaar, Op. 1. VI. 122. fqq. — Schiller, Op. 1 Lib. III. pag. 1 fqq. (l)Nic. Burgundus, Op 1. pag. 134. — Levtn cet. I. 432. — Wagenaar, Op. 1. VI 134 O) ^oc abunde conltare mibi videtur ex iplius Gulielrai verbis in Apol. prima exhibitis. Vid. Leyen, I. 433. — Con- fer. Van der Haer, Op. 1. pag. 306. (3) Quid de nobilium libello fenferit Gulielmus opti- mo patet ipfius verbis, qnae leguntur in Apol. II. pag. 73. fq. „ Maer de ghcne , dacr wy te voren van gefegt heb- „ ben,datze bevonden deze vervolghingen feer hardt ende on- ,. verdraghelick te wefen , ende datze , al fo lange als defelve „ foude blijven durende , gheen vaste gerustheyt in den lande f , en konden bemercken, (foo 't ghewoonelick in dien ende „ in dicrgelycken faken pleeght te ghefchieden) begonnea „ mettwe aanllagheu voor te ftellen , de welcken wy uyt re- „ dene onfes !asts ende officien, dic wy wareu bedieucnde^ mid« L I T E R A R I A. 59 ne nonnulli fatis inconfiderate confecerunt, eum foederis participem ac faltem fautorem fuisfe. Vi- delicet, non distinguunt inter ea, quae de ipfo foedere et quae de libello fentiebat. Ipfum quideui foedus antea damnaverat; libellum vero nil conti- nentem, quod cura boni civis officio pugnaret, comprobavit. Postquam Gulielmus et Hornanus intel- lexerant, fe in Senatu operam oleum prorfus per- didisfe , aulam Senatumque reliquerunt feque in dy- nastias fuas receperunt. G u 1 i e 1 m u s igitur Bredam petivit. Meditanti ibi de miferrimo reipublicae fta« tu, nullum aptius malorum levamen in mentem ve- nit , nifi quod cum aliarum provinciarum praefectis , Au- „ middel vonden ora te ontdecken. Soo veele isfer af , befor- ,, gende , dat defe dingen mochten gheraken feer ghevaerlick ,, af te loopen , ende een quaet eynde te nemen; daer bene- „ ven achtende , dat defen we.gh den fachtften ende in den „ rechten wel gefondeerd was ., dat wy niet quaet en hebben „ ghevonden , dat de voorfchre ven Requeste foude gheprefen- „ teert werden. Dewelckc wygheenfins en willen ontkennen; „ en fooverre van daer is het , dat wy 't fouden foecken te „ bewimpelen , dat wy ter contrarien 't felve tot groote voor „ deele voor orjfe eere ende reputatie , oock tot fonderlingen „ dienflcn des Konincks ende des landts zyn houdende ; want „ hadden s' Konincks wyfe Raden fo wel beraden gheweest, ,, datze fulcks in den eerften verwilighet hadden, daer en fou- „ foo veel jaramers ende ellendigheyt niet uyt zyn ontfpro- ,, ten ende naegevolghet , door de welcke 't geheele Iandt „ byna verdorvcn ende vernietij r d is gewordcn." 60 COMMENTATIO Aurei velleris equitibus et fenatoribus nonnullis Hoogftratiam conveniret confiliaque caperet ad rem- publicam labentem et jamjam cadentem fustentan- dam atque fulciendam. Omnes igitur Hoogftratiatn adierunt. G u 1 i e 1 m u s tristisfima reipublicae pe- ricula et atrocisfimum , quod impendebat , bellum civile iis depinxit et explanavit. Deinde propo- fuit , ut fe cum eo ad patriam fervandam conjunge- rent atque vi fua ac auctoritate omnia mala aver- terent. Frustra. Major pars eorum, qui aderant teterrimam rerum faciem inertes adfpicere , quam unicam quae fupererat falutis viam ingredi malebant. „ Itaque (funt fere ipfius Gulielmi verba) nos- „ ter conventus nihil eflfecit , quam quod omni ter- „ rarum orbi luculento testimonio indicaverimus , „ nosea, quae quotidie comperimur , mala jam an- „ tea praevidentes , omnia tentasfe, quibus immi- „ nentes calamitates effugere et avertere posfe- „ mus (i).' Hanc congregationem alii malivolentia , errore alii ducti , ita explicuerunt , ut G ul i e 1 m i con- filia reprehenderent ejusque fidem fufpectam habe- rent (2). Equidem fic existimo, Gulielmum hac in re nihil egisfe, quod vel cum Philippl re- (i) Vid. Apol. pag. 72. fq. Ca) Vid. Bentivoglio, Op. 1. pag. 37- *"} licet. Inquifitores ab hodierno Pontifice diploma „ non habent, fine quo hactenus illorum nemo „ jurisdictionem incepit,et ipfi quoque fato Pon- „ tificis , mandatum fuum exflingui existimant. Haec „ de Inquifitione , mea, nec (ut vides) fola fen- „ tentia est. De edictis vero quid judicem , jam „ ante multa audisti , et plura nunc in contem- „ plationem veniunt. Nihilominus Vi gl ius per- „ veniendum putat ad gladios , " aliter fectarios , ait , tolli non posfe." „ Et , ut verum fatear , ea „ fententia olim plurium fuit , fed ego illam con- „ ditioni temporum , non prudentiae imputo. Ufu „ rerum compertum est, exquifitiorem quamque „ cru. 64 COMMENTATIO; „ crudelitatem , magis esfe fectarum illecebram, „ Nara qui novae religioni accedunt, ita plerum- „ que afFecti funt , ut a Deo traductam putent fidem „ fuam , atque unam praefenti morti pervicaciam „ anteponant. Proximis annis multi profesfiones , „ illas amplexi funt , haud alio vitio , quam quod „ in perituris conftantiam mortis attoniti admira- „ rentur. Recte eos credere debere ducebant, „ qui ob hoc ipfum quod crederent, corpora fua „ (quae utique non oderant) fuppliciis ofFerrent „ in pignus, et infanda tormenta laeti exciperent. „ Hoc in Gallia, hoc in Anglia, hoc apud nos „ denique, crudelitas profecit, ut plures de novo „ reos faceret. Primi quoque Christiani jactare „ folebant fanguinem martyrum , femen esfc Ecele- „ fiae. Proinde J u 1 i a n u s imperator , ut eos fibi „ invifos funditns erueret , mitius habuit , et fane „ plures ille pace et otio a fide abftraxit, quam „ priores illi ferro, et fanguine. Non est gladio „ jus in animum. Judaeorum pervicaciam, nullus „ unquam Regum excusfit. Animi viribus debel- „ landus est animus. Quam atrociter haerefis Grae- „ corum concusfit imperium? fere tamen Caefa. „ res exilio contenti f uere. Nec Constantinus „ ab Ario, Constantius ab Aetio,Theo- „ dosius aNestorio graviora exegit fupplicia, ,, et hic tamen tristisfimas poenas legibus fanxerat, ut „ terreret noxios quorum interim nemo gladio pe- „ riit. Ubi jam funt Ariani , quos non unum re- „ gnum L I T E R A R I A. 6$ „ gnum, non unum imperium, fere dicam, non „unus capiebat orbis ? fecura fegnities, et non „ irritata vetustas omnia exflinxit. Omnis hae- „ refis hoc in fe habet, ut exoriens tollat fuper- „ cilium ; fimul vero atque exuta novitas est, fibi „ relicta,etnullocogente, fponte evanescit. Con* „ tenti fimus poenis , quibus tanti Imperatores „ fregere flagitia : nunquam tutius , quam per „ exempla progredimur. Nova et inexperta cum „ penculo fuscipiuntur. Carolus Caefar anno „ miol. follicitantibus Provinciis , de rigore legum „ quaedam detraxit ; ficut RexPhilippus proxi- „ me medirabatur: benignitatem ejus Episcopi de- „ flexere. An rectis confiliis , ipfi viderint. Ego in- „ terim leges pro moribus temporum flectendas „ judico. Vincemus scelera, fi non vicerint. Nam „ ut omnino esfe definant, vix equidem fieri pos- „ fe existimo. Nascituras femper haerefes Apos- „ tolus praedixit. Demus vero , leges illas opti- „ mas esfe ; quid jam tamen proficient ? In P lu- „ res contagio ferpfit, quam cirari posfint fingu- „ lorum nomina. Quid fi, dum intentos jugulo „ fuo viderint enfes , ad infaniora necesfitate adi- „ gantur? Ex parva fcintilla magnum faepe ortum „ est incendium. Haud aliis initiis Galli in fedi- „ tiones erupere ; cum quibus conjuratos intflligo „ foaare confilia. Placandi ergo aliqua ratione funt ., nobis , fi pacem retinere volumus. Quod in E „ prae 66 COMMENTATIO „ praefentiarum dedi , tuturn est confilium. Quae „ vero vobis optima videbuntur, DeusfecundetCi)." Haec Gulielmus. Caeterum in hoc conven- tu haec fere una eademque omnium erat vox, de- creta contra haereticos non omnino quidem rejicien» da , fed aliquatenus mitiganda esfe. Paullo post hanc conventionem Nobiles foedera* ti, Henrico Brederodio duce , Bruxellam venerunt libellumque fupplicem Margaritae ob- tulerunt. Quae , ubi non ea , quae exoptaverant respondit, novum libcllum confecerunt. Tandem vero co- (a) Videat. Burgundus, Op. I. pag. 71. fqq. — Conf. omnino Hooft, Op. 1. Vol. I. pag. 74. qui hancce Gulicl- mi orationeiu elegantisfimo fennone teddidit. Wagenaar, Op. 1. VI. pag. 138. Gulielmi orationem a Burgundo conflatam et ab Hooftio Belgicam factam cenfet eique adeo nullam fidem tribuit. Verum esfe videtur, hanc oratio- nem et a Burgundo et ab Hooftio aliquantum orna- tam esfe; fed propterea non omnino ficta dicenda est. Bur- gundus eam, ut videtur, ex Viglii fchedis petivit et igitur fide dignus est. Nam Viglius ipfe huic conrilio adfuit. Vid. Nalezing op het IV Deel van VV a g. pag. 50. Mihi quidem Hooftius, Burgundum fecutus esfe non videtur. Credo potius utrumquc ex eadem fonte Gulielmi oratio.. nem petivisfe, quod ex comparatis utriusque auctoris orationi- bus facile apparet. Etenim , quod ad argumcntum attinet fere conveniunt : quod vero ad verba nterque fuas rationes fecu- cutus esfe videtur. Caeterum , Hooftium exBurgundi ope- re historiam fuam haufisfe non verifimile est, quoniain huju* rei nullibi offendimus vestigia. L I T E R A R I A. 6f conatuum nullos fere fructus adepti , urbem denuo reliquerunt (i), Nequetamen omni prorfus effectu caruerunt Nobi- lium molitiones. Brabantiae enim , Flandriae et Na- murcae Ordines etiam libellum pro magna parte No- bilium libello haud disfimilem Margaritae tra- dere cogitarunt. Concilium fecretum deinceps ratio- nem praefcripfit , qua decretorum contra haereticos asperitas aliquatenus temperaretur (2). Qua re effectum est, ut Bergensis (3) et Monti- g n i u s (4) in Hispaniam mitterentur , ut de lauda- ta moderatione cum Rege colloquerentur (5). Hi igitur de Inquifitione abrogandd , de decretis mi- tigandis , de Senatu alia ratione inftituendo deque va- riis praeterea caufis coram Rege verba fecerunt. At ve- ro parum profecerunt. Res quotidieprocrastinataest. Rex (1) Vid. V i g 1 i i vita , pag. 46. — » H o p p e r u s , Op I. pag« 72.— Hooft, Op. 1. Vol.I.75. — Bor, Op. I. lib. II. p«g. 40. fqq. — Burgundus, Op. 1. pag. 76. fqq. — Rcnti- voglio, Op. 1. pag. 43. fq. — Dinothus, Op. I. pag. 55. — Van Meteren, Op. 1. Vol. I. p. 325» fqq» — Leven, cer. I. pag. 450 fqq. ■+- Wag. Op. 1. VI. 140. fqq. (2) De decretorum moderatione Vid, Bor, Op. 1. Lib. I. fol. 45. (3) Joan van Glimes, M arkgraaf v a n Bergen. C4) Floris van Mommeranci, Heer van Montigni. <5) Vid. Bor, Op. I. I. fol. 44.— Dinothus, Op. Lib. 1* pag. 30. — Burgundus, Op. 1. pag. 84. — Hooft, Op. 1. Vol. I. pag. 79. — V a d der Hac-r,Op. I. pag. 317. fqq. — • Wag., op. 1. vi. pag. iss. fqq. E a 61 COMMENTATIO Rex nulla ratione ad meliora confilia conduci potuit. §• 19- Antea verbi divini ministri in privatorum hominum aedibusclam conciocinari folebant. Ubi vero Calvi- nistarum et-Lutheranorum numerus magis magisque creverat et Nobilium libellus Margaritae tra- ditus erat, audaciores facti , divina oracula plerum- que in campis palam interpretari coeperunt (i). Hae vero conciones faepius ad maximos motus anfam dederunt, quia congregati homines nonnun- quam a magistratibus armorum vi interpellabantur. Quo factum est, ut postea non nili armati con- venirent. Antverpiae ingens hominum caterva urbem egre- di folebat , ut facrorum oratorum declamatio- nes audiret. Horum numerus adeo auctus erat , "ut magistratui metum incuterent neque armo- rum vi amplius comprimi posfent. Hanc ob- caufam magistratus Margaritam compellavit ut continuis , quibus urbs exagitabatur turbis , ■quocumque posfet modo , finem imponeret urbisque tranquillitatij pcofpiceret. Margaritae rogatu adductus G u 1 i e 1 m u 3 Antverpiam petivit. — Mi- (0 Vid, Burgundus, Op. 1. pag. 85. — Hooft. Op. U Vol. I. pag. 83. L I T E R A R I A. C? Mirum est , quam brevi tempore Gulielmi prudentia turbulentos hominum animos fedarit. Postquam in urbem advenerat ftatim magistratum adiit atque continuo perfpexit mutuam magis- tratum inter et cives regnare diffidentiam. Hanc igitur primum mira fua, qua pollebat, facundia ac comitate fustulit. Deinceps armatam concio- nem Christianae religionis fanctitati et dignitati minime convenire , civibus perfuafit. Denique milleet ducentos milites urbanos ad tranquillitatem urbis et feeuritatem tuendam cogere jusfit. Itaque fua prudentia , fagacitate et auctoritate omnes fedi- tiones , nifi omnino , pro maxima faltem parte , remo- vit (i). §. 20. Interim rex iter in Belgium moliebatur, quip? pe quod ab Hispanis unicum malorum leva- uien haberetur. Quandoquidem vero hyems in- flabat , iter fuum in vernum tempus distulit. Ut tamen Belgarum animos interea pacaret , Margaritae literas mifit , quibus haec confti- ^uit. Primo loco Pontificis maximi Inquifitionera intermittere permifit , Episcoporum vero Inquifitio- nem fervari voluit. Deinceps decretorum mode ra- (i) Vid. Bor, Op. 1. Lib. III. fol. 53- *" Verum , non is erat P h i 1 i p p u s , qui a cotl- filiis , quae femel fibi propofuerat , facile recede- ret. Summa imbutus erat contumacia et fuperftitio- ne , quod ex omnibus rebus quae antea factae erant , jam fatis patere potuit. Itaque in propofito per- fistere atque exercitum comparare decrevit. Quum G u 1 i e 1 m u s baec omnia audisfet , muneribus fuis abire atque ex patria decedere ratum esfe pu- tavit. Quid enim amplius exfpectaret? Potentiarege longe erat minor; omni auxilio erat destitutus et non nifi cum magno vitae fuae discrimine remanere poterat. Albanum repellere atque limites contra eum defendere vehementer quidem cupiebat (2) ; verum ab omnibus fuis erat relictus ac nullo modo fie« (1) Vid Bor, Op. I. Llb. I. pag. 127. (a) Hocluculenterpacot exiii,quae ipfe Gulielmus fcrip- lit Apol. pag. 691. „ Waer 't zake, dat onze medebroeders van der ordre F a «o» S4 COMMENTATIO fieri poterat , ut tantam militum vim ipse compara- ret. Quod poterat , effecerat ; reliqua fumijti numi- nis curae commendanda erant. Itaque nec Margarita, nequeetiam Egmon- dus confiliis et precibus impedire potuerunt, quo minus muneribus fuis fe abdicaret et in Germa- niam proficisceretur (i). Albanus, exercitu comparato, postvarios ca- fus et difiicultates in Belgium pervenit (2) mul- tosque tanto terrore percusfit, ut Gulielmi exemplum fecuti , fe apud extraneos populos re- ciperent. Vix- „ ende onze medegenoten van den Rade van State in haren „ raedflagenliever hadden willenmetons ftemmen,dan haer ey- „ gen leven foo goede ksop wechgeven ; foo hadden wy oock „ mede lyf ende goet by gezec om den Hertoge van Alve He- „ de de Spangniaerds buiten s' lands te houden " (O Vid. Benti voglio,Op. I. pag. 77. — Bor,Op. I. Lib. I. fol. 117. — Hooft, Op. 1. pag, 141. fq. — Van der Haer, Op 1. pag. 479. — Leven, I. pag. 584. fqq. — Profectionis fuae rationes expofuit Gulielmus in Apologia quam edidit. a. ist>7. — Vid. Bor, Authent. ftukken. — Conf. Apol. quam in lucem miflt, a. 1584. pag. 79. (a) Vid. DiBothus, Op. 1. pag. 71. fqq. — Bentivo- glio, Op. 1. pag. 81. fq. — Burgundus, Op. J. pag. «01. fqq # — Bor, Op. 1. IV. fol. «7. fqq. — Hooft, Op. 1. pag. 149. — Van Meteren, Op. 1. pag. 411. fqq. — Livcn, I. pag. 609. — Schillej, Op. 1. Lib. IV. pag. 24. fqq. L I T E R A R 1 A. 85 Vixdum A 1 b a n u s regis praecepta cum M a r g a r i t a communicaverat , quum illa praeclare intel- lexit, omnia arbitrio ejus relicta fibique omnem potestatem ademtam esfe. Quare a rege petivit, ut imperium deponerefibi liceret (1). 0) Sehiller, Op 1. pag. 217. fqq. CA- C A P U T II. DE PRUDENTIA GULIELMI I. PRINCIPIS ARAU- SIACI, IN REBUPLICA PERTURBATA, FE R D I- NANDO A T LEDO, DUCE ALBANO , RECIS LOCO IMPERIUM TENENTE. A. MDLXVII — MDLXXIJI. $. I. A. 1 b a n u s , Belgium vix ingresfus , jam tot tantaque injuriae et crudelitatis fpecimina dedit, ut non ambiguum videretur , qualis tandem Belgii , hoc rectore, foret fortuna. Primum , Egmondum et Hornanum magna comitate et urbanitate excipiens , variis machinis in aulam fuam allicuit eosque, dum aliquando ad convivia in vitati inejus domo degerent, inaudita per- fidia ac fallacia comprehendit et in carcerem con- tru- L I T E R A R I A. 87 trudit. Qtiam miferam fortunam optimi et inte- gerrimi viri ibi fint experti quemque vitae habuerint exitum , hoc loeo enarrare, fupervacaneum duco (1). Trjstia eorum fata penitus novit et deplorat omnis posteritas , nefandumque A 1 b a n i facinus in perpetuum exfecrat. Ita, quae divinarat et dece- dens amicis praedixerat Gulielmus, nimium vera fuisfe eventus docuit. Ipfe vero, dolen- tibus Hispanis , periculum falvus effugerat. Ubi Egmondi et Hornani caedem abfens audi- verat Perenotus: nihil Albanum fecisfe , dixit, donec taciturnum illum hominem compres- fisfet (2). Tantum in Perenoti pectore tunc etiam vigebat erga G u 1 i e 1 m u m odium tantaque ejus praeftantiae recordatio. Omnia, quae inde ab adventu fuo in Belgium crudelia, injusta et nefanda Albanus gesfit, non moramur. Nonnulla , quae maxime notanda vi- dentur, et cum hujus fcriptionis propofito arcte cohaerent, breviter attigisfe, fufficiat. Duce Albano Belgio praeficiendo, jura, quae fibi cum populo intercedebant , rex violabat ; quo- niam ei non licebat , extraneos aliquo munere ad rem- (0 Vid. Bor, Op 1. IV. fol. 131. fqq.' — Dinothus, Op. 1. pag. 74. — Hooft, Op. 1. Vol. I. pag. 180. fqq. — Bentiv oglio, 0p. 1. pag. 97. fqq. — Levtn , cet. II. pag. 11. fqq. Grotius, 0p. 1. 28. fq (2) Vid. Van Meteren, Op. 1. Vol.I. pag. 437. 83 COMMENTATIO rempubhcam Belgicam pertinente ornare (i). Quod antea quoque nunquam factum erat. P h i 1 i p p u s igitur hac in re , cum quod ad Perenotum aliosque , tum quod ad A 1 b a n u m attinet , Belga- rum jura primus invafit. Deinde copiis Hispanis in Belgium immittendis privilegia, olim civibus fuis concesfa , imprudenter diremit. A 1 b a n u s , regia auctoritate munitus non tan- tum in ita dictos haereticos diris fuppliciis fae- viit , fed omnes Belgii cives, paucis exceptis , lae- fae majestatis reos fecit , immanesque poenas iis in- flbrit. Neque accufatos , ut caufa eorum ageretur, in folita ordinaria judicia vocavit, fed ipfe tribu- nal inftituit idque turbarum concilium (Belgice- Raad van beroerten, nuncupavit. Quod concilium , quum fibi religioni non habuerit in innocentium civium vitam et bona grasfari , deinceps concilium fanguinolentum a nostratibus dictum est. Nec im- merito. Eo enim crudelitatis et injuriae proces- fit , ut ministros evangelicos et qui arma con- tra regem gesfisfent non tantum , verum etiam , qui CO Vid. Privilegium Mariae, Ducis Burgundiae, quodinter alia haec continet. „ Dat niemant tot eenige ftaet, ampt , ofte bedicning, groo- „ te ofte klein, hoedanig die ook wefen mogt, zoudcn wor- „ den gevordert, dan die gheboren was binnen den lande van „ Holland, Zeeland en Vriesland " Confr. Privil. Hollandiae, *pud van Meteren, I. pag. =32- L I T E R A R I A. 89 qui vel de Jnquifitione , vel de dccretis contra hae- reticos , vel de novis Episcopis , libellos regi obtu- lisfent : qui conciones facras haberi perraifisfent , facrilegia non impedivisfent ; qui evangelicos concio- natores hospitio excepisfent, calvinistarum funeri- ribus interfuisfent; qui denique Deomagis , quam hominibus obfequendum esfe dxisfent , omnes poena capitali dignos judicaret (1). Ita Albanus neglec- tis populi privilegiis , contra jus fasque ipfe hor- rendum judicium creavit,innumeros cives nullo cri- mine convictos dira caede necavit et nec nobilita- tis neque aetatis neque innocentiae rationem ha- bens omnes , quos oderant Hispani , infanae eorum invidiae condonavit. Gulielmus Hoogstraten aliique Alba- r\i potestatem evaferant. Verum atrox iste homo contra hos quoque dirara vindictam cogitabat. Melius fine dubio fecisfet , fi G u 1 i e 1 m u m ex- torrem , tranquille traducere vitam pasfus es- fet, fed implacabili, quo pectus flagrabat, odio etiam abfentera profecutus est. Fortisfimum et ver- fu« (0 Vid. Viglius ad Hopperum, Epist.42. — B or, Op. LLib.lV.fol. 151. fqq. — Hooft,Op.l. Vo!. I. pag. 164. fq. — VanMetcrcn.Op. 1. Vol. l.pag.440. — Wag. Op.l. 151. fqq. 90 COMMENTATIO futum hostem omnibus modis lacesfivit , et e late- bris elicere ftuduit fibique fimul exitium paravit. Itaque G u 1 i e 1 m u m publice laefae majestatis , proditionis aliisque criminibus accufavit , bona ejus et dominia omnia publicavit eumque ad cau- fam fuam defendendam in jus vocavit (i). Dein- de omnes omnino juris limites excedens , Philip- pu mcomitemBurens em, G ulielmi filium, quj Lovaniae ftudiis operam navabat , neglectis hujus Academiae privilegiis , comprehendi et in Hispa- niam mitti jusfit (a). Gulielmo nunquam du- bium fuerat, quam tristia fata eum manerent, fi in Albani potestatem fefe traderet. Verum il- lo temporo Hornani, Egmondi, Monti- gnii,Bergensis aliorumque Belgarum procerum flebili forte in fententia fua valde confirmatus est. Itaque A 1 b a n i imperio refistens , fe ad omnium ea- rum rerum, quae gesfisfet, coram legitimis judi- cibus rationem reddendam , femper naratum fore , respondit. Deinde A 1 b a n i non esfe in ejus res gestes inquirere, fed hoc jus Aurei velleris or- di- (i) Vid. B o r , Op. 1. Lib. V. fol. 456. fq. — Levtn , II. P3g. 33- — Hooft, Op. 1. Vol. I. pag. 167. • — Dino- thus, Op. 1. pag. 76. (2) Vid. Apol. pag.81. fq. — Joan. Baptista, de Pas- sis commentariorum de tumultibus Belgicis , Lib. VIII. apud C. P. Hoynck van Papendrecht, Analecta Belgica, Tom. II. Pars II. pag. 135. L I T E R A R I A. 9 i dini tantum competere , exposuit. Denique fe vehe- menter optare, nt caufa fua ab Imperatore Electo- ribus aliisve idoneis judicibus dijudicaretur profes* fus est (i). Eodem fere tempore apologiam confcripfit, qua rerum gestarum rationes latius expofuit ; quam dein- ceps publici juris fecit. Quum muneribus fuis fe abdicaret et e Belgio decederet Gulielmus, nullum negotium fe ad- verfus regem fuscepturum esfe dixit , donec hic perfonam ejus et bona ; intacta relinqueret. P h i- 1 i p p u s vero et A 1 b a n u s eum jam turpiter ad- orti erant bonaque ejus imprudenter in aerarium retulerant, Quare promisfis amplius ftare, non necesfe erat (2). Belgium, quod paterno smore carum habe- bat, cujus faluti ftrenue femper prospexerat, pro quo faepius vitae fuae periculum fecerat im- (i) Vid. Bor, Op. 1. Lib. IV. fol. 161. fqq. — Leven , II. pag. 38. fqq. — Apol. pag. 81. fqq. — Hooft, pag. 168. (s) Vid. Apol. pag. si. ubi haec Gulielmus: „ Soo moe- „ ten fe wel weten, dat fe hen coe wel hadden moghen te „ vreden bouden met ons gewillich ballinckfchap , zonuer ons „ voorder te vervolghen, felfs ghemerckt, dat wy hen hadden „ doen weten by zekeren peifoon van qualneyt, die noch „ by leven is, waer 't dat ze beftonden ons aan onfe eere of- „ te gocdcren aan te tasten , datfe ons daerdoor foudeu dwingcn „ na ong vermoghen fulck ordre in onfe facke te ftellen, als „ de loodt foude vereysfchen." 9& COMMENTATIO immani tyrannide oppresfum erat , dura quaeque ac crudelia patiebatur neque aerumnarum pondus am- plius exantlare valebat. In unum Gulielmum, qui pro jure et libertate faepisfime propugnaverat , omnes oculos converterant ; ab hoc uno dolorum levamen quoddam , malorum finem ac requiem , auxilium et falutem exfpectabant. Unum G u 1 i e 1- m u m omnes Belgae fervatorem efflagitabant : omnes exfules ad bellum contra Albanum gerendum ad- hortabantur. Quid igitur ? an omnem patriae amo- rem restingueret , omnem mifericordiae , quo imbu- tus erat,fenfum expectoraret , placidaque apudjo- a n n e m fratrem quiete fruens , patriae ad exitium vergenti opem non ferret ? Minime vero. Quamvis non nifi in fuam perniciem quidquid fuscipere pos- fet , quamvis bonis fuis esfet destitutus , quamvis omne auxilium ei denegatum esfet , omnia nihilo fecius experiri Belgisque , quocunque demum pos- fet modo, falutem reddere decrevit (i). Quum tan- (i) In Apol. pag. 80 fqq. haec leguntur verba : ,, Want wie foude fonder hert-zweerende treuren konnen , verhalen alle dat verbannen,ontweldighen van goederen , vau- „ ghenende fpannen, alledie geleden pynen ende fmarten , foo „ menigherhande foorte van afgryfelicke en jammerlicke doo- „ den , daar defe bloetgierige Iuyden, (welcke in wreetheyt j, alle de wreetfte tyrannen van der werelc, als Phalaris, „ Busiris, Nero, Domitianus, ende andere , verre te „ boven gaan) de arme onderfaten der Ianden van herwaerts — „ over foo langhe m;de gequelt hebbcn ! " LITERARIA. 93 tantum furami viri confilium animo contempla- mur modumque, quo id perficere ftuduit, cogita- tione perlustramus , quid admiremur magis , utrum audaciam qua contra potentisfemum hostem , des- peratum et formidolofum bellum gerere non ve- ritus est , an fummam qua in hac fe ufus est prudentiam et circumfpectionem , valde dubita- mus. Etfi bellum , quod moliebatur , paullulum differ- re tempusque opportunius exfpectare mallet, quo vel Albani vis ac potestas diminuta esfet, vel ipfe viribus magis valeret , undique tamen tantope- re precibus adhortationibusque invitabatur , ut am« plius refistere noluerit (1). Primum apud Imperatorem Maximilianum II. aliosque principes de injuria fibi illata vehe- menter conquestus est atque ab iis auxilium con- tra Hispanorum vim et contumeliam petivit. Mag- na facundia iis expofuit , quo tandem temeritatis Hispanorum libido prorupisfet , omne Belgium fer- rea manu fibi fubjiciens , ipfique Germaniae ali- quando periculofa futura. Imperator igitur literas ad Philippum mifit , quibus eum admonuit , ut a tanta licentia defisteret et G u 1 i e 1 m u m in bono- rum posfesfionem restitueret. Verum P h i 1 i p p u s respondit, omnia ab A 1 b a n ex regia voluntate geri. Gu- (1) Vid. Hooft, Op. I. Vol. I. pag. Ifl. 94 COMMENTATIO Qnare , fi G u 1 i e 1 m u s caufam fuam defendere cu- piebat, ad Albanum iret (i). G u 1 i e 1 m i precibus commoti , nonnulli princi- pes, qui novae doctrinae favebant ,militibus vel pe- cunia eum adjuvarunt. Joannes, ut Guliel- m o fratrl pecuniam fubministrttret , oronia fua bona et dominia pignoribus obligavit. Multi quoque ex- fules multique , qui in ipfa patria tristia fata per- petiebantur nummos ad bellum comparandum colle- gerunt. Ipfe G u 1 i e 1 m u s omnia fere , quae ex Belgio recedens , fecum duxisfet , vendidit (a). Si ad confilium modumque , quibus A 1 b a- no bellum inferre conftituit respiciamus , non potest , quin ejus prudentiam fumme admire- mur. Albanum enim variis locis fimul im- pugnare, vires ejus ita disfipare eumque conturba- re ftuduit. Hunc in finem Coquevillium, qui octingentis fere militibus ,aPrincipe Conden- s i et C o 1 i g n i o in Galliae collectis , praepo- fitus erat , Hannoniam et Artefiam invadere jusfit. Deinde Hoogstratenum eodem tempore in Gelriam incurfionem facere } Ludovicum fra- trem (i) Vid. Bor, Op. I. Lib. IV. fol. 160. fq. — Hooft, Op. 1.1. pag. 171. fqq. — Di nothus, Op. 1. pag. 77. fqq. ^. Ven Meteren, Op. I. I. pag. 444. — Bentivoglio, Op. I. 8J; fqq. — Grotius. Op. 1 pag. 31. (ft) Vid. B o r , 0p. I. IV. fol. j 65. fq. — Lcvtn , II. pag. 46. fqq. Hooft, 0p. 1. 1. pag. 175. LITRRARIA. 95 trem tractum Groninganum ingredi jusfit. ' Post- quam hiAlbani copias in varias regiones dis* traxerant, ipfe cum fat valida manu Brabantiam occupare animo agitabat. Verum fortuna ejus confiliis parum favit. C o q u e- villius,antequam bellum inceperat , A 1 b a n i ma- chinis circumventus , regis Galliae jusfu in ipfa patria tanquam latro decollatus est* Ho ogstra- t e n i expeditio , etfi primum felicior , quoque effectu caruit (i). Ludovicus vero, ancipite pugna apud pagum Wittewierum pugnata , postridie ejus pugnae prope Heiligerleam Arembergium Al- b a n i ducem magna clade affecit. (undecimo Kalen- das Jun. a. 1568.) (2) . Qua victoria reportata L u d v i c i exercitus quotidie tantas accesfiones fecit , ut ad feptem millia militum excreverit. Hoc (1) VH. Dinothus, Op. 1. pag. 79. fq. — B»or, Gp. I. Lib. IV. fol 169. — Bentivoglio, Op. I. pag. 91. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 75. fq. — Van Me te ren, Op. 1. ptg* 454- fqq« — Leven, II. pag. 59. (2) Vid. Bor, Op. 1. Lib. IV. fol. 167. — Hooft, Op» I. pag. 177. — Van Meteren, Op. 1. I. pag. 456. fqq. — De Tasfis, Op. 1. pag. 137. fq. — Viglius ad Hoppe- r u m , Epist. LXI. apud P. C. Hoynck van Papendrecht, Analecta Belgica, Tom I. Pars II. — Quot numero fuerint Ludovrci copiae inter auctores non constat. Notandus- ta- men videtur D i n o t h i , Op. !.] pag. 82. infignis error , qui eas tria mlllia equitum et decem roillia peditum fuisfe fcripflt. 96 COMMENTATIO Hoc exercitu Ludovicus, homo audax , in con- filiis ftrenuus , belli peritus , A 1 b a n u m magna vi approperantem fortasfe vincere potuisfet. Verum eum fumma pecuniae inopia premeretur , milites tu- multuari coeperunt et non, nifi inviti , cum Al- bani exercitu conflixerunt. Itaque tristisfima clade apudjemmigiam affectus , cum exigua copia- rum parte ad fratrem in Germania exercitum in- ftruentem pervenit (i). Quare trium harum expeditionum , quibus A 1- b an u m perturbari fperaverat , effectus fere nullos vidit Gulielmus , bellumque formidolofum folus , majore periculo, gerere coactus est. Cujus cala- mitatis caufa non in G u 1 i e I m i agendi ratione j fed potius in aliorum ducum festinatione et pe- cuniae penuria, qua vehementer laborabat quae- renda videtur. Quodfi Hoogstratenus alii- que duces ad Gulielmi admonitiones accura- ratius attendisfent et pecunia promisfa opportuno tempore Gulielmo tradita fuisfet, ftatim curfl exercitu Brabantiam invadere potuisfet, feliciorem- que conatuum effectum confecutus fuisfet. S. 3« Quandoquidem P h i 1 i p p u s contra jus fasque G u- liel- O) Vid. Bor, Op. I. Lib. IV. fot 174. — Van Mete^ ren, Op. I. Vol. I. pag. 48^. fqq. L I T E R A R I A. tf lielmi bona occupaverat, ipsumque principem intoleranda injuria et contumelia lacesfiverat , hic proprie nulla obedientia regisque reverentia tene- batur. Quare , rejecta omni temperantia , omni- que obfequio regi denegato , arma contra P h i 1 i p- pum vertere jure fuo potuisfet. Verum ecce mi- ram eximii viri moderationem fimul et prudentiam. Non enim , uti jam ex diplomate , quod L u d o- vico fratri tradiderat (i) fatis patere poterat, ad- verfus regem bellum gerere, fed Hispanorum effre- natae vi fe opponere decreverat. Hi enim foe- dera , quibus obftringebantur rumpentes privi- legiaque , quibus Belgae gaudebant , negligerl- tes , fumma crudelitate , minimeque ferenda injuria in cives quotidie faeviebant , eos omnibus modte vexabant, immo fervitute et exitio minitabantuf. Quae omnia tantopere a patriae falute abhorrebant, ut necesfario vi repellenda esfent. Patriae igitur falus fua civibusque jura reddenda erant. Hoc tan. tum efficere ftudebat , nihil infuper cupiebat. Hanc ob caufam arma tamdiu gerere conftituit, donec Hispani, vel fua fponce, vel armorum vi coacti, a perverfis fuis et truculentis confiliis abfisterent et ad meliora reverterentur. Caeterum regem Bel- gii comitem et dcminum colere eique ubi deceret, obedire paratus erat. Sed , quaeret forte quispiara , quomodo haecce (O VIU. Bor, Op. I. Lib. IV. pag. I6s. 9 3 COMMENTA.TIO Gulielmi o bedientia cum bello contra Al- banum gerendo confistere poterat ? fiquidem hic omnia, quae faciebat crudelia ex volun- tate regia perageret. Nonne A 1 b a n o refistens ipfi quoque regi bellum indixit Gulielmus? ; Habet fane haec argumentatio aliquid , quo fe nobis commendet atque aliquam certe prae fe fert veritatis fpeciem. Verum re accurate examinata G u 1 i e 1 m i rationes omnino probandae funt. Quo clarius haec res nobis perfpecta fit , age , eam excmplo quodam ex vita privata , petito illustremus. Si igitur famulus , qui fe- fe domino cuidam ad obediendum obligavit, ab alio quopiam ejusdem hominis famulo in jure fuo laedatur , five hoc fua fponte , five mandante domino fecerit , nonne famulus laefus injuriam fi- bi illatam repellere fuo jure potest? Num propter- ea omnem obedientiam domino denegasfe cenfen- dus est? Minime vero. Etenim certas tantum ope» ras praeftare tenetur, quas fi neglexerit et amplius praeftare neget tum demum in obftinationis notam incurrere potest. Nunquam verofefe obftrinxit ad gravem injuriam a domino , vel aliis , vel fibi illa- tam, aequo animo perferendam. Eodem plane modo G u 1 i e 1 m u s regisjusfis , qua- tenus cum Belgii juribus privilegiisque convenirent , femper obtemperavit adeoque obedientiae officio per- functus est ; A 1 b a n i vero inauditam crudelita- tem ac intolerandam injuriam ferre noluit neque etiam L I T E R A R I A. 99 etiara debuit. Quemadmodum enim famulo, fceles- ta et injusta domini • mandata negligere et , ubi ea ab aliis perfici vidit, impedire licet, ita quoque A 1 b a n nefanda facinora , regis auctoritate mu- nito , perpetranti , obfistere G u 1 i e 1 m omnino licuit. Nemo vero putet hanc Gulielmi obedientiae testificationem tantum fimulatam fuisfe. Postea enim et verbis et factis faepius praeclare ostendit, fe tantum contra Albani, non vero ad regium imperium evertendum arma fuscepisfe. Cujus rei etfi nullum aliud ad nos pervenisfet testimonium , nifi libellus (1) quem Belgae, Gulielmo et Hollandiae Ordinibus in primis auctoribus a. 1573. Philippo regi miferunt, vel ex hoc folo jam fatis patere posfet, Gulielmo animum antea non fuisfe , regium imperium exturbare. Antequam fe ad arma coiivertit G u 1 i e 1 m U s, ra«* tiones fuas literis , typis expresfis , late expofuit: in- ter alia multa testificans , fe ad fummi numinis hono- rem, verbi divini ejuSque ministrorum reverentiam re» giique imperii digtiitatem vindicandam arma fuscepisfe et (1) Exhebitur apud Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 342. fqq. et apud A. Kluit, Inwijingsrede over 't regt , '/ welk de Ne~ derlandert gehad hebben , em hunnen wettigen Vorst en Heer P h i 1 i p s , Koning van Spanje aftezweren , Leijden 1 779« BiJ* lag$ jf. G a ioo C0MMENTATI0 et pro patriae falute omnium bonorum fuorum pe- riculum fecisfe (i~). Quae quum ita fint, Gulielmi proba confi- Jia , patriae amor , et fingularis pruJentia hac quo- que in re fumma laude dignisfima funt habenda. §• 4« Tandem G u 1 i e 1 m u s post varia impedimenta ferius , quam optaverat , cum exercitu in Belgium profectus est (Quarto Kal. majas a. 1568). Exercitus ejus, etfi multa opera et fumtu com- paratus, cum numero, tum apparatu Albani exercitu multo erat inferior. In hujus enim exer- citu multi militabant Hispani, bello confueti, in periculis verfati. lllius vero exercitus ex diverfis hominibus , undique collectis , pugnandi arte igna- ris conftabat. Hic omnia, quae ad exercitum in- ftruendum etad vitam fustentandam necesfaria funt, in eastra fua congesferat et praeterea opibus abun- dabat; ille autem regiones investigabat depopula- tas , omni victu privatas atque pecunia , ad bellum gerendura ante omnia necesfaria, prorfus indige» bat. Nihilominus Gulielmus ingenti labore et prudentia fua omnibus his malis ita fuccurrit , ut pa- rum (O Vid. Bor, Op. I. Lib. IV. fol. iSl. fqq. — Ltyen , cet. II. pag. 37, fqq. L I T E R A R I A. 101 rum abesfet, quin hostem fuum vicerit. Omnes profectionis quae obftabant difficultates , mira in- dustria ac conftantia fuperavit, tumultuantium mi- litum animos fingulari iapientia pacavit, Mofam flumen aliquot equitum ordinibus in trajectu de- pofitis , inufitata audacia et arte cum exercitu vado tranfiit , aciem ftruxit atque A 1 b a n u m variis mo- dis ad proelium invitavit. Quae omnia ejus co- namina fi , vel fortuna adverfa victus et pecuniae inopia , vel A 1 b an i (qui Quinto Fabio Maxi- m o Cunctatori illi hac in re haud disfimilis , non pugnando hostem debellavit) Albani igitur calliditate et astutia irrita facta funt , propterea ta- men Gulielmo boni belli ducis laus minime de- neganda est. Quum hyems jam appropinquaret et Guliel- m u s pecunia prorfus indigens , nullos amplius fumtus facere posfet, necesfitate coactus , in Gal- liam profectus est atque exercitum magna pro parte exauctoravit. Deinde cum parva manu Principi Condensi se adjunxit et Hugenotorum, ut di- cebantur, rebus opem tulit (i). S-5. (O Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 138. — Viglius ad Hopperum, Epist. LXIV— LXVII. — Bor, Op. 1. Lib.IV. fol. 182. Dinothus, Op. 1. pag. 78. fqq. Bentivoglio, Op. 1. pag. 142. Hooft, Op. I. Vol.I. pag. 197» Grotius^ Op. 1. pag. 32.— Van Me;teren, Op. I. pag. 490 — L» m vtn cct. II. pag. 97. fqq. — W a g. Op. 1. pag. 285. fqq. los COMMENTATIO §• 5- Postquam G u 1 i el m u m , inertia magis , quam virtute recedere coegerat, laetitia exfultare gaudio- que triumphare A 1 b a n u s. Pars Belgarum patriae amantisfima , acri dolore perculfa A 1 b a n i victoriam clam deplorabat moeroremque aegre in pectore comprimebat. Pars vero, deterioris ingenii homi- nes , tyranni timore imbuta , adulationi indulgens , Albani nomen fummo laudis praeconio in coe- lura ferebat (1) A 1 b a n u s , potentia fua nullis li- mitibus circumfcripta innitens, omnia fuo arbi- trio CO Inipius profecto et ftudiofi nomine indignus jure haberer, fl hoc loco commilitonum meorum ingenuum et plane libe- rale facinus, nullo laudis praeconio celebrarem. Etenim, etfi «b argumento nostro alienum fit , fua ipfius praeftantia cum om- ni posteritate communicari fumme meretur. CumAlbanus triumphans Bruxellam rediret antecesforem quendamLovanienfeminfanaincesfitcupido aliquid ad victorisva- nitatem conferendi. Quare hujus cum alias .victorias , tum eam praefertim,quamnuperreportaverat, fummis laudibus in coelum efferre infiituit. Verum dicentis vocem , tanta vehementia , ru- inore tanto excepit auditorum pedum fupplofio, ut orationi, vixdum incepto finem imponere cogeretur. Non is ego fum qui ftrepitus , praefentibus praeceptoribus , in fcholis edltos fa- cile laudem. Hoc autem mihi perfuafum habeo , juvenes Lo- yanienfes hac in re omnium approbatione et applaufu dignisfi- mos fuisfe , quippe qui , nifi discipulorum civium faltem officio egregie perfuncti fint. Vid. D i n o t h u s , Op. I. pajj. 99. L I T E R A R I A. 1 03 trio gerere et tyrannidem fibi affectare usque qua- que pergebat. Omnes , qui olim reipublicae fave- rant, vinculis devinciebantur , ad fanguinolentum tribunal rapiebantur, tormentis, verberibus atque omni fupplicio excruciati necabantur. Qui Gulielmi partibus fuerant addicti gravis- fimas poenas non effugerunt, bonis fuis et vita plerumque destituebantur. Ut tamen non ab omni clementia alienum videretur atrocisfimum Hispa- norum imperium , omnibus iis , qui in vetustis turbis culpa fe haud vacasfe confiterentur veniam dedit. Nova infuper eaque minime ferenda onera ci- vibus imponere Albanus conflituit; perinde ac fi experiri voluerit, quatenus Belgarum patientiam lacesfere posfet. Novum enim a. 1569. cenfum induxit , quo omnium bonorum centefimam , foli praeterea vigefimam omniumque rerum venditarum decimam exegit. Inauditum fine dubio facinus, civium commodis infestisfimum. Tria concilia , Ordines, Viglii fermones, apud hominem perti- nacem non tantum invaluerunt , ut ab inftituto de- fisteret. Cenfum inftantius quotidie urgebat (1). Ad (0 Vid. Viglii, Commentarius rerum actarum temport Ducis Alb ani fuper nova impofitione flu vectigali decimi de- narii rerum venditarum , apud P. C. de Hoync van Pa* pcndrecht, Analecta Belg. Tom. I. Pars I. pag. 287 fqq- De Taisis, Op. I. pag. 140 fqq. Viglii, Epist. ad Hop- pe 104 C0MMENTATI0 Ad haec tnala accedebat etiam bellura cum Anglis gestum d), et paullo post nova calamitas, quum proruptis aggeribus , magna Hollandiae pars undis obrueretur (2). $. 6. Postquam Gulielmus e Gallia in Germa^ niam redierat , de Belgis fuis femper follicitus , novas animo ac cogitatione complectebatur ratio- nes. Bellum , quod nuper contra A 1 b a n u m gesferat fecum recogitabat feque viribus Hispa- nis longe minorem videbat. Non adeo opibus valebat, ut magni exercitus fumtus ex re priva- ta facere posfet. Stipendia , commeatus , omnia re- liqua belli fubfidia ei faepius defuerant. Inde mi- lites , incompofita turba , avaritia , non vero patriae amore ad arma congresfi , faepius feditiones move- bant et ad focordiam deflectebantur. Ita- perum LXXXII. LXXXIII. LXXXVI. XC. XCII. CII.— Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 187 fqq. — Dinothus, Op. I. pag. 98. — Benuvoglio, 0p. 1. pag. 113, — • Hooft, Op. I. pag. 201 fqq. — Grotius, Op. 1. pag. 32 fqq, -- Leven cet. II. pag. 135 fqq. (1) Vid. lior, Op. I. Lib VI. fol. 96 fqq.— Van Mete- ren, Op. 1. pag. 305. — Viglii, Epist. ad Hopperura, LXXXIV LXXXVI. LXXXIX. XCIV. — De Tassis, Op. 1, pag. ns. — Hooft, Op, 1. pag. aoi. (2) Vid. Gro:Us, Op. 1. p. 3.3« L I T E R A R I A. 105 Itaqne nihil aptius Guliclmo in mentem ve- nit , quam ut , quod ipfe aegre valeret , per alios efficere Philippi que animum placare conare- tur. Cum circumfpiceret ad quemnam Principem fe converteret, Maximilianus imperator et propter infignem , qua apud P h i 1 i p p u m pollebat , aucto- ritatem et propter animum in Belgas et inprimis in Gulielmum proclivem , omnium ei aptis- fimus vifus est, qui eum cum rege in gratiam reduceret. Hunc igitur rogatum , ut erat, faci- lem ac benevolum reperiit. Maximilianus om- nia, quibus Philippi animum delenire et cum Belgis reconciliareposfet, adhibuit. Vanam vero in pectore fpem aluit. Philippi contumacia, nec precibus , nec miferiis neque etiam Imperatoris ad- monitionibus movebatur (1). Interim ex Paulo Buisio, integerrimo ho- mine , patriaeque amantisfimo , qui clam ad G u- 1 i e 1 m u m profectus erat , omnia quae in Belgio agebantur accurate accepit. Postquam omnetn re- rum ftatum mente et cogitatione perlustraverat , five aliorum confiliis admonitus , five fuis ip- fius utens rationibus , fortunam , terra huc us- que ei infestam , mari experiri decrevit. Itaque collectis nonnullis navibus, quibus Adrianum. Bergensem dominum a D olhain aliosque prae- fe- (O Vid. Hooft, Op. 1. I. p?.g. 303. — Van Meteren, Op. 1. pag. 514. — Levtn cct. II. pag. 150. io6 COMMENTATIO fecit. His ex Hispanorum navibus, fi qua pos- fent, praedari permifit , Gallos vero , Germanos , Anglos , Danos , Suecos , nullis incommodis affici jusfit (0. Res certe , fateor , primum exigua erat , temere fuscepta, paucos omnino fructus pollicens. Ne- que tamen in ea G u 1 i e 1 m i prudentia defide- ratur. Expeditio quidem parva erat , adeoque non ftatim ad magnos exitus ducere posfe videba- tur; fed eandem ob caufam ab Albano nihili habebatur immo et despiciebatur. Parva incepta ad magnum finem faepius ^tendere experientia abun- de docet. Ita haec expeditio, ubi paullatim viri- bus creverat clasfis , et Hollandiae urbes nonnul- las mari vicinas expugnaverat , magnos fane ef- fectus habere poterat. Hollandiae et Zeelandiae Ordines in Gulielmum propendebant magnaque fpes erat, eos fe cum eo aliquando ad Alba- num expellendum, conjuncturos esfe. Omnem populum efFrenati imperii valde taedebat. Si igi- tur piratarum armis aliquatenus fortuna annueret , omnes in meliorem fpem adducti, arma fortiter contra Albanum verterent. Saepius quaefitum est , quo tandem jure Gu 1 i e 1- m u s ufus fit , cum clasfem inftrueret ducibusque di- plo- (i) Vid. Bor, Op. I. Lib. V. fol. 508. — Hooft, Op. !. pag. 208 fq. — Van Meteren, Op. 1. pag. 528. — Wag, 0p. 1. VI. pg. 308. L I T E R A R I A. 107 plomatibus fuis auctoritatem daret. Haec resmultis fa- ne difficultatibus implicita nec facile expeditu videtur. G u 1 i e 1 m u s enim muneribus fuis , quibus in Bel- gio ornatus erat fua fponte fe abdicaverat iisque infuper ab A 1 b a n o erat privatus. Quare nulla proprie in Belgio gaudebat potestate. Araufiacus quidem et Nasfavius Princeps erat; fed hoc nomi- ne contra Hispanos arma vertere non poterat. Ve- rum, quamvis haec ita fint, non omni omnino defenfio- ne caret G u 1 i e 1 m i agendi ratio. A 1 b a n u s enim contra jus fasque G u 1 i e 1 m u m accufaverat , dam- naverat ejusque bona aerario addixerat. Haec ju- ris laefio tanta profecto erat, ut Gulielmus nulla amplius obedientia teheri atque injurio im- perio hostem fe probare fuo jure posfet. Porro, ut vitae periculum effugeret, in Germaniam rece- dere coactus fuit et contra jus publicum , quod imperantibus intercedit cum magiftratu , omnibus honoribus destitutus est. Quum igitur non legi- timo modo praefecturis fuis privatus esfet , hoc ti- tulo provinciarum fuarum jura fibi vindicare vimque injustam repellere poterat. A 1 b a n u s potentiae fuae limites excesferat , omnem Ordinum vim et auc- toritatem fregerat , neglexerat atque , quamquam fe hostem non profesfus erat , hostili tamen manu in ci- vcs faevirefibi permiferat. Eandem igitur licentiam Gulielmus fibi fumere ac , etfi fe regis hostem non diceret, Hispanorum injuriam depellere, no- vo quodam jure valebat. Ve- io8 C0MMENTATI0 Verum , utcunque fit , clasfis alicujus certe auctoritate munita esfe debuit , ne , aliorum pira- tarum inftar , omnium populorum communis hos- tis cenferetur. Quare pro rerum angustiis et pa- triae periculo prudenter Gulielmum omnino egisfe, mihi perfuafum est. Quod fi clasfis prae- fecti rapiendi et praedandi furore obcaecati , alio- rum nonnunquam gentium navigia molestiis affi- cere non dubitarunt , hoc minime Gulielmo imputandam est. Hic enim cum diplomatibus fuis, tum Bergenfem illicita facinora aggredientem punien- do , fatis ostendit , fe ab ejusmodi factis vehementer abhorrere (i). Quo melius nauclerorum inconditam turbam con- tineret , Lumbresium (a) clasfis praefectura ornavit novasque leges confecit , quibus inter alia conftituit , ut omnibus aliis confiliis postpofitis , in A l b a n u m tantum arma verterent ; ut quaque na- vi verbi divini minister veheretur , qui navigantium animos adprobitatem et manfuetudinem adhortaretur; denique ut fibi tertia parspraedae concederetur (3). Si rationes , quas G u 1 i e 1 m u s illo tempore si« bi ante oculos pofuit paullo accuratius confidera- mus (i> Vid Hooft, Op. 1. pag. aio. (i) Gilaia van Fienne s, Ridder en Heere van Lum- b r e s. (3) Vid. Bor, 0p. 1. Lib. V. fol. 233 fqq. — Hooft, Op 1. ai<5. — Leven cet. H. pag. 172. LITERARIA. 109 mus, non potest, quin ejus prudentiam fum- me admiremur, qua ab exiguis initiis pedeten- tim ad magnam potentiam evadere conatus sit. Etenim clasfis magis ac magis viribus aucta Albano maxima damna intulit atque Guliel- mo nummos fubministravit , quibus novum bel- lum comparare posfet. Cum Albani, quo te- nebantur Hollandia et Zeelandia, metus quotidie imminueretur, odium vero magis etiam incende- retur, utramque provinciam in fuas partes tra- here Gulielmus vehementer fperabat. Quod ubi factum esfet clasfe ad oram maritimam appel- lere , urbes maritimas expugnare , cum magno exer- citu Belgium invadere fuisque fuccurrere, apud animum conftituit. Interea , fuadente Gulielm 0, Proceres exfu- les Imperatori Maximiliano aliisque Principi- bus, qui in comitia Spirae Menfe majo a. 1570 habita, congregati erant, fcriptionem miferunt, qua de Albani injuria ac privilegiorum ne- glectu vehementer conquesti funt horumque Prin- cipum auxilium implorarunt , ut eos cum re- ge reconciliarent. Verum , quamquam plurimi Principes Belgicarum calamitatum magnopere mi- ferebantur , Proceres tamen A 1 b a n i praefertim praeftigiis , nullam malorum fublevationem confe- cuti funt (1). Gu- (0 Vid. Bor, Op. 1. Lib. V. fol. «8 fqq. — Hooft,0 P . k iio COMMENTATIO G u 1 i e 1 m u s per fuos ubique impenfe operani dabat , ut ad exercitum inftxuendum pecuniae vim fibi compararet. Hunc in finem per Angliam , Ger- maniam et Belgium omnes , qui novae doctrinae addi- cti erant eo perducere conatus est, ut vel num- mos conferrent vel crederent (i). Praeterea in Galliam", Angliam , Sueciam , Da- niam legatos mifit , qui contra Hispanos opem pete- rent. Verum, etfi nonnullae civitates, five miferi- cordia affectae, five imperii amplificandi fpe imbu- tae , G u 1 i e 1 m i rogatui primum faciles aures prae- berent, P hi 1 i p p i regis timore devinctae , ei auxi- liari non aufae funt (2). §. 7. Quum potentiam fuam navatem adeo dilatatam videret G u 1 i e 1 m u s , ut majores res fuscipe- re posfe fibi videretur , Hornam , Enkhufam , Brilam aliasque in ora maritima urbes expugnare conatus est (3). Praeterea in Gelriam et Tranfi- fa- I. pag. 212. — Van Meteren, Op. I. pag. 517. — Levtn cet II. pag. 168. (1) vid > Bor, Op. 1. Lib. V. fol. 262 fqq. — Ltvett cet. II. pag. 188 fqq. (2) Vid. Bor, Op. 1. Lib. V. foJ. 241 fqq. — • Ilooft, Op. I. pag. 221 fq. — Ltvtn cat. II. pag. 202 fqq. (3) Vid. B r , Op. 1. Lib. V. fol. 238. L I T E R A R I A. iii falaniam impetum facere et Daventriam cum primis oppugnare conftituit (i). Verum conamina ejus cum aliis caufis, tum tempestate adverfa, irrita erant reddita. Tandem , ipfis Kalendis Aprilibus , Brila capta , prima libertatis lux Belgis fuborta est. Guliel- mus nuper Lumaeum (2) clasfi praefecerat eique, uti jam antea Lumbresio, fi quam pos- fet, urbem maritimam caperet mandavit. Lu- m a e u s cum clasfe in Anglia morabatur. Sed in- de recedere a Regina coactus, primum in Frifiam vela dedit. Verum vento adverfante ad Vornam infulam appulit et repente Brilae expugnandae con- filium cepit. Quod , fortuna fecunda , mira cele- litate et audacia perfecit (3). Quum Gulielmus hujus expugnationis cer- tior esfet factus , quamquam ad bellum gerendum nondum paratus erat, Lumaeo tamen auxilia mifit, ut urbem captam tenere aliasque oppugnare posfet. Neque res effectu caruit. Aliae urbes in- ter (0 Vid. Bor, I. 1. — Van Meteren, Op. 1. pag. 531« — Leven cet. II. p. 183. (2) Willem, Graav* van der Mark, Heere van Lu- mei. (3) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 147, fq. — Bor, Op.I. Lib. V. fol. 265. fq. — Hooft, 0p. I. pag. 228. fqq. — Bentivoglio, Op. 1. pag. 123. _ Dinothus, Op. 1. pag. 105 — Van M e t e r e n , Op. 1. Vol. II. pag. as. fqq. — W»{. Op. I. VI, pag. 141. ii2 COMMENTATIO ter quas , Vlisfinga , Vera , Enkhufa , Horna * Alkmaar, Edam , Monnikendam, Purmerenda, Lugdunum , Gouda , Harlemum , in Gulielmi partes tranfierunt : aliae , inter quas Mons Han- noniae, Oudewater, Zierikzea, armorum vi ca- piebantur (i). Tam inopinata rerum converfio eo facilius procedebat, quo impenfius omnesGuliel- mo favebant. Accedcbat etiam , quod Albanus, nihil mali fuspicans , exercitum fuum per totum Belgium disfipaverat , ut decimas , a quibus popu- lus vehementer abhorrebat, vi exigeret. §. 8. G u 1 i e 1 m u s jam paullo post , quam A 1 b a- nus in Belgium venerat, novae doctrinae erat addictus. Verum , quum ab omni crudelitate quam maxime esfet alienus , femper voluit , ut Roma- no-Catholici in Belgio quoque incolumes esfent. Quibus tamen jusfis milites, qui fub eo arma fe- rebant , parum faepius obtemperarunt. Deinde omnes , quae oppugnarentur urbes , regis nomine a fe, tanquam Hollandiae praefecto, ut traderentur pos- O) Vid. De Tassis, Op. I. 148. fqq. — Bor, Op. I. Lib. VI. fol. 168. — Dinothus, Op. J. pag. 106. fqq. — Hooft, Op 1. Vol. II. p. 338. fqq. — Van Meteren, Op. 1. Vol. II. pag. 26. fqq. — Bentivoglio, Op. 1. pag. »29. — Ltven cet. II. pag. 249. fijq. L I T E R A R I A. 113 postulari voluit (1). Unde facile apparet , G u 1 i e (- mum fe ab imperio fuo, quod olim tenuerat, mi» nime jure destitutum cenfuisfe et contra A 1 b a- n u m , non vero contra regem bellum fuscepisfe. Albanus tandem edoctus, fe crudelitate , fae- Vitia et in cenfu exigendo licentia, res fuas ip» fum perdidisfe , cum , quas amiferat , urbes armis f ecuperare , tum , fimulata lenitate iratos Belga- rum animos placare fummopere enifus est. Itaque Ordinibus vicefimas et decimas remittere promifitj fi tantum vicies centena millia florenorum quotan- nis pendere vellent. Qua de re Ordines Hagae comitum confilia capere jusfit. Horum vero ani- mi ab Albano adeo erant averfi , ut ejus jus- fis amplius obedire negarent. Itaque Dordra- cum cum Nobilibus pluribus variarumque urbium legatis convenerunt et de patriae falute delibe- rarunt. Gulielmus Aldegondium, ut omnia ejus confilia exponeret, legatum Dordra- cum mifit. Hic igitur, Gulielmum magnopere gaudere, inquit , quod urbes Hollandiae praefectum fuum tanta benivolentia agnoscerent et cum eo contra A 1 b a n u m arma fusciperent. Porro ab iis petivit,ne ab egregio illo inftituto unquam defis- terent eique arulis et opibus ad libertatem vindi- candam adesfent. Or CO Wd* Dor, Op. 1. Lib. VI. fol. a?a. — ttvtn cet; lit P>S* 2S6. II H4 C O M M E N T A T I O Ordines deinde decreverunt , ut centena millia coronarum ad G u 1 i e 1 m u m mitterentur , quibus ftipendia folvere et exercitum comparare posfet. Quoniam G u 1 i e 1 m u m haudquaquam legitimo modo muneribus fuis privatum putabant , eum , fubregis imperio, Hollandiae, Zeelandiae etTrajecti Praefectum crearunt eumque tanquam Ordinum Ge- neralium principem focium , abfente rege , patriae defenforem elegerunt. Tandem Ordines et Alde- g o n d i u s fibi invicem fidem dederunt , ut in om- nibus rebus eadem fequerentur confilia, nec, nifi confentientibus omnibus, pacta inirent (i). Praeterea Ordines Lumaeum, quem donec ip- fe aberat , copiis praefecerat G u 1 i e 1 m u s , in hoc munere confirmarunt. G u 1 i e 1 m u s L u- maeo jusfa dederat, ex quibus abunde patere potest, quam egregie de patria fentiret et quam accurate L u m a e i indolem , rudem illam parum- que manfuetam , ceteroquin finceram et integram perfpexerit. Primum eum admonuit , ne nimis mag» no exercitu colligendo inutiles et graves fumtus faceret neque urbes, qui milites excipere negsrent, propterea ftatim hostes putaret , fi alioquin pecu- nia vel commeatu reipublicae auxiliari et quod po« ftulabatur jusjurandum praeftare vellent. Deinde ubique civium honores , urbium vel regionum jura ec (O Vid. Bo r, Op. I. Lib. VI. fol. s82. fq. — Hooft, Op. 1. I. pag. s$8. L I T E R A R I A. 115 et privilegia integra fervata voluit. Porro utrius- que doctrinae cives absque omni impedimento et molestia in certa ac determinata loca convenire , Deumque fua quisque ratione colere permifit. Ci- ves denique et fe ipfum jurejurando obftrictos voluit. Civium erat jurare, ut regi, Guliel- mo duce, firmiter ac conftanter adhaererent, ut G u 1 i el m , in omnibus , quae ad fummi Nu- minis honorem , ad regis majestatem et ad patriae falutem tenderent, femper obedirent ; ut denique, jura fua ac privilegia femper tuerentur , neque cum regis legatis^, nifi confentiente Gulie lmo, pacis- cerentur. Ipfe G u 1 i e 1 m u s jusjurandum dabat , fe fuos contra Hispanos defenfurum esfe neque cum rege aliisve hominibus absque fuorum confenfu , de ali- qua re pacturum esfe. Tandem utriusque doctrinae focios jurejurando devinctos voluit , ut mutua benivolentia , tolerantia ac lenitate vitam placidam agerent (1). G u 1 i el m u s igitur nihil antiquius habuit , quant ut patriam a crudeli Hispanorum imperio libera- ret; fibi vero fummum imperium attribuere haud quaquam molitus est (a). Belgium a P h i 1 i p p o re- (1) Omnia , quae huc pertincnt copioflus traduntur apud Bor, Op. I. Lib. VI. fol. 289. C2) Scriptor anon. (Beaufortius?) in operepasfimlaudato,— Ltven cet. II. p. 282 nescio quo errore ductus , narravit , G u 1 i e 1- H a raum n6 COMMENTATIO rege ea rattone , qua antiquitus folebat , regnari « neminem Hispanorum in Belgio honoribus fungi ; verbo , ea , quae Belgium olim obtinuerat , jura in- tegra ac inviolata fervari : hoc erat quod fummopere efflagitavit. A 1 b a n u s interea Montem Hannoniae magna manu circumfederat et haud mediocris aderat me- tus, ne eximia illaurbe potiretur. Quare Guliel- mus confestim copias fuas contraxit, ut Alba- num repelleret urbemque obfidio liberaret. An- tequam vero ad bellum proficiscebatur, libel» lum in lucem edidit, quo iterum caufas, qua- re arma fusciperet , expofuit (1). Pridie Idus Au- gus- •d fummam in republica potentiam adfpirasfe. Nihil eniin omnino, quantum fcio, Gulielmus, vel dixit unquam, vel fcripGt , vel egit, ex quo hoc colligi licet. Ordines eum qui- dem, donec rex abesfet Belgii principem et defenforem pronuntiarunt, fed propterea perpetuum Belgarum imperium iit eum detulisfe dici non posfunt. A 1 b a n i imperium tam ferox factum erat, ut Belgiae ei] amplius obfequi non valerent, tam odiofum, ut ei obedire nollent. Itaque prudentia magnae- que auctoritatis viro opus erat, qui cives contra Hispanorutn injuriam defenderet turbulcntosque animos contineret et ad unum idemque propofitum , pristinam fcilicet libertatem con- duceret. Quain re nemo fane Gulielmo paratior, nemo aptiof eligi potuit. Nemo enim huic prudentia , vel patriae amore an« te cellebat, nemo ab imperandi cupidine magis erat aliemu. ( 1) Vid. Bor, Op. I. Lib. VI. fol. apo. LITERARIA. 117 gusti , Rurimundam , quae commeatum exercitui fuppeditare negaverat , expugnavit. lbi militum : petulantia ac lascivia multa mala civibus intulit atque in ecclefiasticos inprimis faevitum est , qui in loca facra vitae periculum effugere conantes , im- mani caede necati funt. Haec res G u 1 i e 1 m i caufae minime profuit et multorum animos ab eo avertit. Neque tamen hoc malum G u 1 i e 1 m o tribuendum est, qui a tali ferocitate vehementer abhorrebat. Nullo pacto fieri potuit, ut exerci- tus longe maxima parte ex evangelicis constans , il- lo tempore disciplina militari contineretur. Al- b a n i crudelitatis fama longe lateque percrebuerat. Quid igitur mirum , evangelicos diram vindictam cogitasfe et ante omnes clericos , in quos om- nium malorum culpam conjiciebant , vehementi odio profecutos esfe ? Boni , fateor, ducis est militum ani- mos vi et auctoritate fua adeo coercere, ut nihil omnino injusti crudelisve ab iis agatur. Cujus rei Rusforum belli dux Diebitsch Sabalkansky nuper illustre praebuit exemplum. Verum magno- pere differt , qualia fint tempora , qualesque fint milites. Rusfi enim felicisfimum vivunt tempusj bellum gesferunt , commodis fuis quidem inferviens , non vero prorfus necesfarium ; exercitus eorum ex aptisfimis hominibus conftat, qui jam diu ante militarunt atque imperio bellico paullatim asfuefacti funt, Praeterea Rusfiae incolae , ut qui monarchico imperio fint fubjecti, praefectis fuis accurate obe- di- n8 COMMENTATIO dire a pueris probe edocti funt. Bellum , quod G u- lielmus gerebat longe aliud erat. Tempora erant tristisfima; bellum gerebatur non tantum pro pa- tria et pro libertate civili , verum etiam pro liber- tate morali. Gulielmi exercitus, undecunque collectus erat ex hominibus , gente , moribus , con« filiis , omnino diverfis , omnibus tamen Hispano- rum et Romano - Catholicae religionis odio, plus ae- quo cpnflagrantibus. Accedebat , quodGuliel- mus pecuniae et victus penuria laborabat ; quare militum avaritiam explere eorumque praedandi et populandi cupidinem reprimere nullo pacto pote- rat. Quae quum ita fint , non est , quod hac in re de Gulielmi prudentia dubitemus , militum- que faevitiae culpam in eum vertamus. Interim in Hollandia eadem protervitate , male- volentia et agendi libidine milites ad injustisfima quaeque facinora impellebantur. Quibus malis ut prospiceret , decretum interpcfuit Gulielmus, quod poenam capitalem omnibus minitabatur, qui cives , vel canonicos injuria afficerent eorumve bo- na raperent (i). Quo certior atque firmior fie- ret reipublicae ftatus , G u 1 i e 1 m u s cum Ordinum legatis confilia iniit et expendit, quid esfet agen- dum , quo Hollandiae jura vetusta ac privilegia tue- rentur, et quo Ordinibus fatisfieret. Tandem man- (i) VJd. Bor, Op. 1. L?b. VI. fol. 190. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 270. <— Latn cet. II. pttg. 300. L I T E R A R I A. 119 roandatum (Belg. Inflructie) compofuit, quo Ordl- nibus concesfit , omnia fcripta in arce Goudana reclufa, quibus Hollandiae privilegia continebantur per legatos fuos defcribi. Deinde conftituit , ut Ordines pecuniae publicae caufam agerent cenfum- que exigerent. Porro , quo tutior evaderet naviga- tio et mercatura , omnia priora diplomata abroga- re et nova componere decrevit. Dein Lumaeum qui , abfente G u 1 i e 1 m o , Hollandiae praefectu- ram tenebat, in omnibus Ordinum confiliis pare- re jusfit. Caeterum urbium res civiles et politicas ab earum praefectis gubemandas esfe, conftituit , ni- fi ipie aliquem , confentientibus Ordinibus 9 rectorem crearet (1). §. xo. Postquam haec ita in castris ordinaverat Gu- lielmus , cumexercitu adveifus Albanum Mon- tem Hannoniae profectus est. Quum ibi advenis- fet , A 1 b a n u m , qui castra ingenti vallo fepferat ac muniverat , variis modis ex fua veluti arce eli- cere et ad proelium cogere conatus est. Frustra. — Albanus iterum cunctatoris partes egit ueque ullo pacto cum Gulielmi exercitu congredi vo- luit. Tandem , quum omnia haec conamina nullum ef- CO Vid. Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. cioo. fqq. — Hooft, Op. 1. pag. 170. — Leytn cct. II. pag. %o%, fqq. lao COMMENTATIO. effecmm haberent Montem reliquit , in Gelriam ve- hit et , quod perpetuum , quo affligebatur , erat ma- lum , pecuniae inopia coactus , ftipendia omnia fol- vere cum non posfet , feditiofum exercitum dimifit (0» Difficile admodum est, post tam magnum tem- poris intervallum , res bello a duce aliquo gestas dijudicare , cujus rationes et conditio nobis non fatis funt perfpectae. Num igitur Gulielmus ita , ut debuit ac potuit , hac in re egerit equidem affirmare non auderem. Verum , ni fallor , G u- lielmus illo tempore minore audacia, quam qui- dem prudentia ufus est. Etenim, cum Albanus vallum fuum egredi conftanter negaret, quidni in- ftantius eum adortus est Gulielmus ac cum omni fua vi in A 1 b a n i munitiones irruit fibi- que viam ad hostem patefecit? Virium fuarum conscius , fe valere tantum fortasfe non cen- fuit. Atqui etiam fibi probe conscius erat, fe ^antum exercitum, imminente pecuniae inopia, non diu continere posfe. Quare, fi cum Albano quo- cumque tandem posfet modo , conflixisfet , nihil om- ni- (i) VicJ. De Tassis, Op. 1. pag. 158. fqq. — Viglius acl Hopperuui, Epist. CLXXIX et CLXXX. — Bentivoglio, Cp. 1, pag. 142. fqq. — Dinothus, Op. 1. pag. 129. fqq. — Bor, Op. 1. Lib VI.] fol. 292. fqq. — Hooft, Op. 1. pag. 570. — Grotius, Op.I. pag. 37- — Van Meteren, Op, ». II. pag, 88. — Ltven cet. II. paj. 305. fqq.— Wapenaar, pp. 1. pag. 387. LITERARIA. iai nino amittere , magna vero commoda fortasfe con- fequi potuisfet. Quodfi Albanum de fedibus fuis depulisfet , omnes Belgii urbes et regiones fe cum eo conjunxisfent A 1 b a n i q u e vim nullo ne» gotio perfregisfent. Nunc vero , ubi , infecta cau- fa recesfit G u 1 i e 1 m u s , novus metus' omnium animos tenuit omnemque fiduciam pectoribus ex- cusfit. Itaque melius acturus fuisfe mihi videtur, fi vires fuas periclitatus esfet hostemque magno impetu aggresfus esfet. §• ii. Postquam exercitum fuum dimiserat Guliel- m u s , in Hollandiam profectus est , ubi Lumaeus, potestatis fuae limites excedens , omnia fuo ar- bitrio gerebat tantaque utebatur atrocitate, ut multi cives Hispanorum tyrannidem ejus imperio praeferrent. Quum Enkhufiam adveniret Guliel- mus, omnes cives laetitia exfultarunt , quafi ve- ro patriae fua falus esfet reddita. Postquam na- ves nonnullas armaverat, quo melius bellum mari- timum procederet , Harlemum , ubi Ordines con- venerant , itinere tetendit. Ordines ejus adventu non mediocriter laetabantur, quoniam miferrimo rerum ftatui diifidentes, nullam amplius malorum requiem fperare audebant. Mirum est , quam ap^ pofite anxiOs eorurri animos confirmaverit , erexe- ?it, xaa COMMENTATIO rit , novaque fpe perfuderit. Innumeri cives , qui antea propter fortunam adverfam adeo desperave- rant , ut patriam relinquere cogitarent, iterum animum extulerunt , neque pericula amplius metuc- runt. Omnia inftauravit Gulielmi prudentia; nec rebus militaribus tantum , verum etiam regimi- nis et judiciorum defectibus medicam manum adhi- buit (i). Postquam Montem Hannoniae recuperaverat Al- b a n u s , ad alias urbes , quae ab eo defecerant fe convertit atque cruenta nece inauditaque perfidia in eas faeviit, Cujus rei Mechlinia, Zutphania, Narda aliaeque, in quibus diram ftragem edidit , ur- bes , exemplo infervire posfunt (a). Tanta crude- litate cum implacabile fuum odium explere , tum om- ni Belgio terrorem incutere omniaque fibi fubji- cere conatus est. Verum eventus hanc fpem prae- ter modum fefellit. Omnes urbes, aliarum tristis- fimo exemplo, fortem , quae omnes exfpectabat, edoctae , maxima quaeque pericula lubenter fubie- runt (i) Vid. Bor, Op. I. Llb. VI. fol. 303. fqq. — Hooft» Op. 1. pag. 884. — VanMetcren, Op. 1. II. png. 1 13. fqq. — Leven cet. II. pag. 315. fqq. C2) Vid. De Tassis, Op. I. pag. 163. fq. — Viglius, ad Hopperum, Epist. CLXXIV et CLXXXVII. — Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 303. fqq. — Hooft, Op. 1. pa?'. 279- et ante omnia , pag. cf<5. fqq — V a 11 Wctcrcn, Op. 1. II. pag. 133. fqq. L I T E R A R I A. xaj runt ultimaque experiri quam fe atrocisfuno hos- ti tradere maluerunt. Quandoquidem nemo omnt- no refiftebat , Fredericum filium cum magna A 1 b a n u s manu in Hollandiam mifit. Hic conti- nuo adverfus Harlemum , quam urbem G u 1 i e 1- mus diligenter muniverat, arma vertit. Postquam urbem obfederat , ingentem ftatim in eam impetura fecit, verum magna virtutc rejectus est (0. §. ia. Quurn G u 1 i e 1 m u s Hispanos fortuna fua fre- tos, cum ingenti exercitu in Hollandiam penetrare videret, vehementi extemplo dolore percusfus est. Clare perfpiciebat , fe tantam vim repellere non pos» fe. Itaque potentiorum civitatum auxilium im- plorare unica , quae fuperesfet , falutis via fibi vide- batur. Hollandiae , Zeelandiae et Frifiae occiden- talis Ordinibus convocatis, post varias delibera- tiones , legatos ad Angliae reginam mittere decre- verunt. Quae tamen legatio , uti multae , quae praecesferant , nullum omnino efFectum habuit (2), Interim L u m a e u s intolerandam agendi libidi- nem fibi asfumans, multa injusta civibusque odio- fa (O Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 169. — Bor, Op. I. Lib. VI. fol. 309. fqq. — H o O f t , Op. 1. pag. 294. fq. (2) Vid. Bor, Op. 1. Lib. VI. foJ. 310. — Hooft, Op. I. P>6 299. — L$ven cet. II. pag. 337. fqq. ia4 COMMENTATIO fa peregerat. Milites nulla omnino disciplina mi- litari coercebat iisque niulta incommoda civibus in- ferre permittebat. Tantam perverfitatem tantasque iniquitates et molestias cives amplius ferre no- Iebant. G u 1 i e 1 m u s igitur , tametfi magna L u- maei in rempublicam merita gratus agnosceret, eum tamen munere fuo exuere coactus est (i). Quod ad bellum magis ac magis conflagrans atti- net , utrimque magna virtute et vehementia varia- que fortuna' pugnatum est. In navalibus proeliis Zeelandorum fortitudo multas naves hostiles cepit , merfit , aut incendio delevit , gloriofamque faepius victoriam fortita est. In terrestribus vero certa- minibus Hispanorum arma ubique fere fuperiora erant. Nemo erat, qui fe cum exercitu iis objice- re poterat ; urbes tantum inufitata virtute ac con- ftantia refistebant. Cujus rei , fi qua unquam urbs, Harlemum illustrisfimum exemplum edidit. G u 1 i e 1 m u s variis modis obfesfae urbi opera ferre conatus est faepiusque commeatura et mili- tem urbi injecit. Neque tamen eara obfidione li- berare potuit. Ergo Harlemum post fortisfimarn feptem menfium defenfionem hostibus fe tradere coactumfuit (2). (Quarto Idus Jul. a. 1573) Fre- de- CO Vid. Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 310. — Hooft, Op.l. pag. 299- fqq- — Leven cet. II. pag. 338. fqq. (?) Vid. De Tassi», Op. 1. pag. 170. fqq. — Vigllu» adHoppcrum, Epist. CXCVIII. CC. etCCi—Dino- thws, L I T E R A R I A. f 1*5 d £ r i c u s ' patre A 1 b a n o ferocitate haud In- ferior tantam per urbem ftragem edidit , ut carni- fices defesfos cruentae caedis taederet innumerique cives in fosfam, quae per urbem ducit, immerge- rentur. Quum Harlemi calamitas per Belgium divulgare- tur fumma desperatio omnium pectora perculit. Maxima ubique regnabat pecuniae penuria, urbes agrique populata erant neque aliquem malorum exi- tum iis fperare licebat. Quare Sonojus, qui Fri- fiae occidentalis imperium tenebat , cum confiliariis fuis miferrimum rerum ftatum Gulielmo expo- nere decrevit. Omnium animos adeo perturbatos et timore perculfos esfe fcripfit , ut bona fua col- ligere patriamque relinquere approperarent. Ur- bes non fatis munitas neque militibus inftructas esfe, quae fe contra hostium vim tueri posfent. Omnes et agricolas et oppidanos ad fummam eges- tatem pervenisfe. Quare, nifi aliunde auxilium mitteretur, hostibus fe amplius refistere non va- lere. G u 1 i e 1 m u m igitur rogavit , ut ab extra- neo quodam principe validam militum manum pe- te- thus, Op. 1. pag. 14S. fqq. — Beativoglio, Op. I. pag. 170. fqq. — Hoofj, Op. I. pag. 300. fqq. — Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 322. fqq. — Van Meteten, Op 1. pag. 144. fqq. — Levin cet. II. pag. 371. fqq. — .Wagenaar, Op. 1. VI. pag, 413, fqq. ifltf COMMENTATIO teret quum nulla alia ratione urbibus aniraus reddi j Civesque ad arma revocari posfe videbantuf. Quibus literis acceptis , G u 1 i e 1 m u s, cujus ani- mus excelfus in calamitatibus femper eximie fplen- debat, amplam refcripfit epistolam , quam ita in compendiariam formam redegimus: „ Quamvis de vestro in verbum divinum et rem- „ publicam amore nunquam dubitavimus , valde- „ quam mirum nobis accidit, vos propter for- „ tunam adverfam , omni fpe excidere , atque „ eam , qua olim tantopere pollebatis , fortitudi- „ nem amittere. Omnem , qua Harlemum fervare „ posfemus , opem contulimus , neque etiam vitae „ nostrae pro hac urbe periculum facere dubitavi- „ mus. Verum , quamvis hanc urbem nobis adi- „ mere fummo Numini placuerit, num propterea „ omnem , quem in eo pofuimus fpem dimitte- „ mus ? An propterea divina illa potentia quicquam „ diminuta est? An ecclefia hac una calamitate „ ad exitum est perducta ? Miferorum Harlemen- „ fium fortem vehementer deploramus, verum in- „ numerorum martyrum fanguis Ecclefiae Chri- „ ftianae olim quoque falutem reddidit. Quare, „ quum hostem , nulla utentem justitia, mifericordia „ nulla, jura nostra invadere ac violare nostram- „ que perniciem moliri videamus , omnes vires in- „ tendere debemus, ad caufam nostram justitia in- „ nitentem , quamdiu valeamus, defendendam. Plure3 „ nobis fuperfunt urbes , Harlemo magis etiam „ mu- L I T E R A RI A. ia7 m mimitae , quae fi , favente fummo Numine , ho- „ ftium impetus frangere acriter perfistant, non „ est, quod de republica desperemus. „ Petitis a nobis, ut vos certiores faciamus, „ num cum quadam extranea potestate foedus fan- „ civerimus , unde auxilium fperare liceat. Res- „ ponfum in promtu est. Antequam enim Chris- „ tianae Ecclefiae patriaeque oppresfae caufam fus- „ cepimus , cum fumma , quae reliquas omnes lon- „ go post fe intervallo relinquit, potestate, foe- „ dus inivimus, adeo firmum atque validum, ut „ nobis perfuafum habeamus, nos et omnes, qui „ huic foederi fidem haud negant , aliquando , „ quidquid contra nitantur hostes , hujus potes- „ tatis valida manu falvos evafuros esfe. Ves- „ trum interea est, hosti gnaviter obfistere ne- „ que animum despondere. Hostis naves inftruit , „ ut Flevi imperium fibi vindicare posfit. Ve- „ rum age , clasfem vestram ei opponatis ejus- „ que potentiam virtute vestra coerceatis. Qua „ in re Zeelandorum fingularis audacia, qui hos- „ tem faepius jam repulerunt, vobis exemplo in- „ fervire potest. Firmiter in bello perfistatis et „ quidquid fuperveniat calamitatis , nunquam ani- „ mum amittatis , verum cogitetis , belli fortunam M femper ancipitem esfe (i).** Ve- O) Vid. Bor, Op. I. Lib. VI. fol. 328. fqq. — Hooft, 6j>. aa8 CQMMENTATIO Quisque , opinor , G u 1 i e 1 m i prudentiam miram- que dicendi vim, qua anxiorum civium animos erexit, fumma admiratione dignas habet. Ete» nim non blandis verbis vanisque extranei auxilii pollicitationibus ; fed validioribus argumentis , caufae justitia divinaque providentia commemo- randis et ob oculos ponendis , omnes in me- liorem fpem adduxit. Hinc in tanto rerum discri- mine falutem fperabat atque eademfpe omnes cives imbuendos esfe, putabat. Neque eventus eum fe- fellit. Etenim haecce G u 1 i e 1 m i epistola tantum apud omnes valuit , ut novo quodam pugnandi ar- dore ad Hispanorum copias debellandas excitaren- tur. Cujus rei Alkmaria illustrislimum exemplum praebuit. §• 13- Rempublicam gubernare cum femper, tum prae- fertim in tanta rerum perturbatione difficillimum esfe nemo est, qui non videat. Quo magis lau* danda est G u 1 i e 1 m i fingularis fapientia , qua ci- vium vel trepidorum , vel turbulentorum animos ad optimum , quod fibi ante oculos conftituerat , pro- pofitum direxit. Neque ftiam minore laude di- gnum mirum illud ingenii acuraen , quo novas fem* per Op. 1. pag. 3aS. fqq, — Van Meteren,Op. l.II.pag. i8«.— Livih cet. II. pag. 378. qq. L I T E R A R I A. 129 per excogitavit rationes ad rempublicam labentem et jam ; am cadentem fulciendam. Illo , de quo nunc agimus tempore tristis omni- no erat reipublicae facies. Hostium exercitus , nemine fere refistente , procedebat parumque abe- rat , quin omne Belgium Hispanorum tyrannidi de- nuo fubjiceretur. Magna ubique confpiciebatur paupertas , omnisque paene fa.lutis fpes evanuerat. At vero G u 1 i e 1 m u s rempublicam perturbatam fustentavit atque ardorem , animum et conftantiam , quibus ipfe utebatur, in civium pectora trans- fudit. Quo firmior fieret respublica, Guliel- m u s , confentientibus Ordinibus , concilium ftatus (Belgice Raad van Staie) inftituit, cui rerum bellicarum et praefectorura eligendorum cura man- daretur. Hoc concilium ex uovem fociis et duo» bus actuariis conflabat fuasque res Gulielmi, regis praefecti, nomine agebat. Non vero ad uni- verfum Belgium fed tantum ad Hollandiam et Zee- landiam pertinebat (1). Deinde omnem operam navabat G u 1 i e 1 m u s , ut pecuniam colligeret ho- ftibusque damnum inferret. Hunc in finem Dordracum profectus est ibique omnes ad arma gerenda impulit, expeditionem contra Geertrudenbergam , munitisfimam urbem , com- (O Vid. Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 330. — Hooft, Op. I. pag. 329. — Van Metercn, Op. 1. II. pag. 177. _ Levtn cet. II. pag. 285. fqq. I I$o COMMENTATIO comparavit. Quibus conatibus adeo favit eventus , ut urbs paullo post capta fit (i). Praeterea Alkmariam et Lugdiiiium muniri, mi- lite, comrneatu bellique omni apparatu inltrui cu- ravit. Quum Fredericus Alkmariam vemsfet uibemque fortiter oppugnaret, Gulielmus ci- vium animos tanropere fustinuit pasfim et recrea- vit tantasque Frederico infidias ftruxit , ut hic re infecta recedere fuerit coactus (2). A 1 b a n u s omnem fpem fuam in magna , quae Aniftekedami comparabatur, clasfe pofuerat. Ne- que immerito. Confiabat enim ex viginti navibus, bene armatis , inter quas maxima Praefectum IJ o s- suvium , cum centum et octoginta militibus du- cebat. Deinde clasfis ad triginta naves excrevit. G u- lielmi clasfis , mira celeritate inftructa , viribus , B o s s u v i longe inferior , Hispanis obviam te« tendit. Hujus ciasfis praefectus Cornelius Dirks, hnmo belli gerendi peritus et intrepidus , hostium naves incendere et experiri, quid virtus audaciaque valeret , ratum habuit. Itaquefein Bos- su- Ci) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 182. — Bor, Op. 1. Lib. Vf. fol. 33?' — Hooft, Op. I. pa^. 331. — Lcven cet. II. pag. 389. fqq. (2) Vid. De Tassis,Op. 1. pag. 183- fq. Bentivoglio, Op. I. pag. 183. — Dinothus, Op. I. pag. 144. fqq. — Hooft, Op. 1. pag. 182. fqq. — Ltvtn cet. II. pag. 39"- fqq. 1 LITEKARIA. 131 s u v i i navem vertit et cum tribus minoribus navibus tanto furore pugnavit , ut Bossuvius vinceretur captivusque Hornam duceretur ; reli- qua vero clasfis profligaretur (1). Hac victoria reportata , nova ubique in Hollandia dvibus fpes rerumque bellicarum fiducia fnborta £st. Omnes Bossuvii cladem et captivitatem fumme laetabantur atque magis etiam laetati esfent , nifi Hispani Aidegondium eodem fere tem- pore Maaslandflufiae cepisfent (2). Interim G u 1 i e 1 m u s , quoniam in magnis verfa- batur periculis , iterum cum regeGallorum de auxi- lio mittendo pacisci in animo habuit. Quae tamen res , cum nullos omnino efFectus habuerit, hoc lo- lo praetermittenda videtur (3). A 1 b a n u s per fexennium innumera crudelitatis fpecimina ediderat , Belgasque omnes Hispanorum tyrannidi fubjicere conatus erat. Frustra — - Gu- lielmus hanc totius Belgii perniciem mirifica fua prudentia averterat et quotidie' omnes vires ad rem- (1) Vid De Tassis, Op. 1. png. 184.. fqq. -~Bor, Op. I. Lib. VI. fol. 335. fqq. — BentivogliO, Op. I. pag 185. fqq. — Dinothus, Op. 1. pag. 146. fq. — Hooft, Op. ). pag. 33S. fqq. — Van Meteren, Op. 1. pag. 187. fqq. (7) Vid. Bor, Op. 1. Lib. VI. fol. 348. — Viglius ad Hopperum, Epist. CCX. — Hooft, Op. 1. pig. I4<5- -*- Van Meteren, Op. 1. pag. 190. (3) Vid. Leren cct. H. pag. 418. fqq» I 2 ij2 C M M E N T A T I O rempublicam falvam reddendam inrendere pergebat. Quum igitur , nihil prorfus fe proficere posfe vide- ret omniumque implacabile odium in fe contraxis- fet ; quum denique in magnum aes alienum in- cidisfet , nihil optabilius habuit , quam ut e Bel- gio discederet. Quod quum Hispanorum rationibus magis prodesfe , quam obesfe videretur , facile a P h i 1 i p p o rege impetravit. Itaque Ludovicus Requesenius Cu- ninga in ejus locum fubftitutus, ex Hispania in Belgium profectus est (O. A 1 b a n u s Decimo quin- to Kal. Januar. anni 1574 cum filio Frederico in Hispaniam profectus est , gloriari haud dubitans , ut nonnulli perhibent , fe carnificum manu duoJe- viginti millia hominum occidisfe (2). §. 14. Antequam de A 1 ba n i discesfu ambigeretur, G u- lielmus, Hollandiae et Zeelandiae Ordines alii- que pristinae libertatis vindices cum rege in gra- tiam redire conati funt. Omnes calamitates , qui- bus mifera respublica per fexennium exagitata fue- rat , (1) Vid. De Tassis, Op. !. pag. 185. — Dinothus, Op. 1. pag. 14S. — Bciui voglio, Op. 1. pag. 187. — Bor,Op. I. Lib. VliYTol. 2. — Hooft, Op. I. pag. 340. — Van Meteren, Op. J. II. pag. 193. (2) Vid. Bor, Op, 1. Lib. VI. fol. 350 LITERARIA. 133 rat, imperiofo immitique Albano tribuebant. Phi- 1 i p p u m dominum fuum usque agnoverant eum- que Belgium tanta injuria afficere voluisfe, fibi perfuadere , aut non poterant , aut nolebant. Re gium imperium nondum abnuerant ; fed A 1 b a n i tantum licentiae limites ponere conati erant. Quod ut regi rite perfpectum esiet , libellum , in quo haec omnia copiofe et nervofe explicantur et per- tractantur, compofuerunt. Sinceram veritatis ipe- ciem prae fe fert miraque dictionis vi et perfpicui- tate lectoribus fponte fefe commendat. Nimis lon- gus est, quam qui integer hic transfcribi posfit. Verura nimis arcte quoque cum argumento nostro conjunctus est, quam qui hoc loco prorfus omit- tcndus fit. Quare longam hancce fcriptionem ad fummam lectoribus tradendam esfe cenfui , quo praeclare patere posfit, qua ratione Gulielmus rcipublicae conditionem bellumque, quod gerebatur, ordinesque confiderarint et quamnam agendi viam fibi propofuerint (1). „ Quotiescunque, augustisfime Rex, miferi tui „ tuoque imperio obedientes cives clementiam „ tuam et paternum in eos amorem animo et „ cogitatione contemplati funt, toties in magnam „ fpem adducti funt , te , cum querelis fuis et „ precibus, tum aliorum Principum mifericordiae „ tes- (i) Libellus integer exhibetur, apud B or, Op. 1. Lib. VJI. fol. 342. ftjq. fqq. — Kluit, Inwijingsredt cet. Bijl. A . 134 COMMENTATIO „ testificationibus benevolas aures redditurum esfe „.ipfosque ex innumeris aerumnis,in quas efTrena- „ to A 1 b a n i imperio ac minime ferenda injuria „ fubmerfi erant , erecturum esfe. Etenim nullo pac- „ to fibi perfuadere posfunt, te voluisfe, ut, hos- „ tis pro cive, omnia jura et privilegia violaret „ patriamque mifere vastaret. Quare , quum fatis „ fuperque fibi perfpectum habeant, te lividorum „ hominum malivolentia in perverfas opiniones ia- „ ductum esfe animumque tuum eorum praeftigiis „ et dolis a civibus tuis alienatum esfe , veram ma- „ lorum originem tibi explicare conftituerunt. „ Notum tibi est , quonam jure comites olim „ Belgium regnarint et quibusnam juribus et pri- „ vilegiis cives fint gavifi. Donec haec omnia „ tenebantur, mutuo obfequio , placida ac tran- „ quilla fuit respublica. Quod ex historia abunde „ patere potest. Ffostquam vero nonnullornm in- „ vidia imperandique cupiditas Belgium fupprime- „ re confhituerant , omnia in pejus verti coepe- „ runt. Tales in primis fuere ecclefiastici , qui re- „ ligionis caufam fe tueri fimulantes , Inquifitionem „ novosque Episcopos in Belgium ipduxerint, in- „ numeros cives criminati fint, judicumque munus „ fibi asfumentes de civium vita et bonis fumma in- „ juria decernere aufi fint. Quae omnia quum repu- „ blicae faluti minime convenire viderent Belgarum „ proceres aliique , tantam agendi perverfitatem » tibi explanare malorumque levationem a te im- » pe- L I T E R A R 1 A. 13* ,j petrare magnopere ftuduerunt. Itaque aliquara- „ diu decreta moderasti atque lenitate ufus es. 1 „ Verum deinceps , pravis odioforum hominum „ confiliis indulgens , Albanum in Belgium mi- „ fisti , qui armorum vi omnes incolas ad obe- „ dientiam , quam nunquam denegaverant , reduce- „ ret. Multa illo tempore imminebant mala. „ Ab extraneis copiis atque ab homine peregrino „ nihil boni exfpectari potuit. At vero, quoniain „ a te misfus erat Albanus, etfi facile potuis- „ fent , Belgae eum arcere noluere. Omnia ei tra- „ debantur : urbes portas fuas fponte aperuerunt ,, militemque Hispanum omni, qua posfent , be- ,, nivolentia exceperunt : ex quo colligi licet , om- „ nes regio imperio obfequi omnino concupivis- „ fe. Quodli Albanus totius reipublicae con- ,, ditionem ante accurate expendisfet , quam om- „ nia turbasfet , respublica certe tot tantaque ma- „ la non fubiisfet. Atqui atrocisfima coniilia at- „ que implacabile , quod pectore alebat , erga Bel- „ gas odium , fupprimere haud valens , imperio- „ fus ac veluti furibundus, omnia Belgarum jura „ turpiter neglexit, judicia abolevit, novum quod- „ dam , inaudita crudelitate faeviens , tribunal con- „ ftituit, innumeros cives nullo crimine convictos „ necavit , nullam aetatis, generis, indolisque „ rationem habens , fenes , pueros , foeminas virgi- „ nesque nefandae milituro libidini condonavit , re- „ giones depopulatus est , urbes diripuit mifero* „ rum I3<5 COMMENTATIO „ rumque civium bona publicavit et disfipavit. „ Niliil tam facrum , fanctum , piumve erat , quod „ ejus crudelitatem efFugeret. Nullum fcelus tam „ truculentum , tam nefarium , tam inauditum , „ quod hic non ederet. „ Verum quid opus est tantam immanitatem tan* „ tamque agendi libidinem exponere. Etenim res „ est notior ac testatior, quam quae uberiore dis- „ quifitione indigeat. Omnes non tantum Belgae , „ verum etiam exteri populi atque principes istius „ hominis confilia factaque vehementer improbant. „ Quare nullo modo nobis perfuadere posfumus, „ te quoque ab iis non abhorrere. Quin potius „ credimus te majorum tuorum vestigia inculcan- „ tem , clementia , lenitate ac moderatione cives „ tuos regere malle , qnam tantam immitis tyran- „ ni licentiam permittere. Quum igitur Alba- „nus, fe omnium malefactorum nostrorum ve- „ niam daturum esfe promittit , hanc , nifi violata „ majestate tua et dignitate, accipere nullo modo „ posfumus. Confidimus enim , te cives tuos, „ ante caufam auditam , non feditiofos et a te „ alienos habiturum esfe. Si aliquis criminis cu- „ juspiam accufetur, utriusque partis caufam ante „ audiendam esfe , quam condemnatur reus , ne- „ mo est, qui dubitet. Ergo hanc nobis da ve- „ niam , ut innocentiam nostram verbis probantes „ et exponentes benigne audias. Hucusque A l- „ bani tantum querelae, nuntii et criminatio- „ nes LITERARIA. 137 „ nes ad te perlata funt, nobisque caufam no- „ ftram agere non est concesfum. Antequam igi- „ tur caufam nostram defendimus , eam , quam „ Albanus nobis offert veniam nullo pacto ac- ,, cipere posfumus , nili nosmetipfi quafi crimine „ convictos condemnare velimus. Etenim contra „ eum , numquam vero contra te arma fumfimus. „ Quodfi ea , quibus accufamur, crimina com- „ miferimus , fummum Numen teque , augustisfi- „ me rex , testes facimus , omnem veniam recufa- „ mus petimusque ut diris quibuscunque tormen- „ tis ad mortem perducamur. „ Verum nemo unquam reperiet , nos talia facino- ,, ra in animum induxisfe , nedum commifisfe. „ Regem nostrum ab initio obedientia et obfequio ,, profecuti fumus , Deumque, quatenus potueri- „ mus, coluimus, atque hac via ad extremum vi- „ tae terminum progredi decrevimus. Sed , ubi ,, Albanum, cujus erat justitiam tueri , pre- ,, cesque nostras audire , privilegia olim a te „ nobis concesfa negligere , contra jus fasque nos „ immite tractare , inaudita flagitia fuscipere atque „ patriam perdere vidimus , necesfitate coacti ad „ arma venimus, quo omnibus modis patriam „ nostram contra crudelisfimum dominatum inju- ftisfimamque vim defenderemus : apud animum conftituentes , nos pro patria mori , quam nos- metipfos ejusmodi tyranno fubjicere malle. Inquo „ con- 55 x 3 8 C O M M E N T A T I O „ confilio firmiter perfeverabimus , donec tibi , au- „ gustisfime Rex , querelas nostras precesque be- „ nevolis auribus excipere atque jura contra tan- „ tam vim defendere, placeat. Etenim gloriofam „ pro libertate et patriae falute mortem fubire, „ quam in turpem fervitutem transire nobis longe „ praeftare videtur. Tum posteritati nostrae hanc „ relinquemus gloriam , eos ex majoribus ortos es- „ fe , qui Hispanorum Inquifitionis fervi esfe no- „ luerunt mortemque honestam turpi vitae praetu- „ lerunt. Pro animorum libertate , pro uxorum li • „ berorumque vita armaferimus, quo certum fiat , „ utrum Albanus crudeli fuo imperio omnia „ fubjecturus fit, an patriam ad extremum hali- „ tum Deo optimo tibique fervaturi et defenfuri „ fimus. Vitae nostrae terminum quemdam pofi- „ tum esfe fcimus. Hunc, Albani venia acci- „ pienda, excedere nolumus. Quapropter te pre- „ camur, augustisfime rex, ut querelas nostras „ audias nostramque in caufam ipfe inquiras , ne „ venia accipienda , nobis posterisque nostris Di- „ vini regiique violati obfequii labem adfpergere „ cogamur. „ An Albanus fumma in Belgas injuria ufus „ fit, ne dubites , quippe quod ex ipfius verbis „ abunde pateat. In iis enim , quas ad nos de- „ dit , literis, ingenue fatetur, Belgas antea regis „ imperio diligemer obedivisfe et etiam nunc obfecu- „ tu- L I T E R A R I A. 139 „ turos esfe , nifi a malevolis hominibus ad dererio- „ res rariones esfent adducti. Quia igitur confitetur „ nos , antequam arma fuscepimus , officio nostro „ rite perfunctos esfe , necesfe est , ctiam confi» ,, teatur, fe per injuriam in innocentes cives fae» „ viisfe , urbes deripuisfe , incendio delevisfe in» „ colasque ad dira quaeque fupplicia rapuisfe ej „ nefasta morte affecisfe. „ Quae quum ita fint , per Deum , qui cpro- ,, nam tibi impofuit, fceptrumque in manibus de- ,, tulit, te oramus atque obtestamur ^ut nos ad „ pedes ftratos fubleves precibusque nostris fa- „ veas. Obfequium haud recufamus , verum peti- „ mus tantum , ut nobis cogitandi libertas conce- „ datur , ut verbi divini interpretationem audire „ nobis liceat, quo aliquando fummo judice co- „ ram actionum nostrarum rationem reddere pos- „ fimus. Rogamus te, 11 1 ab Hispano milite nos „ liberes nobisque ea concedas jura , ea privilegia, ,, eam libertatem , quibus olim gavifi fumus quae- „ que a te, patre tuo Carolo et majoribus ac- „ cepimus. Quod ubi nobis a te impertiri nove- „ rimus , ncn tantum parati fumus , ad arma de- „ ponenda , verum etiam fidem nostram tibi da- ,, mus , nos ultro terra marique imperio tuo ob- ,, fecuturos esfe. Haec per Deum praepotentem ad- ,, juramus; quae nifi ex animi fententia ita a no- „ bis dicta fint, Deum optimum maximum oramus „ ne animis nostris parcat. „ Quod i 4 o COMMENTATIO „ Quod reliquum est, hoc nostrum jusjuran» „ dum animique testificationem cum te et omni- „ bus aliis regibus , principibus populisque commu- „ nicatum iri fperamus, quo cuique pateat ,nos ne- „ quaquam feditiones moliri , neque a rege nostro „ descivisfe; fed necesfitate coactos esfe ad arma „ contra regii nominis inimicos omnesque , qui auc- „ toritate ejus abufi funt, fuscipienda." Quae hic brevi ac tenui oratione propofui, co- piofius multo et ornatius ab ipfo Gulielmo Ordinibusque exponuntur et enucleantur. Sed vel ex paucis iis , quae ex laudata fcriptione felegi, fatis fuperque conftare potest, quam egregium at- que justitiae congruens Jjelgarum fuerit confilium quantaque patientia erga immitem et fuperftitio- fum regem ufi fint. Omnia , quae egerat A 1 b a- nus,regis nomine egerat. Ergo hic nifi ea omnia comprobaret, Albani licentiae frena injicere de- buerat : alioquin ipfe omnium malorum auctor ha- bendus erat. Quod quum non fecerit , civibus fuis fe ipfe hostem monftravit eorumque odio dig- nisfimus factus est. Verum cives , P h i li p p u m nsque dominum fuum habere cupientes, five regis amore ducti , five occulta ejus agendi ratione de- cepti, omnem culpam in Albanum conjicie- bant. Unde tanta in populo laefo patientia? — Unde mirabilis illa fides ac conftantia. — Scilicet, fum- mus L I T E R A R I A. 141 mus Gulielinus, integerrimus juris ac justitiae vindex , probe noverat, quale esfet Philippi in Belgas jus , firmum illud atque immutabile , a ma- joribus acceptum , faeculorum lapfu confirmatum ac corroboratum , quod absque injuria haud facile disfolvi posfet. Videbat ille , quanta incommoda formidolofum , quod gerebatur bellum, patriae in- ferret, cujus finis remotus, cujus eventus admo» dum incertus erat. Quare, turbulentorum civium animos femper fedavit , cum rege reconciliavit et tan- tummodo contra Albanum excitavit. Tantus in Gulielmo vigebat justi atque injusti fenfus. Tanta in eo existebatj rationis vis, ut fe ipfe con- tinere non tantum , verum etiam omnes cives ad justum atque utile propofitum conducere valeret. Rex huc usque res fuas occulte egerat, feque non- dum manifestum populi hostem declaraverat. Er- go tempus nondum venerat , quo Belgium tuto ab eo desciscere posfet. Civium erat obedien- tiam fuam profiteri , regis aniinum explorare ejus- que auxilium contra Albanum invocare. Quod- fi malorum fublevationem praeftaret rex, bonum imperantem , fin vero Albani injuriam non co- hiberet patriae hostem fe indicabat. Cives, Gu- 1 i e 1 m o cum primis auctore , oflkio fuo perfunc- ti funt. Rex vero , nescio qua mentis pravitate duc- tus , eorum oratui non obtemperavit , in perverfis fuis confiliis cum obftinatione perftitit civesque fuos ad desperationem adduxit. Antea Alba- „ nus 143 COMMENTATIO nus omnium malorum auctor habitus erat. Verum jamjam patuit fuccesfores ejus easdem rationes fe- qui , neque a rege coercerL Tandem igitur Belgae Philippum hostem agnoverunt atque intellexe- funt , rempublicam etiam absque regio imperio fal- vam esfe pusfe. CA- C A P U T III. DE PRUDENTIA GuLIELMl I. PRINCIPIS ARAU- SIACI , IN REPUBLICA PERTURBATA , L U- DOVICO REQUESENIO CUNINGA, ET DEINCEPS SENATU , REGIS LO- CO IMPERIUM TENENTIBUS. A. MCLXXIII — MCLXXVI. Discedente A 1 b a n o , omne omnino Belgium fumma laetitia exfultabat. Taedebat omnes belli patriae quam maxime perniciofi. Agricultura, ne« qae etiam mercatura propter belli incommoda ex- coli poterant. Quae cum fontes fint , ex quibus civitatum falus petenda est, in Belgicis praefertim rebus magnam femper vim habuerunt. Itaque illo lempore fumma ubique dominabatur egestas pauper- tas H4 COMMENTATIO tasque et omnes in pacem vehementer propende- bant. Omnia bona et praeclara de Requefenio praedicari audiverant et in fpem adducti funt , reipublicae ftatum , hoc gubernatore , meliorem et tranquilliorem evafurum esfe. Mox vero apparuit , eum ferocitate quidem Albano minorem , confi- liis autem haud disfimilem esfe. Hollandia et Zeelandia libertatem unice vindican* tes, undique a potentisfimo hoste obfesfae, tan- tam vim repellere posfe vix videbantur. Verum Gulielmus divini ingenii fmgularisque conftan- tiae vir , his provinciis praepofitus erat. Hic , mira prudentia , parvam illam veluti reirpublicam moderabatur atque indefesfa industria ac vigilantia circumfpiciebat , unde auxilium peteret et quanam ratione labentem patriam fulciret. Belgarum potentiam et fortitudinem fere omni tempore in navigatione et bello maritimo confpi- cuas fuisfe , nemo ignorat , nifi qui omnem patriae historiam ignoret. Quare non mirum est, G u- 1 i e 1 m u m , qui Belgarum indolem , conditionem et vires omnium optime perfpexerat, omnem fuam fpem in clasfem contulisfe. In Zeelandia multas naves armavit , quibus Hispanorum dominio in- figne damnum attulit. Tanta enim Zeelandiae clas- ,fis virtute pollebat, ut Hispanos ingentibus faepe cladibus afficeret marisque imperium fibi compara- ret. Hujus rei per hoc, quod nunc investiga- mus L I T E R A R I A. 145 mus , remporis fpatium , tam luculenta exempla praebuere Zeelandi, ut quisque facile fateatur, pa« triam eorum virtute in fummo diserimine fervatam esfe. Medioburgo a G u 1 i e 1 m i copiis oppugnato , Requesenius omnem operam navavit , ut urbem obfidione liberaret. Hunc in finem ma- gnam clasfem inftruxit , quam in duas partes divi- fam , Medioburgum mifit. Hujus rci nuntio accep- to, Gulielmus Vlisfingam profectus , ipfe prae- fens Zeelandorum navigia comparari curavit. Haec clasfis Hispanos tanta virtute adorta est ut alte- ram hostilium navium partem vincerent ac pror- fus fere delerent. (nono Kal. Februar. a. 1574)4 Qua pugna pugnata exercitus tantos in urbem fe- cit impetus , ut urbs cum Gulielmo pacisci feque tradere esfet coacta (1). $. 4. Intcrea G u 1 i e 1 m u s praeclare perfpiciebat , fii bellum minime fustinere posfe,nifi aliunde auxilium ac- (1) Vid. De Tassis, Op. I. pag. IS7- fqq. — Viglius ad Hopperum, Epist. CXCII. et CXVII. — Dinothusi Op. I. pag. 151. fqq. — Bor, 0p. 1. Lib. VII. fol. 3. fqq. — H f t , 0p. 1. pag. 345 fqq. — G r o t i u s , 0p. 1. patf. 53. — Van Meteren, 0p. 1. II. pag. 415. fqq. — Bentivoglio, Op. I- pag. 189. fqq. — Ltven cet. IIi pag. 435^ fqq. — Wag. Op I. VI. p. 4J9. fqq. K i 4 6 COMMENTATIO acciperet , vel ipfe aliquid magni fusciperet. Qua- propter Ludovicum fratrem , qui jam praecedente anno cum rege Galliae de auxilio praeftando collocu- tus erat, iterum in Galliam mifit. Quum haec lega-. tio postea demum effectum habuerit , de iis , quae a L u d o v i c o acta funt , postea videbimus (ij. Nul- lo igitur auxilio accepto ,Gulielmus ipfe majores res aggredi Hispanosque magno armorum impetu ad pacem conducere ftatuit. Ergo Ludovicum. fratrem ad exercitum comparandum in Germaniamr mifit. Hic tam milite , quam pecunia a rege Gal- liae aliquatenus fublevatus, fex millia peditum et tria millia equitum contraxit Belgiumque invafit. Vcrum omnis hic exercitus incompofitus admodum bellique gerendi arte minime exercitatus , partim mi- litum lascivia et ignavia , partim Ludovici au- dacia et imprudentia in campo , qui Mokcrhei- de dicitur, a majore Hispanorum exercitu victus ac profligatus est. In hoc proelio ipfe Ludovi- cus, cum fratre Henrico, in prima acie mag- na virtute pugnans , non fine magno patriae detri- mento et moerore cecidit (a). Tan (i) Vid Leven cet. II. pag. 459. fqq. — Wag. Op. 1. VI. pag. 466. fqq. (2) Vid. De Tassis,Op. 1. p-ig. 187. Dinothus, Op. I. pag. 15:. fqq. — Bor, Op. 1. Lili. VII. fol. u. fqq. — Ben- ti voglio.Op. I. pag. I93. — Hooft,0p. 1. pajr. 353. fqq- — Van Metercn, Op. I. II. pag. 23S. fqq. — Levea cet. 1L pag. 465. fqq. — Wag. Op. 1. VI. pag, 468. fqq. L I T E R A R I A. 147 Tanta calamitate oppresfus , firmisfimus quisque intimis fenfibus angeretur omnique fpe excideret, verum Gulielmus in omnibus malis frontem erectum tenebat animumque ad rempublicam defen- dendam promptum et alacrem fervabat. Quantum* vis iniquis agitaretur fatis pectori veluti infixum habebat illud Horatianum : „ Aequam memento rebus in arduis „ Servare mentem." (1) Quae facta jam erant , etfi tristisfima , non curabat . verum usque profpiciebat, novasque falutis vias in- vestigabat. Erat vir vere magnus , animofus , ro* boris plenus , in quo confpicitur illud ejusdem im- mortalis poetae : ,, Sperat infestis, metuit fecundis ,, Alteram fortem , bene praeparatutri „ Pectus. Informes hiemes reducit „ Jupiter : idem „ Summovet. Non fi male nunc et olim „ Sic erit." (2) Utriusque fratris amantisfimi mortem tristisfimg quidem ferebat ; fed in inflituto fuo , fervanda pa- tria , omnem operam fuam ponere ftrenue perge- Ux. M4- (0 Vid. Carm. lib. II. Ode IIT. v t. (») Vid. Carm. lib. II. Ode X. vcrs ii* K a H$ C O M M E N T ATIO Magna expeditio , in qua omnem fpem fuam collocaverat G u 1 i e 1 m u s tristisfimum quidem exi- tum habuerat : verum nova quaedam atque inex- fpectata malorum fublevatio fuborta erat. Etenim Hispanae copiae, cum ftipendia debita non acci- perent , tumultuantes omnique lasciviae ac vas- tationi indulgentes , disfolutae et per varias regio- nes disfipatae funt (i), Praeterea Zeelandorum clas- fis , et potentia , et audacia in dies crescebat tan- tumque timorem Hispanis incutiebat , ut Zeelandia eorum dominio fubjici posfe vix videretur. Qua de re vehementer follicitus Requesenius in- gentem clasfem Antverpiae armavit. Jam para- ta erant omnia et dux praepofitus Adolphus Haemstedius. Exfpectabantur tantum Reque- fenii , ad vela danda, mandata , quum Zeelando- rum ciasfis , Boisotio, peritisfimo et fortisfimo praefecto , mira celeritate in hostes tetendit. His- pani Zeelandorum adventu attoniti , proelii pericu- lo fe fubjicere non aufi , Antverpiam , quam vix reliquerant , anxii petiverunt. Zeelandi vero ab in- ftituto non destiterunt , fed in hostium naves acri- ter nivehentes , quinque earum et ipfum praefec- tum O) Vid. Bor, Lib. VII. fol. 15. — Dinothus, Op. I. P»B- 155« — Viglius ad Hopperum, Episr. CCXXXI. — Hooft, Op. pag. 362. fqq. — Vari Meteren, Op. Lib. II. 140. fqq. LITERARIA. 149 tum ceperunt , quatuor deleverunt , reliquas Ant- verpiam usque debellarunt (1). Praeter hanc expeditionem , Requesenius magnam militum manum in Frifiam occidentalera raifit; quae tamen Sonoji virtute victa et in fugam acta est (2). §• 3- Quibus expeditionibus irritis redditis , duccm fuum Baldesium Lugdunum oppugnare jus- fit Requesenius. Haec urbs jam antea obfi- dionis periculum experta erat ; fed Ludovici adventu liberata erat. Illo tempore , nihil mali fu- fpicans , Lugdunum commeatu defenfionisqueappa- ratu parum inftructum erat: cui inopiae incolac , r.iagna celeritate approperantibus Hispanis , fuc- currere haudquaquam potuere. G u 1 1 e 1 m u s de damno , quod patriara ma- nebat , fi urbs in hostium potestatem transiret , magnopere follicitus, omnem industriam fuam ad- hibuit , ut tantum malum averteret. Pri- (1) Vid. Viglius ad Hopperum, epist. CCXXXI. — Dinothus, Op. 1. p. 155. — Bor, Op. 1. Libr. VII. fol. 16. — Van Mete ren , Op. I. II. pag. 252. fqq."» II oof t, Op. 1 Vol. I. 369. fq. (a) Vid. Bor, Op. I. Lib VII. fol. 17. — Van Meteren, Op. Lib. II. pag. 256. fqq. — Ltvin cec. II. pag. 481, 150 C0MMENTATI0 Primum per varias literas civitim animos erexit et ad virtutem excitavit. Admonuit eos , ut egen- tes debilesque homines, qui ad urbem defenden- dam infervire haud posfent, ex illa emitterent, deque victu tam parce , tam restricte agerent , ut per tres menfes vitam fustentare urbemque tueri posfent. Sperabat enim , le interea Hispanos de urbe depulfurum esfe. Porro omnes adhorta- tus est , ut hostium impetui fortiter ac conftanter refisterent et apud animum cogitarent non Lugduni tantum , verum etiam totius patriae falutem cum hac defenfione arcte conjunctam esfe. Quaprop- ter ultima potius expericnda ducerent, qtiam urbem hostibus traderent. Quodfi oflkio fuo optime functi esfent, omnium civium gratum animum ae- ternamque gluriam fibi compararent. Hisce admonitionibus excitati Lugduni - batavi , Joanne Doesio praefecto, irruenti hosti fm- gulari virtute et perfeverantia restiterunt (i). In tanta rerum perturbatione , in fumma omnium anxietate, Gulielmus femper omni, qua po- tuit , vigilantia ac diligentia regiminis foimam emendare et rempublicam in meliorem ftatum re- digere conatus est. Quemadmodum antea regis nomine utens , omnei Hollandiae en Zeelan- diac incolas in alias regiones nili fuo Ordinumve im- < (O Vul. Hor, 0p. Lih VII. fo!. 23. Vq. — Hoorc, Lib. I. pag- 373". — l^ren cet. II. pa^. 433. fqq. L I T E R A R 1 A. 151 impetrato confenfu, migrare vetuit abfterruitque. Porro , eos , qui a. 1566 patriam reliquerant in Jus vocari jusfit , ut discesfus caufam exponerent. Quodfi negarent, eorum bona publicarri jusfit. Praeterea pecuniae pubhcae conditionem magno in- genii acumine meliorem reddidit et amplificavit. Nimirum omnes naves, quae merces ducebant , diplomatibus inftruendas esfe legitimamque pro iis pecuniam foivendam esfe decrevit. Quo decreto , absque civium infigni damno aerarium magnas ac« cesfiones fecit (1). Hoc loco quaestio nobis fuboritur, quonam tandem jure Gulielmus cives , ex patria dis- cedere cupientes , prohibere et retinere potuerit. Si generarim quaeramus , an imperanti liceat cives vi coercere , ut in patria remaneant , equidem hoc affirmare non audeo. Etenim cives , alicujus civita^ tis focii, fua ipforum voluntate in civitatem coiis- fe intelligendi funt atque adeo , quamdiu in ipfa civitate degantur, civitatis jure tenentur , atque ad certas ac definitas obligationes praeftandas obftricti funt. Quas obligationes propterea in fefuscepisfe in- telliguntur, quia in civitate quadam vitam agentes , commoda ejus fimul cum incommodis cupivisfe du- cuntur. Itaquequamviscivitatis incommoda impenfe augeantur, ea cum aliis civibus perferre tenentur, donec in ipfa civitate morantur. Hoc vero non im- (1) Levcn cet. II. pag. 485. fqq. I5a COMMENTATIO impedit , quo minus civitatem evadere iis Hceat ,fi ma- lorum perpesfiocommodorum pondere amplius com- penfari nequeat. Nam cives fe nullo pacto obftrinxe- runt, ut ad vitae exitum in civitate remanerent; fed tantum ut, donec in civitate erant , jura ejus atque inftituta obfervarent et exfequerentur. Quid igitur G u 1 i e 1 m u s ? Hollandiae et Zeelandiae erat praepofitus easque ita gubernare in fe fusceperat, ut falvae esfent. Hic finis erat, quem quisque imperans fibi ante oculos ponere debet et quem etiam G u 1 i e 1 m u s ftrenue perfequebatur. Quare, quum aliquid reipublicae prorfus exitiofum eum offende- ret, hoc impedire et quocumque posfet modo aver- tere debuit. Uti cujusque imperanris est et ci- vitatis et fingulorum civiuin jura tucri , ita quo- que Gulielmi erat, cum reipublicae tum priva- torum hominum jura defendere. Verum totius reipublicae falutem lingulorum defideriis antepo- nendam esfe , quisque facile perfpicit. Itaque , ubi civium actiones et jura cum reipublicae jure et falute confistere haud amplius posfunt , boni imperantis est civium negotia paulhilum moderari et ad civitatis finein accommodare. Atque hoc Gulielmus rite perfecit. Etenim cum innumeri cives cum familiis et bonis miferam patriam relin- qucrent, respublica vehememer labefactafa et paene disfoluta est. Nam , utfit, qui opibus valcbant ac de iis folliciti erant , palriam ante omnes dcfe- rebant , pauperiores vero , qui nihil amittere et in- L I T E R A R I A. 153 infuper apud gentes extraneas , quae ad vitam fu- ftentandam necesfaria funt, exfpectare non pote* rant , omnes remanebant. Ergo , nifi hoc malum coercuisfet , Hollandia et Zeelandia tandem ab in- fimae claslis hominibus habitatae atque prorfus per- ditae fuisfent. Quare Gulielmi prudentia hac quoque in re fumma admiratione digna est, utpo- te qui civium jus non quidem fustulerit; fed ta- men adeo coarctaverit , ut plurimos a profectione deterreret. S- 4- Interea Requesenius omnem operam dedit , ut hostes fuos armorum vi comprimeret. Quam ob rem in varia fimul Hollandiae et Zeelandiae loca incurfiones facere inftituit, quo hostes per- turbarc belloque finem imponere posfet. Praete- rea omnibus civibus venia promittenda, eorum animos a G u 1 i e 1 m o alienare ftuduit. Verum omnia, quae moliebatur Requesenius,Gu- 1 i e 1 m i perfpicacitatem et vigilantiam minime fu- giebant. Veniam , quain promittebant Hispani , utpote ad eos tantum pertinentem, qui vel Roma- no-Catholicae ecdefiae esfent addicti , vel ad eam rcverterentur, cum omnibus fere Hollandiae et Zee- landiae incolis respuit G u 1 i e 1 m u s. Caeteras Hispanorum molitiones folertia fua et virtute ina« nes reddere impenfe conatus cst. Hunc in finem Or- 154 COMMENTATIO Ordines Hollandiae te Zeelandiae Roterodamum convocavit atque cum iis de patriae defenfione , de aerario fuffragando , de Lugduno obfidione liberan- do , aliisque de caufis confilia iniit (i). Cives Lugdunenfes mira quidem conftantia ac fortitudine urbem contra hostium impetus tueban- tur ; fed tanta victus cum fumma caritate aderat inopia, ut urbs jamjam in hostium potestatem transitura videretur. Gulielmus fibi probe conscius , totius rei- publicae falutem cum hujus urbis fortuna arctisfi- me devinctam esfe, per literas civium virtutem con- firmare novasque liberandae urbis rationes excogi- tare fummopere conatus est. Hostium exercitus urbcm tanta vi circumfederat , tantisque munimen- tis ipfe circumvallatus erat , ut de urbe repelli pos- fe vix videretur. In tanto rerum discrimine nulla prorfus falutis via fupererat, quam quod , aggeii- bus proruptis , fluctuaniis maris undae in hostem immitterentur, Desperatum fane facinus! in quo tamen unica patriae falus erat pouta. Neque even- tus fpem fefellit. Nam , postquam terra ubique undis esfet imbuta , G u 1 i e 1 m u s Zeelandorum clas- fem , duce Boisotio, in hostes mifit , urbemque post varia impedimenta ingenti labore et conftan- tia fervavit (2). (fecundo Non. Oct. 1574). Ita- (1) Viil. Dor.Op. Lib. VII. fol. zs- fq- — Hooft, Op. 1. pag. 378- fl- — Leven cet. II. pag. 4S8. fq. (3) Vid. De Tassis, Op. pag. 191. fq. — Viglius . ) «d LITERARIA. 155 Itaque divina providentia , illo quoqtie tempore , Gulielmi confiliis annuit eaque ad libertatem Vindicandam apta reddidit. §• 5- Eodem fere tempore obtrectatio quaedam et fi. multates inter Frifios occidentales et Sonojum praefectum itemque inter urbes Hollandiae et trac- tus fubortae erant. Quae vero Gulielmi pru- dentia brevi tempore exftinctae funt. Hic enim vir plane divinus praecipicbat , regiminis formam in tantd rerum perturbatione necesfario multis vi- tiis laborare, neque omnia, uti in tranquillo rei- publicae ftatu , ordine procedere posfe. Deinde , civium esfe , omnem invidiam onmemque obtrecta- tionem patriae faluti postponere : rerum publicarum curam Gulielrao tantum committere atque con- fidere , eum omnia , temporum ratione habira , ri- te ordinaturum esfe (1). Ineunte anno 1 575 G u 1 i e 1 m u s Lugduni Aca- demiam, uti pollicitus erat , inftituit. Atque, quem- acl Hopperum, Epist. CCXXXIX. et CCXLVII. — Bor, OP- ; . Lib VII. fol. 42. fq. - B e n t i v o g 1 i o, Op. I. pag. 211. - Dinothus,Op. I.pag. 158. — Hooft, Op. I pag. 263- fq- — Grotius, Op. 1. pag. 44.— Ltvtn cet. II. pag. 500. ftjq. — Wag. Op. 1. pag. 435. (1) iior, Op. Lib. VII pag. 70. fi|r. IX. foi. 191. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 475. fqq. — Grotius, Op. 1. pag. 44. — Van Mete- ren, Op. 1. 11. pag. 411. (q. — Leven cet. II. pag. 652. fqq. — Wag. Op. 1. pag 117. fqq. (2) VW. Bor, Op. 1. Libr. IX. fol. 192. fq. — Live» cet. 11. pag 656. fq. — Wag. Op. 1. VII. pag. 117. fq. LITERARIA. 165 probare poterat. Etenim cogitandi libertatis acerri- mus erat vindex et omnes cives arctisfima concor- dia inter fe devinciri vehementer cupiebat. Atqui quod Ordines exigebant jusjurandum non exfules modo, fed reliquum quoque Belgium a concordia vehementer abfterrere videbat. Pacem Gandavenfem admodum laete ferebat G u- lielmus. Praevidit quidem , regem eam non ac- cepturum esfe ; fed Hollandia et Zeelandia interea maximo , in quo verfabantur , periculo liberatae erant atque arctior quaedam cum reliquo Delgio iis inter- cesferat necesfitudo , unde ad libertatem vindican- dam optima quaeque fperare licebat. Caeterum hac pace , fi fummum imperium af- fectare voluisfet Gulielmus, omnia ejus con- filia inania reddita esfent. Verum , ut fupra jam expofuimus, talia numquam in animum induxisfe videtur. Patriam ante omnia caram habebat ; fuam ipfius potentiam minime curabat. Belgium Hispa- norum tyrannidi liberare atque legitimo regis impe- rio committere vehementer cupiebat. Nil vero am- plius expetebat. Interim pace nondum confecta Joannes Au- s t r i a c u s Belgii gubernator a rege electus , Luxem- burgiam advenit, Hic ante omnes regi idoneus vi- debatur, qui tumultuantes milites domaret, Belgas- que fub regium imperium reduceret CO» (0 Vid. Bor, Op. 1. Libr. IX. fol. 103 fq. — Bentiro. Clio, Op. J. pag. aS4» — Hoofi, Op. I. pag. 48. fq. CA- C A P U T IV, DE PRUDENTIA GuLIELMI I. PRINCIPIS ARAU- SIACI , IN REPUBLICA PERTURBATA , JOAN- NE AUSTRIACO, REGIS LOCO, IMPE- RIUM TENENTE A. MDLXXVI — MLDXXVIII. Pos; Requesenii e vitadiseesfum Belgii con- ditio praeter modum mutata erat. Senatus contra tumultuantes Hispanos arma verterat , neque tamen hos disciplina militari continere valebat. Braban- tiae, Flandriae et Hannoniae Ordines Hispanorum militum libidinem amplius ferre negaverant atque cum Hollandia et Zeelandia in pacem redierant. Quae quum ita esfent, omne omnino Belgium bre- yi pacatum, Hispanique expulfi fuisfent, nifi Au- striacus, juvenis audax et bellicofus, ad turba- . - . tura L I T E R A R I A. 167 tura rerum ftatum reficiendum in Belgium misfus esfet. Hic enim , etfi concordiae et pacis amo- rem fimularet, majora animo agitabat confilia atque, Telgis Hispanorum illimitato imperio fub- jiciendis, immortalem fibi gloriam parare cogi- tabat. Pacis fpes omnium animos occupaverat. Tempas adesfe videbatur, quo omne Belgium cura rege reconciliaretur et ad pristinavn falutem redu- ceretur. De novis calamitatibus nemo fere folli- citus erat, de recenti tantum rerum converfione omnes laetabantur et reipublicae gratulabantur. Hujusmodi fomniis indulgentes Belgas facile de- cipere poterat Austriacus, Gulielmum non poierat. Hic enim ab initio Austriaci men- tem clare perfpexit , occultas , quae ftruebantur , in- fidias facile detexit, neque patriam hujus machi- nationibus circumveniri pasfus est. Interea , quod dabatur , otium minime neglexit , fed omnem operam impendit , ut urbes amifas re- cuperaret , feque omnibus viribus contra hostes ar- maret. Neque hoc difficile erat expeditu , quo- niam plurimae urbes armorum tantum vi Hispa- norum imperio erant fubjectae atque in Guliel-. mi potestatem redire vehementer cupiebant (1). Quum timeret Gulielmus, ne Austriacus Ordines Generales dolis fuis ac praeftigiis falle- ret , (O Vid. Bor.Op. 1. tibr. IX. fol. aoi. fq.— H oof t ,Op. I, pag. 491. f4» 168 COMMENTATIO ret, eos admonuit , ut nulla conditione cum A u- striaco paciscerentur, nifi Hispancrum copias, quae tanta mala patriae intulerant , e Belgio mitte- ret. Deinde eos adhortatus est , ut fe contra ho- ftium infidias armare pergerent neque magnam de regis favore fpem foverent. Hic enim olim prop- ter Nobilium libcllum Margaritae oblatum tan- ta ira conflagraverat , ut ea , quae postea evene- rant non faclle probaturus esfe videretur (i). His literis acceptis , Ordines Generales declara- runt , fe Austriacum gubernatorem accipere non posfe, nifi peregrinos milites dimitteret, pa- cem Gandavenfem agnosceret, totius Belgii Ordi- nes Generales convocaret pristinaque jura Belgarum ac privilegia tueretur. Quas conditiones, variis arti- bus adhibitis , diu improbavit Austriacus atque accipere noluit. Tandem vero pactum cum Ordi- nibus fancivit atque gubernator receptus est (2). Verum G u 1 i e 1 m u s , partim mirifica fua foler- tia, partim vigilantia et calliditate, quibus Au- striaci regisque literas nonnullas interceperat , probe fibi conscius , omnia ab Austriaco dola malo geri , hujusmodi foedus agnosccre noluit. Qua- fi) Vid. Bor, Op. 1. Lilir. X. fol. 195. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 484. fq. — Van Meteren, Op. 1. II. pag. 433- fq. (j) Vid. Bor, Op. I, Libr. X. fol. 204. fq. — Hooft, Op. I. pag. 487. fq. — Van Meteren, Op. I. II. pag« L I T E R A R I A. 169 Quare Hollandiae et Zeelandiae Ordines admonuit , ut, quae obftarent, Ordinibus Generalibus expo- nerent. Hi igitur declararunt , pactum fuis partb bus minime abfolutum esfe et vel maxime cum ea, quam profitebantur , religione Christiana pugnare. Primum Ordines , deinde ipfe Austriacus per legatos Gulielmo perfuadere magnopere ftudue- runt , ut pactum , quod jam receptum erat , com- probaret. Austriacus ei expofuit, fe Hispa- nas, Italicas et Eurgundicas copias e Belgio jam emifisfe; quod postulatam erat , jusjurandum Or- dinibus jam dedisfe; Gulielmo bona fua et ho- nores jam reddidisfe. Quare ad pacem faciendam nihil amplius defiderabatur , quam quod Guliel- m u s Ordinesque Hollandiae et Zeelandiae eum gubernatorem proclamarent et denuntiarent (1). Minime est , quod negemus , Austriacum res fuas appofite gesfisfe , magnaque calliditate ufum fuisfe, ut Gulielmus fuis artibus irretitum te- neret. Verum , etfi artificiofe et occulte Guliel- m infidias pararet , eum tamen in fraudem addu- cere minime valuit. Hic enim, cum Hollandiae et Zeelandiae Ordi- nibus , respondit , omnem , quae restabat , diffiden- tiam nullo modo facilius tolli posfe, quam pace Gan- (1) Vid. Bor, Oj). 1. Libr. X. fol. 210. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 497« - Van Meteren, Op. 1. II. pag. 470. fqq. t?o COMMENTATIO Gandavenfi ab omni parte accurate exfequenda. Foedus nuper ab A 11 s t r i a c o et Ordinibus Ge- neralibus ictum cum hac pace non congruere; copias Germanicas nondum e Belgio profectas es- fe; Gulielmo bona fua et honores nondum re- ftituta esfe eique comitem Burensem, filium , nondum redditum esfe: evangelicis in reliquis Belgii provinciis et urbibus vitam degers nondum permisfum esfe. Praeterea fe foedus comprobare non posfe , qnoniam A u s t r i a c i arbitrio commis- fum erat , utrum Ordines tam provinciales , quam Generales convocare vellet, nec ne; quod Bel- garum juri et privilegiis omnino contrarium erat. Haec aliaque fimilia , quae arguebant , tam vera tan- tique ponderis erant , ut haud facile refutari pos- fent (1). Hac igitur in re Gulielmi prudentia fumme quoque admiranda videtur , quippe qui occultas Austriaci rationes fibi perfpectas habens , ei tam ftrenue adverfatus fit atque ita a cervicibus ci- vitatis jugum fervile dejecerit. Aggeres, quibus Hollandia et Zeelandia contra maris impetus munitae erant, partim in fummo re- rum discrimine antea perfosfi , partim tempestate et (i) Vid. Bor, Op. 1. Libr. X. fol. 346. fq. — Hooft, Op. I. I. P»g« 5io« fq» — Lcven cet. III. pag. S4. fqq. L I T E R A R I A. 171 et undarum quafi aeftu perfracti erant. Cui ma- lo ut fuccurreret, Gulielmus utramqce pro- vinciam peragravit, auxilio fuo et confiliis omni- bus adfuit atque , ut reficerentur aggeres , curavit. Quod in fumma plurimorum incolarum paupertate difficillimum fuisfe, quisque facile conjiciet (1). Austriacus omni , qua potuit , arte magnam fuam belli gerendi cupiditatem diu disfimulaverat. Verum magis ac magis confilia fua detexit qualis- que tandem esfet , propediem ostendit. Germani- cas copias , variis adhibitis rationibus , nondum di- miferat ; Hispanas vero in Luxemburgia et Lotharin- gia retinuerat ut , fi bellum inftaurasfet , in prom» tu esfent (a). Gulielmus omnium , quae gerebantur , haud ignarus , Ordines Generales commonefecit , ut pa- cis Gandavenfis conditiones fervarent et tuerentur. Ipfe interea varias regiones lustravit , urbes muni- vit , omnesque controverfias et fimukates dire- mit. In quo itinere tanto civium amore ac gra- tia fructus est, ut laetitia exfultantium omnium eadem esfet vox: ,, venit pater Guliemus; pa- /^rGulielmus venit ! " (3). Trajecti praefec- tu- (1) Vid. B*or, Op. I. Libr. X. fol. 2 4 <5. fq,— Hooft.Op. I. pag. 511. — Lcven cet. III. pag. 39. fqq. (2) Vid. Bor, Op. 1. fol. X. 248. fq. — Hooft, Op. I. pag. 511. (3) Vid. Bor, Op. I. Libr. X. fol. 254. fq. — Hooft, Op. I. pag. 527. — Livem cet. III. pag. 46. fq. / 172 C O M M E N T A T I O tura , quam olim obtinuerat , etiam deftitutus erat. Itaque hac de re cum Ordinibus egit , et , quo me- lius hoc perficeret , ipfe Trajectum profectus est. Cives , pro mirifico fuo in Principem favore , ad- venientem fummo , quod variis modis prodebatur , gaudio , exceperunt. Paullo post Gulielmum inter et Ordines pactum initum est , quo eum certis quibusdam conditionibus praefectum fuum rurfus agnoverunt et proclamarunt (i). S- 3- Austriacus, belli gerendi cupiditatem repri- mere haud amplius valens , Namurcae arcem do- lo cepit. Haec enim aptisfima erat , ad Hispanas Gcrmanasque copias recipiendas , fimul atque bel- lum conrra Ordines fusciperet. Tum Ordines Ge- nerales, qui omnem fpem fuam in Austriaci lenitate pofuerant, formidolofo coepto perterriti ea, quae praefagiverat Gulielmus, jam evenire viderunt atque quo fe verterent plane nescive- runt. Quoniam nihil omnino mali fuspicati erant et praeterea pecuniae penuria premebantur, copias fuas maxima parte dimiferant. Quare fatius duxe- runt , quacumque tandem posfent conditione cum Austriaco pacisci , quam belli periculofi anci- pi- O) Bor, 1.1. — Hooft, 1.1. — Ltven cct. III. pag. 48. fq. L I T E R A R l A. 173 pitem fortunam experiri. Hic vero callide iis re- fpondit : fe minime novum bellum moliri , fed ar- cem Namurcae tantum cepisfe , ut fe contra non- nullorum infidias tueri posfet. Pacem Gandaven- fem fe fervaturum promifit , fi Ordines Romano» Catholicam religionem regisque auctoritatem inte- gras fervare haud negarent. Quum vero Guliel- mus Ordinesque Hollandiae et Zeelandiae pacem Gandavenfem exfequi nolle viderentur , omni cum iis amicitia, Ordinibus Generalibus interdixit fi- mulque operam fuam ad Belgium pacandum Or- dinumque Generalium auctoritatem confirmandam conferre pollicitus est CO* Haec erant Austriaci confilia. Belgas , qui nuper, magna parte , arctiore vinculo conjuncti erant, fibi invicem hostes reddere atque contra G u 1 i e 1 m u m bellum gerere vehementer cupie- bat. Hanc ob rem G u 1 i e 1 m u m variis modis accufavit ejusque fidem Ordinibus fufpectam face- re fummopere ftuduit. Verum quidem est, Gu- lielmum pacem Gandavenfem non in omnibus te- nuisfe , fed ipfe quoque Austriacus eam non tenebat. Gulielmus ingenti labore et virtuteHol- landiam et Zeelandiam contra hostium impetus defenderat. Ubi igitur Au.striacum occultas in- CO vid » De Tassis, Op. I. pag. 266. — Bentivoglio, Op. 1. pag. 268. fq — B o r, Op. 1. Libr. X. fol. 255. fq. — Booft, Op. I. pag . sis et 5*8. 174 COM-MENTATIO infidias parare et , quod Albanus et Reque* senius arraorum vi efficere haud potuerant , do- lo conari videret, fuura erat in confiliis perfistere et has provincias incoluraes fervare. Neque du« bium erat, quin fraude uteretur Austriacus. Tes- tis erat omnis ejus agendi ratio, testis erat Namur- cae expugnatio , testes denique erant variae A u- s t r i a c i , quas interceperat G u 1 i e 1 m u s , Iiterae. Quare cum multos et inprimis Ordines Generales omnium , quae parabantur , fraudium ignaros vide- ret Gulielmus, literae interceptae ut defcribe- rentur omnibusque patefierent , curavit (i). HiS li- (i) Vid. De Tassis, Op. I. pag. 272. fqq. — Bor, Op. 1. Libr. XI. fol. 263- fqq- — Hooft, 0p. 1. pag. 423. fq.— Dinothus, Op. 1. p. 240. fq. — Bentiviglio, Op. 1. pag. 2:0. Apot. cet. pag. 127, ubi inter alia haec leguntur: „ Ende hoewel dat onfe vijandt hier geerne woude de faken „ vervalichen ende mer een momaanficht bedecken : zoo kon- „ nen wij nochthans t* felve doen blijcken bij de brieven, die ,. wij hebben met s'Conincx eigen handt ghetekend ende bij „ eenen van de Secretarisfen van fijne Staten gecontrefi- „ gneert, ende met 's Konincks wapen ende fignet ghefegelt, „ die genoeg betuijgen, wat hij Don Jan belast ende bevoleu ,, hadde ; dewelke brieven men heeft Iaten printen ende pu- „ bliceren , om van allen man ghefien ende ghelefen te werden , „ ende daer is tot noch toe geen Spaengiaert foo onbefchaemt „ gheweest, die defclven heeft durven twijfFelachtich maken. „ Door de vooifehreven brieven zijn wij geleerd worden, dat ,, alle den onderfcheyt, die daar was tusfchen Don Jan ende „ tusfchen den Hertoge van Alva ende Loys van Re- „ quefens was defc ,namelick,dat Don Jan veeljongher en- dt L I T E R A R I A. 175 literis A u s t r i a c i fimulaticnem edocti , omniura animi ab eo averfi funt atque circumfpicere coe- perunt, quanam ratione fe contra eum armarent. Interea G u 1 i e 1 m u s Hollandiam et Zeelandiam non tantum munivit, fed Brabantiam quoque Au- striaco opponere molitus est. Itaque Bredam munitisfimam urbem , quam nondum , uti pace Gandavenfi con fl.it utum erat , tradiderant Hispani, calliditate expugnavit (1). §• 4« Quum Ordines Generales bellum imminere vide- rent , arma pararunt et G u 1 i e 1 m i Ordinumque Hollandiae et Zeelandiae auxilia implorarunt (2). Paullo post ipfum G u 1 i e 1 m u m rogarunt , ut Bruxellas veniret et cum iis de patriae falute com- filia iniret. Formidolofum fane iter et magnis dif- ficultatibus obnoxium. Verum G u 1 i e 1 m i pa- triae amor, qui tot jam tantaque onera exantlave- rat „ de onvoorfichtigcr was, dan de andere, cnde dat hij niet en „ konde Gjn vergift foo langen tijd bergen, noch fijnen last „ fecreet liouden ofte veynfen, daartoe fijne handen glinfteren- ,, de ende brandende van begeerte om defelve in onfen bloede ,, te baden , niet en wisten te bedwingen noch 't onthpuden." CO vid « Bor, Op. I. Libr. XI. fol. o 74 . fq. — Hooft, Op. 1. pag. 529. — Leven cet. III. pag. 8l. fq. (3) Vid. Bor, Op. I. Libr. XI. fol. 284. fq. «-> Hooft, Op. I. pag. 533. — Leveu ceu III. pag. 95. fqq. 176 C M M E N T A T I O rat tantaque pericula adierat hic quoque vicit. Re- fionem hostibus atque inimicis repletam non re- formidabat ; vitae fuae periculum facere non time- bat , fi patriae commodis prodesfe poterat. Bruxellas, fummo honore civiumque gaudio or- natus , advenicns, Ordines ftatim admonuit , ut copias fuas contraherent , atque Austriacura fine ulla mora Namurcae obfiierent. Venun Or- dines, regiam auctoritatem etiam nimium venera- bantur , quam ut ipfum Gubernatorem vi adoriri auderent(0« Melius fane fecisfent, fi Gulielmi confilio obfecuti esfent neque Austriaco tem* pus concesfisfent , quo primus arma fusciperet. Antequam bellum , quod imminebat , exardesce- ret, Ordines, confentiente Gulielmo,cum A u- s t r i a c o iterum de pace agere de creverunt. Itaque legatos ei miferunt , qui pacis conditiones propo- nerent. Postularunt , ut pax Gandavenfis fervare- tur, ut milites extranei dimitterentur et ut Bel- gium a rege et Ordinibus regeretur. Haec vero Austriaco, qui bellum ante omnia cupiebat, minime placuisfe , quisque facile intelligit (2). CO Vtd. Bor, Op. I. Libr. XI. fol. 285. fq. — Hooft, Op I. 533 fq. — Van Meieren, Op. 1. 111. pag. 41.— Livin cet. pag. icc. fq. (a) Vid Bor, Op. I. Libr. XI. fol. a8r. fq- — Hooft, Op. I. P»6- 435- — *•*■■ cet - llL P a 8- ,l3, fq< LITERARIA. tfj $• 5- Dum bellum utrimque comparabatur , Ordine* a Joanne Casimir, Electore Palatino auxi- lium petiverunt. Hic in Pelgas admodum propen- fus copias mittere promifit Ordinesque commonuit, ut Gulielmum rebus fuis praeficerent , quip- pe qui jam diu et prudentiae fuae et patriae amo- ris praeclara indicia praebuisfet Qi). Brabantia antea praefectum non habuerat; fed gubernatoris imperio fuerat fubjecta. Quum \£U tur gubernatorem non amplius agnoscerent , OrdineS GuUelmum pracfectum elegerunt (tt> TantuS in G u I i e 1 m u m collatus honor reipublicae cer- te magnopere prodesfe potuisfet , nifi obftkisfet nonnullorum Procerum invidia et obtrectatio , qui tantam Guiielmi potentiam aegre tulerunt ejus- que confiliis faepius adverfati funt. Mala inde exorta a nonnuilis Gulielmo trl* bui folent, quafi vero imperandi cupiditate pro- reptus nimiam potestatem fibi vindicasfet. Fa- teor equidem, Gulielmum honoribus fibi obla- tis valde laetatum esfe: etiam illud adjungo, eum, (O Vlcl. Bor, Op. 1. Lib. X'. foh 287* - Hooft, Op. 1. pag. 531- — Leven cet 11/. pap- 130. fq. (a) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 281. -Bor, Op. U Lib. XI fol. 303 fq. - Hooft, P . 1. pag. 569« — V * n *•" icren, Op. 1. III. pag 4»- fc» M i r S C O M M E N T A T I O eum, fi qua posfet , eos appetivisfe (i): atqui idem ego contendo , eum ita iis ufum fuisfe , ut dubium esfe nequeat , utrum fuam ipfius gloriam et potentiam , an patriae falutem fibi femper ante oculos pofuerit. Quapropter , fi nonnullorum ma- livolentia , ejus imperio reluctans , reipublicae magna damna intulit , hujus rei culpa minime in G u 1 i e 1 m u ui , fed tantum in ejusmodi hominura perverfitatem conjicienda est. Excellentes viri , qui eximia virtute ac fingulari prudentia patriam falvam •reddunt , a lividorum hominum invidia , quod hi- ftoria abunde restatur, immunes esfe non iblent. In memoriam revocemus Miltiadem,Aristi- dem, Cimonem, Camillum, Cicero- nem aliosque fummos viros , patriae aliquando ex- fules. Quis tandem est , qui hisce omnibus hanc neget laudem , quod , fuis ipforum commodis post- pofitis, patriam fervare et pro ea vitae fuae peri- culum facere, nihil aliud , mente agitarint. Quam cum (i) Hoc tamm certo certius affirmare non audeo , praefer- tim quia haec ipfe nejjavit G ul ie I m us. Apol. cet. pa?. 142, ubi haec ejus funtverbai „ Uelarifehende 't ghene dutze ons voor- „ houden, dat wu ons zouden met gewelt ende oproer van de „ ghenieijntc , tcghen den wille van de Staten, hebben doen ,, verkliren voor Ruwnert ende Schermhcer van Brabant. Gij „ zuit noch wel imlachtig z.jn , Mijne Heeren, dat wg ulie- ,, den nooit geen woordt daarvan gefproken , noch cenigzius „ 't zelve bij ulieden verzogt ofte daaram annghehouden t , hebben: maar vve! ter contrarien, dat w[i jgrooten wecter- „ ftandt ende weygeringen d»ax tegheo. deden." L I T E R A R I A. 179 cum his jmpertiri facile patiamur laudem, an huic nostro denegabimus? Quid? pii gratique animi fen- fum restinguemus , innumera , quae a patre illo patriae accepimus , bona non recordabimur , mala tantum , quae, eo invito , irrepferunt ei tribuemus. Mi- nime vero. Gulielmi virtus ac gloria illibata fervanda et cum omni posteritate adaequanda est. §. 6. Interea nonnulli Belgarum Proceres , quos inter Aerschotius, Montignius, Reuxius aliique clam confilia inierunt, quanam potisfimum ratione G u 1 i e 1 m i potentiam diminuerent et co- arctarent. Tandem M a 1 1 h i a m Archiducem A u- s t r i a c u m totius Belgii gubernatorem eligere et arcesfere conftituerunt. Indignum fane facinus ! quo Ordinum jus imprudenter invaferunt. Mat- t h i a s tanti honoris valde cupidus brevi tempore in Belgium advenit. G u 1 i e 1 m u s et Ordines Genera- les Procerum audaciam aegre quidem tulerunt ; fed M a 1 1 h i a m humane , uti decebat, exceperunt at- que deinde cum eo agere conftituerunt (1). Aer- (1) Vid. De Tassis, Op 1. pag. 285. — Bor, Op. 1. Lib. XI, fol. 304. — Hooft, Op. 1. pag. 537. fq. — Bcntivoglio, Op. 1. pnj. 274. fq. — D i n 1 h u s , 0p. U pag. 251. fq. — Van Meteren, 0p. I. III. pag. 42. fq. — Liytn cet. III. pag. 136 fq. M a i8o C O M M E N T A T I O Aerschotius, Flandriae praefectus creatus f Gandavum profectus est. Cives eum prinmm laete exceperunt ; fed postquam G u 1 i el m u m male- dico dente carpferat, magnas civium feditiones mo- vit atque a disfoluta et veluti furibunda turba car- ceri inclufus, imprudentiae fuae aliquamdiu poenas dedit. Quibus auditis, Gulielmus primum per legatum Aerschotium liberare jusfit , deinde ab Ordinibus Flandriae rogatus , Gandavum pro- fectus est atque auctoritate fua et fapientia motus eiviles represfit (i). Gulielmus Ordinesque Hollandiae Ainftelo- damum fibi fubjicere diu ftuduerant. Ordines ar- morum vi,Gulielmus vero , quemadmodum fem- per, lenitate uti cupiebat, Quum vero de condi- tionibus inter eos convenire non posfet , Ordines Trajectini mira opera effecerunt, ut urbs aequis conditionibus Gulielmo pracfecto fubjiceretur» Quo pacio Ordines Trajectini liaud exiguam glo- riam fibi compararunt patriamque magno fane bene- ticio obftrinxerunt. Quum vero qni urbi praeerant tam Hispar.is , quam Ropjano- Cathofcae religioni esfcnt addicti multi- que Evangelici in urbem redirent, Gulielmo ra- (l) Vid. Bor, Op. I. Libr. XI. fol. 30S. fq. — Bentivo- «II o, Op. 1. pag. 17;. fq. — Hooft, Op. 1. p. 568. fq. — Van Meteren, Op. 1. pag. 45. fq. — Levi* cet. III. pag t-J3. fq. LITERARI.A. i8t ratum videbatur, novum magistratum creare, Quod prudentia fua et calliditate facile perfecit (i). Interea Aerschotius aliique G u 1 i e 1 m i obr trectatores , infana invidia ducti , rempublicam con- turbare , G u 1 i e 1 m o , quocumque tandem pos- fent modo, adverfari fummopere enitebantur. G u- lielmus vero , omnem contumeliam, clam fibi illatam , disfimulansj, omnibus inufitata fua dicendi arte perfuafit , ut M a 1 1 h i a m Belgio praefice- rent , quo omni discordiae finis imponeretur. Neque haec res effectu caruit. Brevi enim con- ditiones confectae funt atque fummum Belgii impe- rium in Matthiam collatum est. Praeterea Gu« l.ielmus in lirabantiae praefectura , dum bellum gerebatur , contirmatus est atque Matthiae, quippe juveni , in rebus Belgicis minime verfato, vicarius adjunctus est (2). Laudabile fane confi- lium patriaeque commodis optime inferviens. Non est,quod hoc loco disquiramus, an Ordines Genera- les tantum honorem fua fponte in G u 1 i e 1 m u m con- tulerint, num vero : hic per amicos rem eo per- du- Cl) Bor, Op. 1. Libr. XI. foL 203. fq. et 210. fq. — Libr. XII. 3. lq. et 26. fq. — Hooft, Op. 1. pug. 44. fq. 253. fq. et 568. fqq. — Van Meteren, Op. 1. III. ial. fq. — Wagenaar, Op. 1. VII. pag. 185. fq. (2) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 286. fq. — Bor, Op. L Libr. XII. fol. 7. fq. — Dinothus, Op. 1. pag. 275. fq. — Hooft, Op. 1. pag, 548. fq. ■■ Van Meteren, Op. 1. III. pag. 6j. fq. — Ltven cct. 111. pag. 175. fq. fh C O M M E N T A T I O duxerit. Nihil omnino obftat , quominus prius il- lud credamus (i). Etenim Ordines, cum Mat> t h i a e aetatem , ingenium , tenuitatem , tum G u- 1 i e 1 m i folertiam , fidem , auctoritatem , rerum- que Belgicarum ufum probe noverant , fibique per- fuafum habebant , M a 1 1 h i a m rempublicam nullo modo gubernare posfe , nifi G u 1 i e 1 m i pruden- tia fustentaretur. S-7- (i) Si Gulielmo, veriuitis III I acerrimo vindici fidem haud negamus, hac de re dubitare omnino non licet. Ita enim in Apol. cet. pag. 143, ipfe tescatus est: „ Selfs aengaende „ van 't licutenantfchapgenerael , eer wij dat wonden aenveer- „ den, wij hebben al voren begeert 't advijs ende de ver- „ williginge van de hoofden, die in onfen legher waren , de- „ welke fecr onlanghs daer naer wert in de vlugt ghellagen , „ Cwu en willen nu niet fegghen door wiens faute 't zelve ,, is bijgekomcn) ende fij fonden ons 't voorfchreven ad- „ vijs over mec haren eijgheu hand gheteekend, dVelck noch onder ons is berustende. So nu daerenboven fommige uijt t , den gemtynen vulckc daze verkiehnghe voort flierden ende , zeer ernstljck acmlrcven, hocwel wy om 't zelve te doen, nog rii.ma-.id ghcbeden noch aengefocht hadden; nochthans wrj moeten wel bekennen, datfe in de faken van defe landen doe ter tijdt veel wijzer ende voorzienigher waren • dan wij felve. Want /.ij wisten wel van te voren, ende „ zaghen 't voor ooghen , hoe dat fe latende alle de hande- ,, linghen ende adminiltratie van de gemeyne fake in de han- , den van deze ghespa^no!ife"- r 1» — Van Me teren , 0p. 1. III. pag 149. fqq. 186 C O M M E N T A T I Ordines , utAustriacum iterum proelio inhian- tem debellare et Namurcam propellere posfent (i). Verum infanae de religione controverfiae omnia per- turbarunt et prohibuerunt, quominus vectigalia de- bita ab omnibus penderentur. Qui novae doctri- nae erant addicti , potentia fua in dies crescente ma- le ufi , Romano-catljolicis infestos fe praebuere. Quo factum est , ut VValones , qui fe praefenti rerum ftatu non contentos (2) profitebantur , arma contra evangelicos verterint. G u 1 i e 1 m u s cogitandi libertatem cuique per- mittere femper cupiens, nuper teleio - baptistis Me- dioburgenfibus auctoritate fua affuerat (3). Verum , omnibus rebus in pejus verfis , per omne Belgium de religione pacem conficere conatus est. Quae res tamen effectu caruit. In tanto rerumftatu, repentino morbo arreptus, Austriacus diem fupreroum obiit (4). Cui AlexanderFarnesius princeps Parmensis, qui jam per aliquod tempus in A us tr iaci exer- citu militaverat fuscesfit. (1) Vid. De Tassis, Op. I. pag. 3:1. fqq. — Bor, Op. paz. 216. 1. Libr. XII. fol. 51. fq. — Hooft, 0p. 1. pag 593. fqq. — Beutiviglio, Op. 1. pag. 563. — Van Meteen, Op. 1. III. 156. pag fq (») Vulgo maleontenten dicebantur. £3} VW. B o r ,0p. l.Libr XII. fol. 56. - Leven cet. III. p. 216. (4) Vid. De Tassis,0p. 1. P"g. 3*5. fqq- — Bor, Op. 1. Libr. XII. fol. 63. — Hooft, 0p. 1. II. pag. 801. fq. CA- C A P U T V, DE PRUDENTIA GuLIELMI I. PRINCIPIS ARAU- SIACl , IN REPUBLICAPERTURBATA, ALBXAN- DRO Farnesio, PRINCIPE PARMENSI , REGIS LOGO, IMPERIUM TENENTE. A. MDLXXVIII — MDLXXXIV. §• I. Postquam R e q u e s e n i u s ex hominum vita demigraverat, respublica vires fuas magis ac magis collegit atque eo fere pervenit potentiae, ut His- panorum vim continere eosque expellere potue- rit. Verum ubi Parmensis, qui cum astutia, miram quandam moderationem conjunxerat , guber- nator defignatus esfet, ubi exitiofae Walones inter et Ganduvenfes exarfisfent conteutiones , omnis pa- cis fpes dcnuo cvanuit novisque aermiinis exagita- ri incepit respublica. Gu. 188 COMMENTATIO Gulielmus magno animi robore et conftantia omnem operam navare perrexit, ut praeposterum evangelicorum ardorem restingueret et omnem dis- cordiam , reipublicae veluti pestem , dirimeret. Hanc obcaufamper legatos civium motus placare et Walo- nes cum Gandavenfibus in gratiam reducere conatus est. Frustra. — Gandavenfium furor nulla amplius ratione coerceri poterat , omnes diro Romano - ca- tholicorum odio conflagrabant , monasteria deripie- bant, omnique faevitia ac infolentia exfultabant. Itaque G u 1 i e 1 m u s ipfe Gandavum petivit , turbulentos civium animos fedavit atque pactum conftituit , quo et evangelici et Romano-catholici in templis iis defignatis conciones facras habere fummumque Numen , fuo quisque modo , colere pos- fent. Itaque feditionis flammam nifi prorfus exftin- guere potuerit , aliquamdiu faltem represfit (i). §. a. Haec erat G u 1 i e 1 m i indoles , ut praefentem rerum ftatum non tantum curaret,fed futura quo- que, quatenus hoc miferis mortalibus datum fit, miro ingenii acumine investigaret. Mirifica hacce, qua pollebat , mentis acie , ingentes procellas pa« triae (i) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 330. fq. — Bor, 0p. 1. Libr. UlLfol. 68. fqq — Hooft, 0p. i. paj. 130. — Ltvtn cct. III. psg. :39» fq- L I T E R A R I A. 189 rriae exitium minitantes , opportune faepius aver- tit. Praeclare igitur perfpexit, fe, cum propter nonnullorum Procerum invidiam , tum propter con- tinuas de religione fuscitatas turbas, totum Bel- gium , quod ab initio fperaverat , uno focietatis vinculo continere non posfe. Nec mirum. Ete- nim decem, quae ad meridiem jacent, patriae no- ftrae provinciae , hoc femper habuere et hodie quo- que vel maxime habent, velut ingenitum , ut iis, quibus gaudeant, bonis nequaquam contentae, nova femper moliantur majoraque appetant. In- vidia et nescio qua mentis pravitate ductae Prin- cipibus fuis diffidunt , avida femper animo ges- tiunt defideria , quae fimul atque expleantur alia pa- riunt. Quae omnia ecclefiasticorum machinationibus et nobilium ambitioni vel maxime tribuenda esfe, ne- mo non vidit. Qunm igitur Gulielmus praevideret , magnam Belgii partem propediem a fe defecturam et in re- giam potestatem redituram esfe circumfpicere coe- pit, quanam potisfimum ratione kCo contra His- panos tueretur. Holiandia et Zeelandia antea bel- li onus magna quidem firmitate exantlaverant ; ve- rum diuturno bello adeo erant debilitatae, ut His- panorum exercitum , in dies viribus crescentem , repellere omnino non posfent. Quapropter res- publica amplius itare non posfe videbatur, nifi feptcm, quae ad feptentrionem vergunt, provin* ciae arctiorefoedere conjungerentur. Haec res magnis &. 190 C O M M E N T A T I O fane implicata erat difficultatibus,: partim, quia omues hae provinciae non facile ad unum idemque propofitum conduci poterant, partim, quia pace Gandavenfi omne omnino Belgiura foedere erat con- junctum. G u 1 i e 1 m u s igitur prudenter omnino per homines quosdam patriae amantisfimos , varias provincias ad foedus clam allicuit, deinceps foe- dus clam conftituit et ftabilivit. Postea vero , ubi id fere ab omnibus ,immo a Matthia, comproba- ri videret , palam profesfus est , fe haec orania ra- ta habere. Antea palam agere non poterat , quia timendum erat , ne accufaretur, qui pacem Ganda- venfem negligens , feptem provincias reliquis hos- tes rediere voluisfet. Ubi vero foedus fancitum est , clare patuit id minime tendere ad pacem Gan- davenfem labefactandam , verum ad eam magis etiam confirmandam. Omnia , quae hoc foedere (Decimo Kal. Jan. a. 1579) conftituta funt enarrare et explicare nimis longum foret. Quare ejus fummam , uti apud Grotium legitur, hic tradidLsfe fufficiat (1). „ Indivulfos nexosque inter fe , haud alia res- „ publica , quam fi una gens esfent, pacem , in- „ du- (1) Vid. D e Tassi s, Op. 1. pas. 339 fq. — Dor, Op. 1. Libr. XIII. fol. 78. fqq. — H ooft , Op. 1. II. pag 638. fqq.— Grotius, Op. 1. pag. 63« "~ Din othus, Op. 1. pag. 291. fq.— Ltvtm cet. III. pag. 146. fqq. — Van Mete"ren, Op. 1. III. pag. J5i. fq- — Wagenaar, Op. 1. VII. pag. 247. fq. LITERARIA. 191 >, ducias , nova bella , tributa non habituros , ni- „ fi quae univerfi jusfisfent. In focietatibus con- „ trahendis et caeteris confultationibus valitura ma- „ joris partis fuffragia et fi qua disfidia orirentur, „ de iis concilia , aut praefectorum judicium fore. „ Objecta hostibus munirentur , neu quis praefi- „ dium recufaret, darentque operam finguli, ut „ in tributis et nummi pretio aequalitas fervare- „ tur. Hollandis Zeelandisque fua et una in pu- „ blicum religio, caeteris nationibus eandem, an „ alteram , an utramque mallent , ipfarum arbitrio „ permittebatur. Adacti in haec verba rectores, „ magistratus, confilium cujusque urbis et fodali- „ tates." Hujus foederis , quo deinde innifa est Belgarum respublica, cum primis Gulielmus auctor ha- bendus est. Qua re omnes Belgii cives, aequales non tantum , verum etiam posteros , immortali be- neficio obftrinxit (1). S« 3- CO Operae pretium est, ut ipfius Gulielmi in Apol. cet. pag. 158. de hac re dicentis verba hoc loco tranfcribamus. ,, Sy vinden uyt der maete kwaet de verfamelmghe ende ver- ,, gaderinphe van de ghedeputeerde van ettelicke fteden ende „ landeu binnen der ftadt van Wtrecht, o:n aldaer -een nieu- „ we confederatie ende verbintenisfe te ramen ende te fluy- ,, ten , etc. Maer uyt wat oorfaken? om dat fe voor quaet ,, houden alle 't gene dat ons lieder goet is, ende rekenen M tot narer fchade ende verdcrrFenis te dienen, 't ghene dat „ on» licder behout ende wclvaart is. Zy hadden alle hare bo- ioa C O M M E N T A T I O s. §• Dum haec geruntur Parmensis ftrenue ope- ram dedit , ut partem Belgii meridionalem in fua3 par- ,, hope gefteld op onfe oneenigheydt; zy hadden alreede fom- „ mige provintien gepractifeerd ende over hare zyde gebracht, „ die cven zoo veel verfcheyden raedtflagen hebben ghehadt „ als d3er maenden in 't jaer zyn : oock hadden fe tot harer „ handt fommige vergiftighe luyden, die hen midden onder „ ons lieden hielden. Na wat hulpe ende remedie tegen de „ oneenigheyd hadde men beter konnen uytflen dan eenjj;- „ heydt: ende wat gewisfer oft bequamer prefervatief tegen „ het fenyn der tweedrachtigheydt dan eendrachtigheydt 7 „ Door't middel van de welke alle haer beworp ende bedryf» „ alle haerc raedtflagen by nachte gehouden , ende haer hey- „ melick verftandt zyn in eenen oogenblik verfpreidt ende „ verftroyt worden : want Godt, (die een Godt is des vredej ,, en der e;ndrachcigheid) woudc daermede bewyzen , hoe „ groot een afzien ende grou , dat hy van bedrieghelicke ton« „ gen heeft, ende hoe lichtelick , dat hy zulke valfche enda „ vervloeckte aenflagen kan omverre ftooten ende omkeeren. „ Sier, myne Heeren, wat een open velt, dat wy hen laten, „ ora tc mogen tieren ende baren , ende he n ongherust ge» „ noegh te (tcllen. Wy bekennen haerlieden , dat wy de Unie „ eerst gedreven hebben, dat wyfe dacr naer gevoordert heb- », ben , ja dat wy ons beneerttigt hebben , dat ze mochte on- „ derhouden wtrden. Ende wy feggen ulieden noch meer, „ jae feggen het zoo luyde , dnt wy wel begeerden, dat het „ niet zy alleene, maar ook de geheele wcreld hoorde: oti- „ derhoudt uwe Uuie wel : bewaert uwe Unie wel. Doch „ tiet neerftigh toe, myne Heeren , dat ghy niet alleene met „ woorden of by gefchrifte, rnaer oolt met der daedt ter L I T E R A R I A. 193 partes traheret , regioque imperio denuo fubjice- ret. Praeterea bellum, quam potuit, fortisfime in- ftruxit et Trajectum ad Mofam magna militum ma- nu circumfedit. G u 1 i e 1 m u s hanc urbem ante ouinia fervare cupiens , confentiente M a 1 1 h i a , Ordines Generales Antverpiam convocavit. Ibi omnes admonuit, ne quid praetermitterent , quo pecuniam colligere, exercitum comparare urbemque obfesfam fublevare posfent. Verum , dum hi cunctando et dubitando diem terebant , mifera urbs ingenti hostium impetu capta est (1). Illo tempore Rudolphus Germaniae impera- tor Belgas cum rege in gratiam reducere fummope- re conatus est. Hunc in finem legatos fuos Colo» niam Agrippinam mifit , ut cum regis Ordinumque legatis de pace ageretur. Verum res eo jam per- venerat , ut Belgae cum rege haudquaquam recon- cdiari posfe viderentur. Etenim rex odio nimis exacerbatus erat Hispanorumque arma nimis prospe- ra erant, quam ut ab inftituto fuo, imperio fcili- cet illimitato perfequendo , recedere vellet. Regis in- „ executie ende in 't werk rtelt, 't geen, dat het bundelken „ pylen met eenen bandt 'tzamen geknoopt enda gebonden» „ het welckc ghy ia uwe zeghel voert, medebrcngt ende „ beduyt." CO Vid. Dor, Op. I. Lib. XIII. fol. 102. fq. — Hooft, Op. I. pag. 636. fq. — L*v*n cet. III. pag. aoo. fqq. N I9 4 C O M M E N T A T I O indoles G u 1 i e 1 m o adeo innotuerat , ut ei fidem ha- bere nullo modo posfet. Qui, enim antea , fumma perfidia ufus , pristina focdera Belgarumque jura tur- pirer violaverat; quid quaefo ab ejusmodi rege ex- fpectare licebat? OuomoJo , etli novum fanciretur foedus , ei credere quisquam posfet. Praeterea bel- lum non temere fusceperat Gulielmus. Belga- rum jura intacta reddere , cogitandique libertatem iis vindicare fummopere enifus est. Haec ab ini- tio iibi propofuerat, haec indefesfo labore et con- jiantia appetiverat atque apud animum conftituerat non prius ab armis discedere , quam inftitutum fuum perfecislet. Itaque Ordinum legati cogitandi libertatem ante omnia urferunt. Quam quum nullo pacto concedere vellet P h i 1 i p p u s , Imperatoris conatus eum , quem fperaverat , exitum habere non potuerunt (i). Itaque minime opus est , ut quae- ramus, num Gulielmus rei fuae privatae ra- tionem habens, pacem fiagitaverit. Multae prae» terea , eaeque fat graves aderant caufae , quare Bel- gae illo tempore cum rege concordiam conferre om- nino non potuerint. . Eodem tempore cum Gulielmo feorfim egit Phi- » (i) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 348. fq. — Bor, Op. 1. Lilir. XIII. fol. Io> fq. «■ Grotius, Op. 1. pag. 61. fq, — Hooft, Op. I. pag. 640. fq. — Bentivoglio, Op. I* yag. 317. fq. — •' Dinothus, Op. I. pag. 306. fq. — Van Metcrcn, Op. 1. III. pag. 2S0. fqq. « L I T E R A R I A. 195 P h i 1 i p p u s eique pollicitationibus perfuadere co- natus est, ut Belgium relinqueret (1). Incertum est, quales eae , quas propofuit Philippus, conditiones fuerint. Si vero rei privatae tantum incimibere voluisfet G u 1 i e 1 m u s , eas belli pe- riculoii incerto exitui praeferre potuisfet. Verum a tanta avaritia vehementer abhorrebat. Excelfi ac propemodum divini animi vir patriam ante omnia caram habebat. Ut haec falva redderetur, magnis fuis , quibus olim valebat, divitiis haud pepercit , ipfe vitae fuae periculum fecit , fratresque fortis- fime pugnantes ceciderunt. Hollandiae et Zeelandiae olim fidem dederat , fe cum P h i 1 i p p o nequa- quam pacturum esfe , nifi ipfae confentirent. Quid igitur ? An ab optimo illo , quod fibi ante oculos pofuerat , initituto recederet , fidem datam violaret, turpemque quietem , nobili pro patria certamini anteponeret ? Non ita fane. Eadem etiam pectori infixa erat virtus. Singularis patriae amor , quo femper imbutus erat, animum etiam perfundebat, diuturna malorum perpesfione haudquaquam debi- litatus, verum etiam , fi fieri potuerit , excitatus erat. Patriae fortunam fuam condonare , pro pa- tria vivere ac mori: haec fibi optabilia, haec glo- riofa ducebat (2). (0 Vicl. Grotius, 0p. I. pag. 66. — Leven cet. 1X1. pag 306. fq. Wagenaar, 0p. 1. VII. pag. 313. fq. (ij Videat. omnino A^ol. cet. pag. 1^9 et 170, ubi inter N a ali* j 9 6 C O M M E N T A T I O §• 4- G u 1 i e 1 m 11 s jam faepe antea motus civiles Ant- verpiae fedaverat. Verum illo tempore, quo Co- lo- »!ia haec egrech verba legimus : „ Soo fy dan ons hebben j, ecnighe beloften ofte prefentatien (alfoo fe feggen) to' on- „ frn grooten voordeele gedaan, ende zoo wy dezelve gewey- ,, gerd hebben aen te nemen; wat konnen fy daer in anders ,, ftraffen ende fchelden , dan onfe ftandtvastigheyd en trou- ', we Gode ende den Vaderlande bewefen, dewelcke wy „ voor alle 't goet van der werelt voorgheftelt ende hoogher „ dan al 't zelve gheacht hebben. En wilt niet ghedenken, „ mijne Heeren, dat wy foo grooten lust ende begeerte hebben „ eeuwiglick te flaven ende arbeyden , of foo groote mocyte „ ende last op onfen bals te nemen, daer toe veel qunets te „ mo<;ten horen fpreken, ende foo valfchelick befchuldight te ,, werden , niet alleene van onfe vrienden te wefen, ende „ die in ons niet weinig ghehouden en zyn : ja foo langhen ,, tijdt van onfe goeden berooft te fyn ,j ende te moeten flen „ onftrn lieven Sone in wreder gevangenisfe fo Iange ghe- ,, houd^n , boven dien ons felven met groote machtige fchul- ,, den belast te vinden : dat wanneer dat wy de middclen fa- „ ghen te kryghen , om van zoo groote fwarigheden eens een „ eynde te maken , wy niet en foudcn als andere menfchen „ van tter werelt (lachten , dic alle gelijck liever ruste dan ,, moeyte ende arbeyt, ook lievc-r voorfpoed dan quelinghe ,, ende ovetlast hebben JVIaar als wy nu foodanigh gheluck ,, en foo voorfnoedighe conditic nict en weten te verkry- „ gen , zonder ulieden te verradcn , ja zonder u te verlaten: „ ende zoo vcele als in ons ware tot eenen roof ende buyt te „ ftellen, midtsgaders tusfchen de landcn van deze bloedtdor- „ flige wolven te werpen Soo fal de rcste van de ghcheele „ werclt ons dit voor goet houden, (want aengaende van ,, ulicdcn, myne Heeren, wy fyn wel verfekert, dat ghy L I T E R A R I A. 197 loniae Agrippinae de pace agebatur , tanta feditio concitata est, ut ipfius Gulielmi prudentia et auctoritas eam reprimere vix potuerit. Romano- catholici die festo adscenscionis C h r i s t i in coe- lum, magnam pompam, more majorum comparave* rant. Vixdum templum egresfis repente obltitere evangelici, ipfius Matthiae praefentiam haud re- veriti , trepidamque multitudinem armorum vi in templum repulerunt. Gulielmus, ubi haec au- divit, e vestigio approperavit, turbulentaeque tur- bae , magno cum vitae discrimine , objecit fefe eam ut inimicitias deponeret , fortiter monens. Frus- tra. Canonici vi ex templo rapti et ex urbe educ- ti funt. Postridie ejus diei magistratum et optima- tes convocavit G u 1 i e 1 m u s atque expofuit , quam exitiofus hujusmodi infanns furor mercaturae om- nique patriae faluti esfet, et quantopere ea omnia , quae gesta erant, cum pace de religione facta pu- gnarent. Neminem oportere , quod ipfe concupie- bat, ,, ons ghenoeeh voor goet houdt, ende dat wy derhnhen ons „ niet en behoeven by ulieden te ontfchuldigen dat wy „ noch om lyf , noch om goet , noch om wyf ndch om kinde- „ ren, flechts een droppel van verradereye of diergelycke ver- „ glft in onfen dranck en vviilen doen. Doch foo langhc ali „ het Gode believen fal maar een droppel blocts ofte een pen- >, ninck flechts van onfe goeden, ja maer een weynigh ver- „ ftandts, neerftigheyd, geloof ende aanzien ons te laten over, „ blyven, wy willcn . dat felve noch tot uwen dienfte ghtcf „ ne befteden toeyghencn cnde opotferen. 198 COMMENTATIO bat , nimirum cogitandi libertatem , aliis negare. Dcnique fe munere fuo abire malle , quam in fu- fpicionem adduci,fe tantas turbas, quibusfe tamen fortiter opponebat , non prohibuisfe. Hac oratione habita , nova quaedam de religione conftituta funt , quibus utriusque doctrinae culto- ribus , quantum fieri potuit, fatisfactum est, (i). Eodem , quo Antverpiae , modo postea Gandavi, Trajectiad Rhenum , Amersfortiae , Harlemi, Mechli- nae aliisque in locis nimius de religione ardor eo prorupit, ut hostes pro civibus fe invicem armis peterent atque urbe expellerent. Quibus malis , quantum potuit , G ulielmus femper fuccurrit. §• 5: Quemadmodum G u 1 i e 1 m u s varias inftituebat rationes, ut Belgas concordia inter fe conjungeret , ita Parmensis omnem operam dedit , ut dis- cordiam concitaret atque Belgii partem alteram ad regis imperium reduceret. Quod tandem non fine magno reipublicae detrimento perfecit (2). V a 1 e s i u s jam diu Belgis opem ferre fe para- tum (1) Vicl. Bor, Op. 1. Libr. XIII. fol. 114. fqq. — Hooft, Op. 1 I. pag. 643. fq. — Van Meteren, Op. 1. III. pag. a62. fq. "~ Leven cet. III. pag. 3. fq. (O Vid. Hor, Op. 1. Lib. XIII. fol. 130. fq. — Hooft, Op. 1. II. pag. 66i. fq. — Leven cet. 111. pag. 4.-. L I T E R A R I A. 199 tum profesfus erat; fed nonnulli eum dominuin accipere diu dubitarunt. In tanto rerum discrimi- ne multi rogarunt , ratumne esfet , P h i 1 i p p u m regno fuo exuere aliumque Principem eligere (1). Verum haec res , quum non facilis esfet expeditu in longum tracta est er postea demum exitum ha- buit: uti infra videbimus. Quum G u 1 i e 1 m u s optime intelligeret , omnem falutis fpem in Belgio foederato ponendam esfe , A 1- degondium Trajectum ad R.henum mifit, qui effi- ceret , ut Ordines de reipublicae ftatu rite et bre- viter decernerent. Rogavit eos G u 1 i e 1 m u s , utrum bellum cum rege gerere pergerent, an ve- ro pacem flagitarent. Si prius praeftare videbatur , curarent, ut omnes vires fuas intenderent, ma- gnamque militum manum compararent. Pateface- rent , quid de V a 1 e s i cogitarent , quidque ei respondendum arbitrarentur. Matthiam pecuniae inopia presfum , Belgium gubernare , atque fe vica- rii munere fungi in tanto rerum ftatu amplius nou posfe. Quare fi eum munere fuo perfungi vel- lent , rempublicam melius conftituerent . concihum eligerent , quocum de omnibus regiminis caufis de- cernere posfet. • Ad haec Belgii foederati Ordines responderunt et a Gulielmo petiverunt, ut de pace cum rege facienda, de pecunia publica, de V a 1 e s i ac de re- C2) Vid. Bor, Op. Libr, XIII. fol. 131. fq. aoo C O M M E N T A T I O regiminis forma fententiam fuam copiofius explica- ret. Quod ad prius illnd attinet G u 1 i e 1 m u s fic existimabat , pacem iis tantum conditionibus , quae Coloniae Agrippinae ab Ordinibus propofitae erant , accipiendam esfe. Quamquam enim fua maxime pacem fieri interesfet , eam tamen nolebat , fi ad patriae exitium tenderet. Deinde Ordines , quan- tum posfent , pecuniae publicae curam agere debe- re cenfuit , quia militum lascivia , ftipendiis non folutis , coerceri omnino non poterat. Porro de V a 1 e s i o ita fentiebat : eo rem jam perductam es- fe , ut nulla alia fuperesfe videretur falutis via , nifi hujus auxilio fervaretur respublica. Qua de re tamen ita conftituendum erat , ut fatis efficax afferretur auxilium atque religio et patnae jura falva redderentur. Denique de regiminis forma di- cens , vehementer conquerebatur nonnullorum ma- litiam , qui probe conscii omnium malorum et tur- barum caufam in pecuniae et obedientiae defectu po- fitam esfe , fibi omnes feditiones tribuerent. Bo- na fua omnia patriae faluti cpndonaverat , magnum aes alienam contraxerat , filium captivitate, fratres morte amiferat. Cujus rei, cum tam parum gratiae apud cives confecutus esfet, jam antea muneribus fuis fe abdicasfet , nifi Dei honorem patriaeque falutem fibi femper ante oculos pofuisfet et con- tumeliam fibi illatam oblitus fuisfet. Quodfi alium in ejus locum eligere vellent, fe munere fuo lu- benter abiturum proiitcbatur ; fi minus , ipfum audi- rent, L I T E R A R I A. aoi rent , veram omnium calamitatum caufam indagan- tem et exponentem , ipfique potestatem facerent , urbes , quae terminis adjacent, muniendi atque de omnibus reipublicae commodis cum certo quodam concilio ftatuendi, Haec aliaque multa a Gulielmo propofita eum , quem fperaverat , effectum non habuerunt. Nihil fere conftitutum est , quo vectigalia accura- tius exigerentur, bellumque majore vi gereretur; fed non deerant , qui Gulielmum infuper ca- lumniarentur , eique omnium aerumnarum culpam tribuerent (i). Tantam civium fuorum malivoientiam admodum acerbe tulisfe Gulielmum, nemo certe mirabi- tur. In Ordinum Generalium conventu Antverpiae habito (Sexto Kal. Nov. a. 1579.) de hac re ner- vofa et copiofa oratione dixit, ut muneribus libe- raretur petivit, atque rationes, quibus falva esfe posfet respublica, expofuit. Quo tandem id effe- cit, ut ad rempublicam bene conftituendam et vectigalia accuratius exigenda majorem curam Or- dines adhiberent (a). $.6. (1) Vid. Bor, Op. 1. Libr. XIII. fol. IS3. — Ltven cet.III, pag. 341. fqq. (a) Gulielmi oratio exhibctur apud Bor, Op. 1. Libr. XIV. fol. 167. fq. quacum omuino conferenda ejusdctn oratio » fol. 176. fq. — Conf. Ilooft, Op. l.pag. 674. fq. aoa COMMENTATIO S- «• Interea in Hollandia et Zeelandia multae fubortae erant difficultates, quare Gulielmi praefentia magnopere defiderabatur. Itaque ipfis Kalendis Janua- riis a. 1580. Hagam Comitum profectus est , va- riarum urbium ac regionum legatos excepit novas- que , quae gerebantur , controverfias , magna pru dentia diretr.it (O. Paullo antequam Requesenius e vita deces- ferat, fummum Hollandiae et Zeelandiae imperium in Gulielmum collatum erat. Hoc vero im- perinm tantum temporarium erat eoque tantum ga- vifus erat, quamdiu Hollandia et Zeelandia cum reliquo Belgio, Hispanorum dominationi fubjecto , bellum gererenr. Itaque harum provinciarum et dcinde etiam Tra- jecti Ordines in conventu Hagae Comitum habito conftituerunt , ut regis nomine non amplius ute- rentur; fed Gulielmum, certis quibusdam con- ditionibus, fummo imperio ornarent. Quod olim tenuerat imperium , temporarium et illimitatum erat. Illud vero , quod tum conftituebatur per- petuum ac certis quibusdam terminis circumfcrip- tum erat. Ut breviter dicam , erat fere idem , quod olim Comites obtinuerant , cui nil nifi no- men (1) Vid Bor, Op. 1. Libr. XIV. fel. 1S1. fq. — Hooft, Op- I. pag. 686. fq. — Leycn cet. III. pag. 365 fq. L I T E R A R I A. 203 men deerat. Sumtmim imperium quarto Kal. April. a. 1580 in Gulielmum contulerunt Hollandiae Ordines ; fed de conditionibus , quibus acciperetur, 'multa diu disputata funt, neqne res ad exitum perducta. Quae omnia enarrare nimis longum es- fet (1). Rebus ita conftitutis , Antverpiam reverfus cura Ordinibus Generalibus de republica contra hostes defendenda confilia capere ftrenue perrexit. S- 7- P h i 1 i p p u s jam per plures annos magno fumtu calamitofum et exitiabile cum Belgis bellum gesfe- rat. At vero unius prudentia omnes ejus conatus irriti redditi erant , unius indefcsfo labore et con- ftantia Belgarum libertas etiam fervata erat. Qua- propter implacabile , quo ardebat , odium explere , et fortisfimum , qui ejus confiliis obftabat , virum de medio tollere apud animum conftituit Quod cum nul- lo legitimo modo fieri posfet , inufitatis iisque diris ac nefandis rationibus in eum irruere decrevit. Proscripfit igitur G u 1 i e 1 m u m ; grasfatorum , fi« cariorum aliorumque profligatorum hominum cater" varh Deo gentique humanae invifam , amplis prae- miis , (1) Vid. Bor,Op. Libr. XV. fol. »93. 29. — Mooft, Op. 1 pag. 8t><5. fq. — Leyen cet. III. 386. fq. — Wage- naar, Op. I. VII. pag. 430. fq. ao4 C O M M E N T A T 1 O rniis, immo et nobilitate elicuit , ut optimum vi- rum interimerent (i). Detestabile fane fcelus , proh Deum hominumque fidem ! Illustrem atque integerri- inum virum, tanquam impium et consceleratum , interficere non tantum permifit , verum etiam magna praemia propofuit , quo facilius nequisfimi homines nefandum fcelus aggrederentur ! Omnia crimina , quibus G u 1 i e 1 m u m hac pro- fcriptione accufat Philippus, adeo ab omni ve- ritate aliena funt, ut nulla refutatione indigeant. Quare ea hoc loco nihil moramur. De tam dira atque injusta profcriptione , quo vitae periculum fimul et turpitudinis nota ei infe- rebatur, Gulielmus non poterat non follicitus esfe. Ne igitur regis probris in errorem duceven- tur Principes Europae et populi , Viller sii verbi divini ministri opera adhibita , Apologiam confcri- pfit , qua caufam fuam egregie defendit. Multa ha- bet hic libellus, quibus lectori mirifice placer. Oratio quidem inculta, carens numeris , antiquita- tem redolens ; non tamen fine nervis et viribus ; praeterea incitata, gravis, vehemens. Omnis accu- fatio articulatim examinatur , et magno argumento- rum i (i) Vid. De Tassis,Op.l.pag.4io. fq. Bor, Op. 1. Libr. XV. fol. :oo fqq. — Hooit, Op. 1. pag. 708. — Ben. tivoglio, Op. 1- pag. 333» — Dinothus, Op. 1. pag. 343. fq. — Van Meteren, Op. I. III. pag. 471. fq. — Lt- ytn cet. pag. 391. fq. — W a * e n a a r, Op. 1. III. pag. 345. fq* L I T E R A R I A. 205 rum pondere refutatur. Patriae amorem, verita- tem , integritatem , mirum ingenii acumen ac inufi- tatum rerum ufum ubique fapit libeltus. Acerbus quidem in vituperando regiaeque dignitati minime parcens. Sed quidni esfet ? Regem , qui omnem humanitatem exuerat, populum fuum perdiderat, Gulielmum ingentibus malis affecerat ac nefa- riis quibusque conviciis confectatus erat, timere non amplius necesfe erat. Olim , ut par erat , regem humane comiterque allocutus erat. Nunc vero blandis verbis regis animus minime demulcendus, fed acerbis veluti aculeis pungendus erat. Quominus copiofius et enucleatius de hacce fcrip- tione dicam, impedit argumenti nostri amplitudo. Multa eorum quibus caufam fuam defendit in ip- fius immortalis viri prudentia exponenda jam adhi- buimus. Hanc Apologiam publici juris fecit, literisque additis, cum Ordinibus Generalibus et Principibus Christianis communicavit (1). Illo tempore neque a Parmensi, neque ab Ordinibus magnae res gerebantur. Solus R e n n e n- ber- (0 Vid. Bor, Op. I. XVI. fol. 14. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 71«. fq. — Dinothus, Op. I. pag. 330. fq. _ Van Meteren, Op. I. III. pag. 473. fqq. -- Ltven cet III. pag. 411. Aiq. — Wagenaar, Op I. VII. pag. 347. fq. 2 o6 C M M E N T A T I O b e r g i u s Frifiae , Groningae et Tranfifalaniae prae- fectus , qui perfide ab Ordinibus defecerat (i) va- rias expeditiones fuscepit. Utrimque enim magna regriabat pecuniae inopia , et Ordines praeterea mi- fera discordia confumebantur. Ut his malis tandem finis imponeretur , G u 1 i e 1 m u s omnes provincias rogavit , ut fuos ad conventum , Delphis habendum , legatos mitterent, iisque potestatem facerent, de- omnibus rebus , quae agerentur , fententiam feren- di et ftatim decernendi. Sic enim existimabat , nifi respublica bene conftituta atque firma esfet , hostium impetus nullo modo frangi posfe. In hoc conventu , post varias deliberationes , quod diu petiverat , tandem eifecit G u 1 i e 1 m u s. Scilicet , ut concilium inftitueretur, penes quod omnium fe- re rerum esfet judicium (2). Praeterea Renn enbergium , qui magno exer- citu Stenovicum obfederat et plures jam impetus in urbem fecerat , armorum vi urbem relinquere ope- ra fua coegit (3). In Frifia illo tempore magna de regiminis caufis existebant disfidia, quae ad finem perduci haud fa- .ci- (1) Vid. Bor,Op. I. Libr. XV. fol. 187. fq.—H ooft, Op. 1. pag. 691. fq. — Van Meteren, Op. 1. III. pag. 339- ft I- (2) Vid. Bor, Op. 1. Libi. XV. fol. 2a8. Libr. XVI. fol. .9. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 761. fq. — Leven cet; III. pag. 410. fqq. (3) Vid. Bor, Op. 1. Libr. XVI fol. 1. fq. — Hooflt Op. I. pag. \&fr f«l« L I T E R A R I A. 107 cile posfe viderentur. Quapropter hujus provinciae praefecturam in G u 1 i e 1 m u m contulerunt Frifii eumque invitarunt , ut controverfias diremtum in Fri- fiam peteret. Quorum defideriis lnbenter obtem- perans , mimus fuum aufpicatus est , omnesque res magna prudentia ordinavit (1). Paullo post Vlisfingam et Veeram Zeelandiae urbes (a) emit. Contra vero Parmensis astu» tia, urbisque praefidii inertia , Bredam amifit (3). §• 9- Quatuordecim fere elapfi erant anni, postquam A 1 b a n u m cum exercitu in Belgium miferat P h i i i p p u s. Ingentia malaistius crudelisfimi ho- minis faevitia miferi Belgae perpesfi et fere ad exitium perducti erant. G u 1 i e 1 m u s patriae calamitate per- motus,Albani immanitatem inufitata prudentiaac virtute comprimere conatus erat. Omnium aerumha- rum caufam Albanum tantum habuerat Belgasque cum rege in gratiam reducere faepius tentaverat. Rex nihilominus eadem femper crudelitate Belgas trao ta- (!) Vfd. Boc , Op. 1. Libr. XV. fol. 217 Libr. XVI. fol. 18. fq. — Hooft, Op. 1. pag. 774. (a) Vid. Hooft, Op. I. pag. 781. — Van Meteren, , Op. i. III. pag. 500. — Leven cet. III. pag. 433. fqq. (3; Vid. Bor, Op I. Llbr. XVI. fol. 33. fq. — Hooft, Op. 1 pag. 7U1. fq. so8 C.OMMENTATIO taverat , feque civibus fuis hostem pro rege prae- buerat. Mic inveteratum odium penitus infitum habens , civium questns precesque non audiverat atque tanquam in consceleratam mukitudinem in populum fuum faevierat. Belgae vero , Guliel- mo cum primis auctore, inufitata patientia damna illata pertulerunt , regique obedientiam nondum negaverant. Verum , ubi Belgae regem populi fui exitium tantum parare , omnemque reconciliationis fpem evanuisle viderunt , imperio ejus amplius fubesfe nolebant neque etiam poterant. Quid igi- tur mirum , G u 1 i e 1 m u m , quod jam diu animo agitaverat , tandem per Ordinum Generalium de- cretum effecisfe, ut rex abrogaretur (i) ? Atque hoc juste et legitime a G u 1 i e 1 m o Belgisque fac- tum esfe , quis est , qui dubiiet ? Tam graves pro- fecto existebant caufae, propter quas Philip- p u s Belgarum hostis habendus erat , ut eos am- plius regnare haud posfet. Nullum populi fui amorem , nullam clementiam , ut imperantem opor- tet, animo alebat Philippus. Implacibile tantum odium , vindicta imperandique cupiditas pectus adu- rebant et ad dira quacqueconfilia impellebant. Inter cives liberos nequaquam , fed inter fervos dominari cupiebat. Populi falutem parum curabat ,omnia fuo ar- (i) De Philippi abrogatione videat. omnino. CI. Kluit , Jhwijingsredc over 't recht, 't welk tle Neder/anders gehad j, itbi n , #» enz. Leijd. 1779. L I T E R A R I A. 209 arbitrio gerere , Belgas jure fuo oranino exuere at- que immiti imperio fubjicere fumme eniteba- tur: quafi vero populus regis ergo congregatus, non vero contra rex populi gratia conftitutus es- fet (1). Quamvis igitur Gulielmi Ordinumque confi- lium, quo regiam dignitatem dejecerunt, ab omni parte justum ac legitimum habendum fit , non de- fuere tamen illo tempore non tantum , verum etiam pos- (1) Gulielrai ratioues elegatner propofuit Grotius, Op. 1. pag. 70. „ Rebus ita conflitutis , ut cuncta fibi prona vidit „ damnataePhilippo religionis vinculo et disfentientium vali- „ disfimos iu alias partes iisfe , aperire incipit ufurpatum hacte- „ nus regium nomen , dum fpes raaneret pacis : nunc quando „ ille implacabilis tanquam rebellibus, conpertumque fit, ut ,, quis in Belgas acerbus fuisfet et crudelis, ita in Hispaniam inclitura et florentein conrpici, quid ultra errare populunv facranienti veteris inani religione paterentur? Unde enim tot turbas et disfidia, niti quod fides inter patriam et principem ambigua penderet? At fapientibus haud ignotum , populi ex „ confenfu, populi gtatia inflitutas esfe potestate ut fuperio- „ res fingulis , ita infra univerfos , quae fi publici curatn pri- „ vatos ai ufus verterent, populo, hoc est Ordinibus rite coactis, judicium et vindictam relinqui. Nec alio jure ple- raque regna praefentibus fub dominis esfe, nifi quod ea „ populi, priorum dijurias aut focordiam pertaefi ad alios „ transtulisfent. Quanto haec magis in Belgis valitura, qui- „ bus regium nomen ignotum, talique obfequii modus, ut „ non icerentfolemnefacramentum, nifi ante principem in fua „ et legum verba adegisfent? Centium jus esfe alterius perfi- „ dia folvi mutuos nexus." o 5) ■>■> aio C M M E N T A T I postea, qui id valdequam improbaverint. Quos inter multi exftiterunt Principes , nimia dominandi libidine prorepti , qui vehementer timebant , ne cives , quibus imperabant , Belgarum exemplo ex- citati , jura fua aliquando vindicarent. Dolendum fane, plures repertos esfe viros eruditos, qui Prin- cipibus impenfe ftudentes, vel nescio quo errore im- buti , illimitatum imperantibus imperium tiibuere haud dubitarint , uti fecerunt Hobbesius, Sal- masius, Vilmerus aliique. Quorum fcriptis non facile dicam , quantum ad tyrannidem afFec- tatldam plures Principes excitati fuerint. Verum qui ita existimant , iidem , homines omnis juris expertes faciant , necesfe est , et animalium inftar , imperantium licentiae prorfus committant. Nobis vero de hac re nulla dubitatio inest. Admiramur potius majorum nostrorum patientiam , qui tot tan- taque ante fubierunt mala , quam regem respue- runt. G u 1 i e 1 m i , qui id tandem perfecit , ra- tiones non comprobamus modo, verum et vehe- menter laudamus. io. Quandoquidem Ordines Generales omne. P h i- lippi in Belgium imperium aboleverant et cum Valesio de principatu ei deferendo jam agere coeperant , M a 1 1 h i a s clare intellexit , fe res Bel- gicas in posterum moderari non posfe. Itaque a rei- L I T E R A R I A. an reipublicae gubernaculo recesfit et in Germaniam reverfus est (i). Philippo rejecto, majus etiam bellum immi- nere, nemo dubitare poterat. Gulielmus, pa- triam plurium minime ferenda fegnitie omni omni- no robore destitutam esfe videns , in Ordinum Ge- neralium conventu ita fere locutus est : „ Ante- ,, quam a vobis discedo , vos commonefacio , nos ,, omnes brevi interituros esfe , nifi divina provi- „ dentia periculum opportune a nostris cervici- ,, bus avertat. Quaeritis fortasfe, quisnam tanti ? , mali infimulandus fit ? Vos inquam , vos , om- ,, nesque alios, qui mea confilia parvi aestimas- „ tis ! Quisque rem privatam communi patriae fa- „ luti longe anteponit. Singulae provinciae, im- „ mo et fingulae urbes fuarum tantum copiarum „ atque pecuniae curam agunt ; quo fit, ut, quod „ omnibus junctis multum fane prodesfet , fingu- ,, lis nihil commodi afferat. Concilium quidem „ inflitutum est ; fed oir.ni auctoritate destitutum. ,, Quid , quaefo, concilium eflicere potest , cui „ nulla omnino pecunia fubminiitratur ? PopuUis „ bellum nihili ducit : quafi vero non pro liberta- „ te, vita et religione pugnaretur. — Quare ob- „ fecro vos , ut ad illcs abufus attendatis , eos- „ que omnes populo exponatis, ne me postea ne- ,. glec- (i) Vitl. Bor, Up. 1 Libr. XVI. tol. 40. — Hooft, Op. ]. pag. 7II9. O a aia C M M E N T A T I „ glecti oflkii criminetur , mihique patriae per. „ niciem tribuat CO«" §• ii. Saepius jam de recipiendo Belgarum imperio cum Valesio actum erat. Post varias deliberatio- nes , Ordines inter et V a 1 e s i u m convenerat atque Belgarum imperium ei oblatum erat (decimo Sexto Kal. Oct. a. 1530). Qualis fuerit ea , qua orna- tus est Valesius, potestas exponere ab argu- mento alienum est (2). Hoc tantum monendum videtur , eam a comitum potentia , qua olim hi in Bel« gio gavifi^funt, in multis haud disfimilem fuisie. Post iter in Angliam fusceptum V a 1 e s i u s tan- dem (Quarto Idus Febr. a. 1582.) Vlisfmgam ad- venit , imperiumque, iterum dato jurejurando , au- fpicatus est (3). Quum male audiret Valesius imperandique cu- piditate haud immunis esfet , non temere quaeri- tur , quomodo G 11 1 i e 1 m u s ejusmodi homini fa- vere potuerit. Scriptor anonymus , qui Guliel- mi (O Vid. Bor, Opi 1. I.ibr. XVI. fol. 42. (c) Vid. Bor,Op. 1. Lilir. XVII. fol. 9. fq. — Dinothus, Op. 1. pag 357. fcj. — Bent ivogl io, Op. I. p. 352. — Van Metereu, Libr. III vas. 413. C3) Vid Bor, Op. I. Libr. XVil. fol. :. fq. -— Hopft, Op. 1. II. pag. 805« fq. L I T E R A R I A. 013 mi vitam enarravit, hujiis rei rationem explorare non valens , integerrimum hominem, fua ipfiuscom- moda patriae faluti antepofuisfe atque hac via fum- mum Hollandiae, ZeelandiaeetTrajecti imperium peti- visfeputat. Si verum esfet , G u 1 i e 1 m u m Va 1 e s i i imperium Belgis exitiofum futurum praevidisfe eum- que tamen ad tantim honorem perduxisfe, ut fi- bimet magnam potentiam compararet , omni pro- fecto laudis praeconio indignus esfet habenius , qui fe patriae aliquan 1o hostcm ostendslet. Quaprop- ter operae pretium erit, hanc labem , optimo viro adfperfam , diluere et , quantum nostra infantia va- leat , rationes quas fihi hac in repropofuit indagare. Philippi regis impe.rium abrogare jam diu in animo habuerat G u 1 i e 1 m u s. Sed idcm ille clarc perfpexit , Belgium continuis bellis praeter modum perturbatum, alio Principe vel maxime opus habe- re , qui rempublicam bcnc conftituere et aliunde adverfus hostem auxilium arccsfere posfet. Va* 1 e s i u s faepitis jam fe ad opem ferendam para- tum ostenderat Belgarumque imperium i.npenfe ap- petiverat. Praererea H e n r i c i , Galliae regis , fra- ter erat et Elisabetham uxorem duoere molie- batur. Quid in fummo reipublicae discri.nine a tan- to Principe exfpectare non licebat ? Imperiofus quidem erat et evangelicorum acerrimtis hostis ; ve- rum Gulielmus prudentia fua et au:toritate fe tantum apud eum valiturum fperabat , ut imperii fui limites haudquaquam excederet neque evangeli- co« ii 4 C M M E N T A T I corum odio niraium indulgeret. Summum Hollan- diae , Zeelandiae et Trajecti imperium jam in G u. 1 i e 1 m u m collatum erat : nonnullae tantum con- ditiones addendae erant. Itaque hac in re Vale- sius ei infervire minime poterat; fed, quoniam ipfe omne imperium appetebat , vnagnopere obfla- re poterat. Prudenter omnino V a 1 e s i u m ad Belgarum imperium arcesfivit, quippe qui auxilio fuo belli onus impenfe fublevare valeret. Verum non minora prudentia in co ufus est», quod Gbi- met Belgii partem vindicaret. Si moderatus ab omnique imperandi cupiditate remotus fuisfet Vale- s i u s , G u 1 i e 1 m i tamen rationes , quibus impe- rium juste ac legitime in fe collatum, fibi ferva- vit , in nullam reprehenfionem incurrere posfent. Quare, quum timendum erat, ne illimitatum im- perium affectaret V a 1 e s i u s , G u 1 i e 1 m i agendi ratio non modo non vituperanda, verum etiam fumme laudanda vidctur. Etenim fapienter omni- no Valesium ab initio finguiari folertia eo perduxit, ut Belgii pars fuo imperio fubjecta ma- nerct , quo facilius eum continere, vel fi opus es- fet, fe ei opponere posfet. 12. Optima , in quam de Valesii imperio G u- lielmus inductus erat , fpes, vehementer eum iefellit. Valcsium Gulielmi imperii Ordi- num- L I T E R A R I A. 415 numque aiictoritatis valdequarn taedebat, ut qut abfolutum imperium appeteret. Itaque praecipuas Belgii urbes vi capere decrevit, quo omnia fuo arbitrio gerere Ordinibusque in omnibus rebus im- perare posfet. Henricus frater nuper Belgis auxilium pro- miserat , fi , V a 1 e s i o liberis orbato mortuo , Belgium Gallorum imperio fubjicere vellent Ordi- nes. Cui rogatui Ordines P h i 1 i p p i recentisfi- mae dominationis etiam memores nequaquam fa- verunt. Si igitur urbes Belgii munitisfimas dolo expugnaret V a 1 e s i u s , Ordines vi facile cogl posfe arbitrabatur , ad fratris et ipfius manda- ta exfequenda. Verum , quamvis astute res fuas ageret Valesius, Antverpiae aliisque locis par- tim G u 1 i e 1 m i prudentia , partim civium fin- gulari virtute repulfus est et magno cum dedecore in Galliam fugere coactus est (i). Tanta perfidia a novo imperante nullo modo ex* fpectari poterat. Omne deinceps Belgium hujusmodi facinus indignatum , a V a 1 e s i i imperio vehementer abhorruit. G u 1 i e 1 m u s rogatus , ut de hac re fententiam ferret , tres quaestiones pertractavit. Primum quae- rebat , ratumne esfet Hispanos in gratiam recipere , quod CO vid ' De Tassis, Op. I. pag. 434. fq. — Bor, Op. 1. Libr. XVII. fol. 35. fq. -- Hooft, Op. I. pag. 838. fq. — Van Metereu, Libr. IV. pag. 60. fq. ai6 C O M M E N T A T I O quod nequaquam fieri posfe putabat. Deinde quaere* bat an V al e s i o in gratiam reduci posfet Belgium. Non infitiabatur , Valesium propter ea , quae gesferat, omni imperii jure proprie deftitutum esfe ; attaTen valde periculofum esfe putabat , cum omni- no repudiare. Etenim , quas jam ceperat urbes , hostibus tradere facile posfet , quod certe Belgio exitiofum foret. Timendum quoque erat , ne Hen- ricus fratris jus vindicare cupiens bellum Ordi- nibus inferret , quod nullo modo fustinere posfent. Praeterea Elisabetha Valesio et antea ec nunc quoque adeo favebat, ut Belgii hostis faci- le reddi posfet. Si tamen cum Valesio iterum agereair videndum esfe cenfebat , ne urbi alicui periculum ftrueretur utque certa militum esfet fi- des. Denique quaerebat, num respublica fe ipfa contra hostes tueri valeret. Ad hanc quaestionem obfervabat : hoc qnidem caeteris praeftare , fed tan- ta ad id requiri, quanta respublica haud facile fuppeditare posfet (i). Haec erat Gulielmi fententia; haec caufa erat, quare V a 1 e s i u m in gratiam recipiendum esfe postea quoque cenferet. Quae agendi ratio , etfi cum Gulielmi prudentia congruere haud videa- tur , propterea magis etiam defendi potest, quod Hen- (i) Vid. Bor, Op. 1. Libr. XVII. M. 47. fq. — H o f t , Op. I. pig. 860. fq. — Van Meteren, Op. 1. IV. pag. 88. fqq. L I T E R A R I A. ai 7 Henricus et Elisabetha per legatos fuos hanc rem fortiter urgerent. Itaque de V a 1 e s i o recipiendo varia confilia capta funt , quae quum ad exitum perducta esfent , Valesius in morbum gravem incidit diemque fupremum obiit (i). §• 13. G u 1 i e 1 m u s interea omnem operam impendit , ut urbes muniret , exercitum inftrueret , clasfem augeret militesque disciplina contineret. Prae- terea nova decreta de belli navalis administra- tione dedit. Verum talia in patriae falutem agi- tantem conscelerata nefandi percusforis manus e vi- ta mortalium eripuit (2)! (Sexto Idus Jul. a. 1584). Omnia , quae potuit , pro patria fecerat , omnia , quae habuit , pro ea amiferat , omnemque vitam pro ea egerat. Ut nihil omnino tantis in patriam collatis beneficiis deesfet , vitam quoque , qua ni- hil hominibus carius esfe folet , patriae condona- re (0 Vid. Bor, Op. I. Libr. XVIII. fol. so. (o.) Vid. De Tassis, Op. 1. pag. 441. fq. — Bor, Op. 1. Libr. XVIII. fol. 91. fq. — Hooft, Op. 1. . pag. 902. fq. — Dinothus, Op. 1. pag. 396. — Bcntivoglio, Op. 1. pag. 346. fq. — Van Meteren, Op. I. IV. pag. 176. fq. — £«- ven cct. III. pag. 682. fq. — Wagenaar, Op. I. VII. pag. 73i- iq- ai!T COMMENTATIO LITERARIA. re coactus est. Ita , quemadmodum martyr pro fide , G u 1 i e 1 m u s pro patriae libertate vitam cum morte commutavit. Patriae jura vindicare atque imperantem , qui potestatem fuam excesferat intra justos imperii ter- minos reducere primum aggresfus erat. Hic vero in errore fuo , dicam , an pravitate acriter perftiterat ; precibus , adhortationibus , neque etiam armis ad meliora confilia reduci potuerat. Itaque Guliel* m u s tandem rem ad eum , quem ne fperaverat qui- dem exitum perduxerat atque Belgicae libertatis fundamenta jecerat. Jam fat multa vir immortalis pro republica ges- ferat. Quod fupererat, annuente Summo Numine Mauritio, tanto patre dignisfimo filio, perfi» ciendum datum est. Gulielmus fmgulari fua prudentia rempublicam conftituerat. M a u r i t i i erat, eam mirifica fua rei militaris fcientia confir- mare et corroborare. Talis prudentia , patriae amore iunumcrisque vir* tutibus fuit G u 1 i e 1 m u s , quem vere patrem pa~ triae , parentcm , inquam , nostrac libertatis at- que hujusce reipublicac posjumus dicerc (i). (i) Verba funt Ciceronis in Orationc, pro Rabirio, Cap. X. P. Trksling, DS PltUDKNTIA GULIELMI I. P. Tresling, DE PRUDENTIA GuLIELMI I. LAMBERTI DOEDES, DID. «l m B P AG O I N G B K t I N A C A D. R H E N 0-T R. A J E C T. THEOL. 3TUD. , COMMENTATIO, QUA RESPONDEATUR A D Q U A E S T I N E M, A NOBILISSIMA FACULTATE DISCIPLINARUM MA«» THEMATICARUM ET PHYSICARUM IN ACADE- MIA RHENO-TRAJECTINA PR0P0S1TAM, QUA QUAERITURl M Exponatur theoria tangcntium cjusqut usus. ** QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT^ DIE xxvi M. MARTII A. MDCCCXXX. INTRODUCTIO. *?&&&• C^uum a difficilioribus ftudiis requiescerem , ad nullas res , animum relaxandi caufa , me gratius conferebam , quam ad res mathematicas. Dul- ce mihi erat otium , quo his ftudiis incumbere posfem , et inprimis ea pars prae ceteris mihi placebat , quae fpectat ad calculum differentialem et integralem. Quum igitur hocce anno quaestio- nem mathematicam , a nobilisfimo disciplinarum mathematicarum et phyficarum ordine in Academia Rbeno- Trajectina propofitam, ita fefe habentem: Exponatur theoria tangentium ejusque ufus , au- direm , ftatim haec mihi arridebat , fed confcius meae imbecillitatis per longum tempus retinebar. Tandem autem et propter rei utilitatem et animi voluptatem, quam tractatio hujus Quaestionis mi- hi afferre posfet , cupide ad eam aggresfus fum A a et 4 INTRODUCTIO. et confilium cepi in comrnentatione de hac quaes- tione fcribenda meas vires tentandi periclitandique. Unde factum esi , ut hocce opusculum fit natum. Opusculum vero meum perfectum et omnibus nu- meris abfolutum esfe mihi in mentem non venit. Tantum abest, ut ita de eo cogitarem, ut plurima ei deesfe lubenter profitear. Attamen benigno ani- mo indulgentique in imbecillitatem imprimis impe- ritiam audaciamque , nifi vitia , quae certe adfunt , nimium clarisfimo ordini displiceant, confidens , hancce fcriptionem clarisfimi Mathefeos et Phyficae ordinis judicio fubmitto. Priusquam autem ad quaestionem folvendam ac- cedam , pauca mihi praemonenda videntur , fci- licet de diverfo modo , quo tangentes confide- rati sunt, et de ratione, qua dividenda haec com- mentatio mihi videtur. I. Antiquo aevo Matbemaiici ad paucas curvas tangentes ducere potuerunt , uti inter alia e fcrip- tis Euclidis et Apollonei Pergei patet. Aput anti- quos autem tangentes non parvi fuisfe, intelligi potest e duobus libris , quorum tanquam agen- t ; um nsfi iirxcpuv Pappus Alexandrinus i) men- tionem fecit. Simulac vero algebra et geometria inter se conjungebantur , methodus tangentium magis magisque fcfe extendit. Celeberrimus Car- teiius primis annumerandus est , qui in alteris Ma- i) Vid. Pappi Alex. , Matb. Coll. Lib. VII. p. 943. I N T R D U C T I 0. ff Mathefeos partibus, imprimis in tangentibus ducen- dis , ab algebra auxilium petiverunt i). Eum fecuti funt Fermatius 2) , Huddenius 3) , Slufms 4) , Gregorius 5) , Wallis 6) , Bar- rovius 7) aliique. Quorum omnium inventio» nes, fere tantum ad curvas algebraicas fpectabant. Exeunte vero feculo XVII. uno eodemque fere tempore exftiterunt viri celeberrimi , Newtonus 8) et Leibnitfius 9) , hic in Germania , ille in An- 1) Ille Cartesius, de fua ratione tangences invenierdi agens „ problema," inquit, „ nec verebor dicere, non modo eorum, quae fcio, hoc utilisflmum et generalisGmum esfe , fed etiam eorum, quae in geometria fcire unquam delideraverim. " Conf. Cartesii, Geom. Lib. II. pag. 40. Amft. 1683. 2) Montucla, Hist. des Math. , L. II. pag, 138. 3) Mont. 1. 1. II. p. 412. 4) Mont., 1. 1. II. pag. 159. 5) Mon t. , II. p. 376. 6) Mont. , II. p. 376. 7) Mont. , II. p. 348. 8) Newtonus, anno 1676. m. Junii d. ia. ct m. Oct. U. 34. literas Leibnitsio dedit , in quibus ei npparuit, fibi esfe methodum determinandi quantitates maximas et miniraas , du- cendi tangentes, cet. . Quae methodus ab eo Fluxlonum dicca est, et anno i<137. edidit fuum opus de Principiis math. phi- lof. nat. Conf. Mont. , II. p. 369. 9) -Leibnitsius, primas regulas caiculi , differentialis ab eo dicti, edidit in Actis erud. Lipf. fub titulo: Nova me- thodus pro Max. etMin. itemque tangentibus, quae necfrac- tas nec irrationales quantitates moratur et fingulare pro illis calculi genus. Cf. Monc. , II. pag. 377. Postero wmpore tf INTRODUCTIO. glia, quorum laus propter inventionem calculi differentialis , dummodo mathefis honore debito afficeretur, numquam exftingui poterit. Horum ope inventionis omnium curvarum tangentes facil- lime deierminantur. Ab hisce autem Geometris non tantnm diverfo modo inveniebantur , fed etiam confiderabantur. Antiqui Geometri i) dixerunt , tangentem curvae esfe lineam rectam , quae habeat punctum curvae commune, ita ut inter hancce lineam rectam et curvam nulla alia recta duci posfit. Postero tem- pore , quo Algebra et Geometria alia ad aliam ap- plicarentur , Geometri tangentes confiderarunt i) , vel tanquam fecantes , quarum interfectionum puncta, quae curvae communia habeant, coinci- dant, vel tanquam prolongata latera 3), lnfinite parva curvae, quae curva tum habebatur esfe po- lygonum infinite parvorum laterum , vel tanquam lineam inter Le ibni tsium et Newtonum aemulatio exftitit de honore inventionis , de qua vidd. Mont. , II. p. 378 et Comm. epist. in Newt op. omn. , Tom. IV. pag. 510. ed. Hors- ley. Deinde bicce calculus imprimis promotus est a March. dc 1'Hopital. a fratribus Jan. et Jac. B crnouil lii s et ab Hnigenio. ConrT. de historia tangentium Analyfe des inf. petits de 1'Hopital, prdface et Klugel, Math. \V6rterb. voce Beriihrende linie, pag. 279. O E. g. Euclides, in Math. Lib. III. 2) F. g. Cartesius, in Ceom. II. p. 39. 3) E. g. Leibni tsius, in Act. erud. anno 1684. p. 585. et Op. omn. III. p. 170. INTRODUCTIO. ? fineam rectam i), quae repraefentet directionem motus compofiti, per quem curva defcribi potest. Hae diverfae rationes diverfis methodis tangentes inveniendi anfam dederunt , inter quas memoran- dae sunt methodus algebraica , quae nititur aequa- litati radicum aequationum et transformationi coor- dinatarum , et methodus differentialis , quae nititur confiderationi infinite parvi vel fluxionum coordi* natarum. Hisce ductus confideravi tangentes tanquam ta- les lineas five rectas five curvas, quae curvae pro- pofitae ejusque tractui ita congruunt, ut inter tan- gentem et curvam nulla altera ejusmodi linea duci posfit, eodemque modo fuperficies tangentes et planas et curvas, utque iis inveniendis adhibui cal- culum differentialem. II. Quod attinet ad divifionem , quaestio propo* fita per femet ipfa fe dividit in duas partes, quip- pe quae funt una de theoria tangentium, altera de ufu hujus theoriae. Quoniam vero lineae rec* tae et curvae non inter fe differunt nifi directio* ne, — namque linea recta tantum imaginem re- praefentat directionis ab alio ad aliud punctum ; curva autem repraefentat viam a puncto continue promoto cum variata continuo motus directione defcriptam , — ideo unum tantum genus linearum exfistit. Ita lineae tangentes et rectae et cur- vae j) E. g. Nevrton, in Op. omn. , Tom. I. p. 1333. 8 INTRODUCTIO. vae funt, ideoque theoria tangentiura non tan- tum ad rectas lineas , verum etiam ad curvas atque eodem modo ad fuperficies et planas et curvas fe extendit. Expofitio igitur theoriae tan- gentium redit ad talem univerfalem , confiderationem tangentium , qua inveniantur regulae univerfales pro omnibus tangentibus cujuscunque generis. Ufum hujus theoriae iiitelligo modum, quo hae regulae univerfales applicantur ad inveniendas lineas tan- gentes rectas et curvas curvarum fimplicis et dupli- cis curvaturae , nec non fuperficies tangentes planas et curvas curvarum fuperficierum. — Cum quaes- tio mihi ita fe habere videatur, hancce tanquam ad puram mathefin pertinentem coufideravi , et di- vifi in duas partes, quarum prima de theoria, al« tera de ufu hujus theoriae agit, eamque alteram in quatuor capita; quorum primum de curvarum fim- plicis curvaturae tangentibus earumque proprieta- tibus, alterum de curvarum duplicis curvaturae tangentibus earumque proprietatibus , tertium de fuperficierum curvarum tangentibus earumque pro- prietatibus, et quartum de ea parte considerationis tangentium, quae vulgo dicitur inverfii methodus tangentium. Hisce praefatis accedamus ad quaestionem ipfam tractandam. PARS I. P A R S I. D E THEORIA TANGENTIUM. §. i. C^uando curvas fimplicis curvaturae, quae vul- go curvae dicuntur , confideramus , nobis luculen- ter patet; eas omnes per aequationes exprimi pos- fe, quae relationes diverfas coordinatarum inter fe indicant, et in quibus nonnullae conftantes arbitra- riae, quibus et pofitio et fpecies curvae determi- nantur , adfunt ; fi autem hae curvarum aequatio- nes ad easdem coordinatarum axes fumantur, has" ce lineas , nifi eandem aequationem habeant , fefe uno pluribusve punctis fecare posfe, in eoque puncto, quo fefe fecant hocce momento coordina- tae inter fe aequales fint , necesfe esfe. Ut hanc rem ratione generali confideremus , ponamus ^(^,^ = 0, vel y z^fQx) aequationem esfe cur- vae io COMMENTATIO vae propofitae cujuscunque, F' (*',/), =:o vel y'=zf'Qx') aequationem lineae alterius five rectae five curvae, quam cum illa proposita comparandam nobis proponimus. In hisce aequationibus , quae ad eandem axin fumtae funt , obtinentur x et y tan* quam coordinatae curvae primae , x' et y' alterius. Si hae curvae punctum habeant commune , opus est ut x'-=zx et y'=:y fint. Si nunc porro has duas curvas comparemus in punctis huic puncto communi proximis , mutanda est in earum aequa- tionibus abfcisfa x in x + h, et x' in x' + h, et tum y et / ope theorematis Tayloriani hocce mo- do exprimumtur : dy h d 2 y h* d*y h? y + r r + r^ *-t? + etc - > ox i dx- i . 2 dx* 1.2.3 dY h d"-V h* d*y' h 3 y '+d^7 + d^— + d^r7T- 3 + ac '> vel , brevitatis caufa , y + Ph + Qh* + #* 3 + etc. , / +' P'h + Q'h* + R'h* + etc. Quarum prima feries fignificat ordinatam puncti curvae, cujus abfcisfa fit x+h; altera vero, cujus fit x'+h. Differentia ordinatarum , existente y z=z / , indicatur per feriem : (P—P') h + CQ—Q') h* + (R—R')h*+ etc. Qua ferie distantia duarum curvarum , menfa per ordinatas , quae abfcisfis * + h et x' + h respon- dent, exprimitur. Hinc fequitur, hancce distan- tiam propter quantitatem h infinite parvam , eo mi- MATHEMATICA. 11 minorem esfe, quo plures termini inde ab initifc hujus feriei evanescant , et appropinquarionem cur- varum inter fe esfe magnam, fi P=:P' , majorem adhuc, fi Q^Q fit, et lic porro. - §. %) Ut autem has appropinquationes curvarum in- ter fe accuratius cognoscamus, confideranda est tertia curva, cujus aequatio, ad easdem axes fum- ta, est cp O" ,/0=0 vel f = $(*")• si hae tres curvae punctum commune habeant , aequales fint x=sx' = x" et y=:y'=:y" necesfe est. Series quae fignificant ordinatas curvarum in punc- tis quae abfcisfis x + h, x' + h, x" + h conve- niunt , funt fequentes : y +Ph + Qh a - + Rh* + etc. , y > + p>h + Q'h' + R'h* + etc. , y » + p»h + Q"h* + R"h* + etc. , d\" d*y" „ in qua ultima P" repraefentat j- n , Q" -~ % et fic por- ro. — - Sit 5 difFerentia ordinatarum primae et fe- cundae curvae , et 3' differentia ordinatarum primae et tertiae. Existentibus abfcisfis x + h, x' + h et x" + h 9 nasciscimur *=zF(x+K) — F'(x + h) Zz=F(x + h) — Q(x + h) unde colligi potest , tertiam curvam non inter duas primas transire posfe , nifi valor ipfius S fuperet va» ia COMMENTATIO • valorem ipfius S' ; difFerentiae igitur § et S' hocce modo exprimuntur * =(y— / )-K^—^' ) 4 +02— <2' ) A» + etc. , faCr-y^HCfr^o — ^')A+C!3--£ / )^ + etc., 3' = (£ — *'0 A + 02 ~ £") h* + etc Quando S minor quam 5' est, i. e. fecunda curva magis quam tertia ad primam accedit, opus est ut sit (i> — P')h + (Q— <2')A a +etc <(i> — i>")A + 02— CO^ + etc, vel (i>— i>') + (£— <2')^ + etc <(P—P" + (Q—Q')h +etc, Haec conditio femper ita fe habeat necesfe est, quamvis quantitas h infinite parva fumatur; si au- tem duae primae curvae talis conditionis esfe po- nantur , ut fit P ea P' , tum obtinetur aequatio : 02— 094 + (# — R-')h* + etc <(P_i>") + (Q — Q') h + (R — R") A a -+- etc ; posita h=zo evanescit primum membrum, secun- dum vero non evanescit; unde concludendum est, primum membrum propter h quantitatem infinite parvam toties a fecunda fuperari , quoties difFe- rentia P — P" non fit aequalis fero. Ergo tertia curva inter duas primas non transire potest , nifi ad minimum Pzz\P" fit. S- 3« MATHEMATICA. 13 §• 3. Porro ponamusuno eodemque momentoj>=y':=y" et PznP f 9 Qz=:Q', ideoque differentias 5 et $' re- praefentari per $=(£ — JtO^ + CJ— £')£++ etc, $'=(i>— /»'oa + (£— £")A a + CK — £") A * 4-C^— ^O^ + etc. , et ob hancce caulam 5 < V per C^ — R')fi* + (S— ^)A 4 + etc. < (/>_- P'0* +(£— <2">* 2 +C£— ^"> 3 +C^— £")A 4 + etc. , vel C# — £')£*+ G5'--£')A 3 + etc. <(i> — i>") +(£— £")/*+)#— it")A a +(v5_- ^")/^ 3 +etc. Facile ex his est intellectu , quoties termini , qui ip« fis h et h % sunt affecti, in membro 3' non aequa- le Gnt fero , toties quantitatem h tam infinite par- vam fumi posfe, quae fufiiciat ad quantitatem 3' majorem reddendam quam 3, quia, h=o pofita, formula 3 < 3' mutatur in o < (i>— i>"). In cafu autem, qua PzzzP" fiat, mutatur 5 < 5' in (*— R')h* + (S— S')h>+ etc. <(Q—Q")h + (R — R") h*+(S — S") h* + etc. , vel in (R — R')h + (S—S')h* + etc. < 02 — £") + („ — „") A + (S— S" ) A 2 + etc. , ideoque differentia (£ — Q") fuperabit terminos om- i 4 COMMENTATIO omnes fecundi membri , quod propter quantitatem h infinite parvam non imposfibile est, fi nempe Q — Q" non fit aequalis fero, namque A=o po- fita, fotmula l < $',abit in o < (0 — £"). Ergo tertia curva, existentibus PzzP' et Q,— Q! inter primas duas non transire potest, nifi ad minimum fint Pz=zP" et Q-=zQ'. Pervenimus igitur eo , ut concludamus , eodem modo , exfistentibus PznP\ Q~Q! et R — R', tertiam curvam inter duas pri- mas non transire posfe nifi ad minimum P-=zP" , QizzQ' et R=nR" fint, et fic porro usque ad infinitum. Hae appropinquationes curvarum inter fe appellantur contactus , et ordo contactus de- metiendus est ordine ultimi quoti difFerentialium aequationum curvarum , quem inter fe aequalem habent curva data et propofita i). Sequens obfervatio non praetermittanda est; quando contractus primi ordinis inter duas cur- vas locum habeat , patet , modum , quo una ab altera feparetur , dependere a termino — , ClX I « % quae quantitas five ordinata puncto contactus prae- cedat , five illa hocce fequatur , i. e. , dum 4- h existat , unius ejusdemque figni est, ita ut curva quae propofitam curvam taugat, ab utraque par- i) Vidd. L» Grange, Thdorie des Fonctions anal- Ph. II. Ch. I. p. 165—170. et La Croix, Traitd du calc. diff. et iniegr. I. §. •.*■>. pag. 439- MATHEMATICA. 15 parte puncti contactus aut fupra aut infra hancce fe extendat. Ita res fefe habet in quocunque con- tactu ordinis imparis. Cum autem in contactu or- dinis paris modus, quo hae duae curvae a fe invicem feparentur , dependeat a termino , in quo h ordinis est imparis, e. g. in contactu fecundi ordinis, in quo hicce modus dependet d 3 y h % a + ~r~ . ■ patet , huncce quotum differen- - dx s 1.2.3 tialium figno mutari, fi ab ordinata, puncto con- tactus praecedente , ad eam quae hocce punctum fequitur, transeatur, ideoque curvam tangentem ante contactus punctum fupra lineam tactam et post hocce punctum infra tactam fe extendere, aut ante punctum infra et post hocce fupra ; ergo hocce cafu a tangente curvam et tangi et fecari 1). §• 4. A theoria tangentium non disjungi potest, in- dicare, quomodo omnes contactus respondeant limi- tibus interfectionum curvarum. Uti contactus li- neae rectae et curvae tanquam duae coincidentes interfectiones confiderari potest, ita habent duae curvae, quarum interfectionum puncta coincidant, unum tantum punctum commune, in quo, ut per fe- 1) Vidd. Journ. de 1'ecole Polyt. Cah. XVI. Tom. VII. p. I7S. ei LaCroix, 1. 1. Tom. I. §. 218. pag. 438. i6 COMMENTATIO femet ipfum Iiquet, tangentem rectam lineam unam eandemque habeant, quia haecce per duarum inter- fectionum puncta coincidentia oritur; ordo autem contactus erit uno minor , quam numerus interfec- tionum quae coincidant. Fingamus tres interfectiones curvarum , quibus refpondeant abfcisfae x,x + h, et x + k, quibus fubftitutis in aequationibus datis curvarum, reprae- fentantur fecundum theorema Taylorianum ordina* tae , quae hisce abfcisfis conveniunt , per y'+P'h +gh*+etc. ~y+Ph + Qh*+ etc. , y' + P'k + 0!^+ etc. z=y +Pk+Qk % + etc. , Ilae duae, exfistente yz=y', mutantur iri P'h+Q;h*+R'h 5 +etc.zzzPh+Qh*+Rh 5 + etc. , P'k+Qk*+R'k*+ac.=zPk+Qk*+Rk*+ etc. , Prima par h divifa, et altera per k, obtinentur, una ab altera fubtracta, g(k—h)+ R' (£* — /;*) + etc. =3 £(*■— h) + R(k**~- A a ) + etc. , quae divifa per k—~k, mutatur in £' + R' (k+h) + etc. = Q+ R (k + V)+ etc. , et, coincidentibus abfcisfis x,x + h et x + k 9 erit Hinc fequitur , fi duo puncta interfectionum coincidant, y'z=y et P'=zP , fi tria puncta coin- cidant , / =zy , P'=zP, et 0/ = Q, esfe. Eodem modo concludendum est, fi quatuor puncta inter- fectionum coincidant, y' =zy , P'=zP, Q!—Q, et A' = R esfe et fic porro. Ergo contactus primi or- M A T H E M A T I C A. i 7 ordinis locura habet , fi duae interfectiones , fecun- di , si tres , et generatim contactus ordinis «« , si wH- i interfectionum puncta coincidant i). Ex praecedentibus confiderationibus curvarura (implicis curvaturae concludendum est, ut duarum linearum simplicis curvaturae una ab altera tanga- tur, necesfe esfe, coordinatae in puncto contac- tus conveniant , fi contactus fit primi ordinis , . dy' dy quoti differentialium primi ordinis -r, et r- in- dxr dx ter fe aequales fint , fi contactus fecundi ordinis , quoti differentialium fecundi ordinis v-v- et — • dx' 3 - dx* vel generatim , fi contactus «» ordinis , quoti dif- ferentialium omnes inde a quoto primi ordinis us- que ad quotum n" ordinis, aequales fint necesfe esfe; denique, fi contactus fit ;;» ordinis, n-hi conditiones esfe, quibus fit fatisfaciendum. His conditionibus farisfieri folet ope conftantium arbi- tra« O Vid. La Croix, 1. 1. I. §. 229. pag. *j S 3. ct III. pag. 638. Cf. Cramer, theorie des lignes courb. algeb. §. 39. pag. 61. et §. 161. pag. 400 feqq. — Contactum respondere limitibus interfectionum curvarum , jam antea obfervarunt Lcibnitsius, (Op. omn. III. psg. 273. Act. erud. Lipf. 1691.) et Newtonus, (Op. omn. I. Geom. anal. Cap. VII. %. 4«—4& P«8- 4S40 B ,8 COMMENTATIO trariarum, quae adfunt in aequationibus Iineae tan- gentis , et quibus ejus fpecies et poiitio determi- hantur ; fi hae arbitrariae ope conditionum contac- tus fint determinatae , est haecce linea tangens ipfa plane determinata. Itaque contactus «» ordinis dependet a determinandis n + 1 conftantibus arbi- trariis , quae vulgo elementa contactus appellantur. Quando vero aequaiio fecundae curvae , quae propofitam tangere fumatur, continet n conflan- tes , fed tantum n — i conftantes ope conditio- num contactus funt determinatae , contactus est uno inferioris ordinis , quam fi omnibus conftan* tibus arbitrariis fatisfactum esfet. Hinc contactus, fi omnibus arbitrariis, quae in aequatione fecundae curvae acifunt, hocce modo fatisfactum est, nomi- ne osculationis , et linea ipfa nomine osculatricis distinguuntur a vulgato nomine contactus et tan- gentis. Itaque curva osculatrix, cujus aequatio continet n conftantes arbitrarias, habet osculatio- nem ordinis (/; — ■ i)'. Tandem est obfervandum , fi unus differentialium quotorum evanescat , transeundura esfe ad differen- tialium quotum altioris ordinis , e. g. fi P et Q evanescunt , esfe transeundum ad R et ceteros , ut hocce modo arbitrariae conftantes definiantur, uti nonnullis cafibus acceiit, quo efficitur, ut ordo contactus uno altior fit i). $. 6. i) Vidrf. La Grange, I. 1. P. II. ch. I. pag. 170. cb. II. pag. MATHEMATICA. 19 §. 6. Curvae fimplicis curvaturae, quas hucusque confiderari, pertinent ad georaetriam duarum di- menfionum ; curvae vero duplicis curvaturae , quae confiderantur esfe fitae in fpatio et ductae in fu- perficiebus folidorum , pertinent ad geometriam trium dimenfionum , et dependent a tribus coor- dinatis perpendiculariter fibi infistentibus , qua- rum duae factiones funt tertiae, unde efficitur, curvam duplicis curvaturae exprimi posfe non nifi per duas aequationes inter tres indeterminatas. Exprimatur igitur una curva duplicis curvaturae per aequationes : F(x>y)=io 9 (p(x,z)=:o 9 vel y =/(*) » y = $ 00 » in quibus .v, y, z funt coordinatae. Altera vero per vel y =/'(*'), *' =$>'(/), in quibus x' , y' 9 z' funt coordinatae. — Si hae duae pag. '77» «LaCroix, 1. 1. I. §.230. pag.457. Cf. Eulerl. Introd. in anal. Infin. P. II §. 305. pag. 166 feqq. Primis , qui de natura contaetus et osculi fcripferunt, est annnmeran- dus Leibnitsius, (Op* omn. III. pag. 185. nova Act. Erud, Lipf. 1686. meditatio aova de natura etc.) B z so COMMENTATIO duae curvae punctum coramune habeant et i 7 -* fit, debent esfe y'=iy et z'-=zz; fin ponantur in aequationibus x + h pro x , et x' + h pro x' , tuin ope theorematis Tayloriani mutantur : dy h d*y h* d 3 y h s d x i rfx i . 2 */# 3 1.2.3 ,. f dy' h d*y' h* d*f h> ■* J dx \ dx" 1 I . 2 h d*z' h* d*z' h* z f mz f +- r ,. 7 + T - — +-J-T. + etc. dx 1 dx'* 1 . 2 dx' 3 1.2.3 Quando nunc distantia inter y et/ indicatur per S et inter z et z' per $', obtinentur pro hisce dis- tantiis S =(P— />')*-r-C£— £')^ + etc, Z' = C />— p' ) ^ + C q— 1' ) h * + etc - * in quibus per />, £, etc. per />' , £', etc. , per /. , q , etc. , per / , q' , etc. , convenientes quoti differentialium indicantur. Facillime hinc deduci- tur, distantiam (D) inter puncta duarum curva- rum , quae eidem abfcisfae x + h respondent, ex- primi posfe per aequationem Z) = O a -|-S' a ) et eadem ratione, qua in curva fimplicis curvatu- rae, intelligitur, li, facto * = *', ^=/, 2=s' P=zP' et /> = />' fint, non tertiam curvam nifi quae aequationibus ejusmodi fatisfaciat , inter duas pri- MATHEMATICA. *i primas transire posfe; itaque item, fi facto x = x / , J=j', 2 = 2', />=/>', G = C, ? = / fmt, tertiam curvam , nifi qnae ad minimum tot aequa- tionibus ejusmodi fatisfaciat , inter duas primas transire posfe, et fic porro. Ergo fi haec com- paremus cum iis , quae de curvis fimplicis cur- vaturae dicta funt, luculentisfime patet: fi duae curvae fefe invicem tangunt, et contactus primi ordinis inter has curvas exfistit , aequales esfe debere, facto #=#', -jf=V", 2 = 2', -/=■/,, dx dx t— ~rzl fi contactus fecundi ordinis exfistit , dx dx' ' d*y r/V d*z d*z' . _ praeterea -=— , £==g5, et generanm f. contactus «" ordinis exfistit , quotos differentia- lium inde a quotis primi ordinis usque ad quo- tos »» duarum aequationum curvarum ; denique , (i curva alia cum alia contactum « ci ordinis habe- re debeat , facta abfcisfa x =«* , adesfe 2 (« + 1) conditiones , quibus fit fatisfaciendum , iisque con- ditionibus fatisfieri ope conftantium arbitrariarum, quae adfunt in aequationibus curvarum et vulgo elementa contactus appellantur 1). O Vidd. La Granee, 1. 1. P. I. Cb. VII. p. »34. tt L.a Croii, 1. 1. I. $. 345. pag. 617. s. 7. a* C O M M E N T A T I O §• 7- Superficies curvae determinantur per tres coor- dinatas , quae fibi invicem perpendiculariter infis- tunt, uti curvae duplicis curvaturae; attamen ab his differunt eo , quod duae coordinatarum fuper- ficierum non a fe invicem dependent et tertia func- tio est harum duarum. Ergo duae aequationes , quae curvam duplicis curvaturae determinant , re- praefentant fingulae curvam fuperficiem, quia cur- va, quae per has duas aequationes repraefenta- tur, conformata est interfectione harum duarum fuperficierum. Theoria igitur tangentium fuparfi- cierum "potest eodem modo tractari , quo theoria tangentium curvarum. Extistentibus x, y, z coordinatis unius , et x' , / , z' coordinatis ake- rius fuperficiei , funt aequationes duarum fuperfi- cierum : F(x,y 9 z) = o etF(^,y,sO = o vel *=/(*,*) et *'==/'(*',/). Si hac duae fuperficies punctum commune ha- beant , pro hocce puncto , facto z =2 z' , esfe de- bent x=zx' et y—y' , et, xinx + h et y \ny+k mutatis , obtinenuir pro z et z' , fecundum theo- rema Taylorianum, feries hae 1 i . 2 \dx* dxdy df 5 -r-etc. , et i Cdz' , dz' ,7 + etc. , Vel brevitatis caufa, pro z feries z + i (P/t + Qk) + "& (&A a + a ^Ai I 1.2 + r£ a )+etc, pro 2' feries z' + i (i^+^T) + — (£'£»+ 2 M* + /***) +etc, Distantia harum fuperficieruin , demenfa ope ordi- natarum, exprimitur per (/>-/>' )/i + 02.-0* + i £(#—£') A* + 2( J-r' &) AA-Kr— T 7 ) * a | + etc. Si nunc P — P' et 0, — £»,' aequales fero fiant , eadem ratione, qua in lineis curvis intelligitur ter- tiam fuperficiem inter hasce duas non transirfc pos- fe , nifi quae ad minimum talibus conditionibus fa« tisfaciat; item fi R—R', S—S' et 7 — V evanes- cant, tertiam non inter has duas transire posfe, nifi quae talibus conditionibus fatisfaciat, et fic porro. Quae cum ita 4int, colligendum est, fi duae fuperficies curvae contactum primi ordinis ha- 84 COMMENTATIO habeant, coordinatis duarum fuperficierum in hoc- ce puncto inter fe convenientibus , — — JL dx dx' dz dz' _ " dz dz' sso et — — --7 =3 o exfistere vel -7 es -j-. et dy dy' dy dx' dz dz' c . .. . •j- =2 -7-.. Si hae curvae contactum tertn ordinis dx dy' habeant, praeter hosce quotos etiam aequales esfe d*z' d*z d*z' d*z d*x' d 2 z TT, et T~ •> ~~r~l et TZT •> T7o et T7 '■> vel g e nera- dx'* dy 2 - axdy' dxdy dy'* dy* tim , fi contactum habeant «« ordinis , exfistenti- bus coordinatis aequalibus , tantum numerum con- ditionum , quibus fit fatisfaciendum , adesfe , quan- tus exprimitur per fummam feriei arithmeticae , cujus primus terminus est 2, et ultimus »+1; denique tum - — — conditiones adesfe , quibus 2 ope conftantium arbitrariarum , quae in aequatio- nibus curvarum adfunt , fatisfieri debet. Animadvertendum est, quando linea curva du- plicis curvaturae tanquam tacta a fuperficie qua- dam confideratur , et per x' , / , z' coodinatae fu- perficiei tactae defignantur, pofitis x' + h pro xf et y' + k pro y' , tum z' quidem exprimi per feriem hancce , dz' , dz' ~d*z' ,„ d*x + u 4- etc. ; fed cd*z' -i , d*x ,, , d*z' . a 7 + 15*** + »^**+«** i MATHEMATICA. 15 sed praeterea, cum ad inveniendas conditiones contactus haec feries est comparanda cum ferie ducta ex aequationibus curvae propositae, non tantum reddendas esfe in quocunque quotorum dif- ferentialium fuperficiei aequationis x'=zx , y = y et s' = z, fed etiam loco ipfius k fubftituendam feriem djh_ J*y± +etc . dx i dx* i . 2 Quia propter naturam curvae fluxio feu accre- tio k fubjecta est fluxioni feu accretioni, h fubfti- tutione , facta oritur feries hujus formae z + Ph + Qh*+Rh> + etc, in qua/>, Q, R, et ceterae fignificant functiones datas quotorum differentialium , quae deducuntur ex aequatione fuperficiei et una aequatione curvae propofitae, ideoque pro contactu primi ordinis j_ //*' . ,. . dz dz' ff. — ZT , pro contactu fecundi ordims -t=t-, dx dx" v a * dx et rl*z__d*2/ £t fic porrQ ^ Ita theorfa tangen- dx* dx' A tium tractata et univerfe regulis pro tangentibus cujuscunque generis datis, transeamus ad alteram partem. O Vidd. La Grange, 1. 1 P. II. Cb. VIII. pag. 238 fq* et La Croix, 1. 1. I. $. 315- pag. 566 et 346. pag. 618. ■*-»- PjfRS P A R S II. USUS THEORIAE TANGENTIUM. C A P U T I. DE LINEIS RECTIS TANGENTIBUS ET DE CIR- CULIS TANGENTIBUS OSCULANTIBUSQUE LINEARUM CURVARUM SIMPLICIS CURVATURAE. §. 8. Xheoria tangentium, quod attinet ad curvas firaplius curvaturae , applicari folet ad inveniendas earum tangentes rectas et circulos tangentes oscu- lantesque. Primum igitur proponatur curva ejus- modi per aequationem y =s/(x) , eaque comparan» da cum linea recta quacunque. — Linea recta ge- neratim exprimitur per aequationem y=2«x' + /3 . . . • (i). in qua x et /3 funt constantes arbitrariae, quae po- M A T H E M A T I C A. «7 pofitionem hujus lineae determinent. Quando rec- ta et curva punctum quoddam commune habent , #E2*'etj=/ fint; necesfe ergo y=:xx + (3 . . . (2). dy' Praeterea ex aequatione prima deducitur -j- t = » , quando recta et curva contactum primi ordinis in- dy' dy dy ter fe habent , debet esfe-~~i z=:~ (§ 5), ergo -r-=<*. U X QX CtX Itaque hocce valore ipfius a et valore ipfius /3, de- ducto ex aequatione (2), fubflitutis in (1), obti- netur aequatio Haecce recta gaudet proprietate (§ 3) , quod nulla altera linea recta inter hancce rectam et curvam propofitam transire potest , ideoque haec recta est tangens curvae, atque (§ 5) haecce linea tangens est osculatrix, ejusque etcontactus et osculatio pri- mi ordinis. Notum est, in aequatione lineae rec- tae / t=s ax' + /3 per a reprefentari tangentem tri- gonometricam anguli , quem haec linea cum axe ab* fcisfarum facit , et per — ^ abfcisfam eo momento , quo recta hancce axem fecet; hinc fequitur quia dy azztj^, difFerentialium quotum primi ordinis fig« • nificare tangentem trigonometricam anguli , quem tangens curvae cum axe abscisfarum facit , et per Swmm ftt COMMENTATIO /|S\ (3 t y — ux y ♦ \ «/ # » ot dy dx ydx -y reprefentari lineam, quae vulgo fubtangens dy appellatur. Si ratio , quam aequationes duarum linearum , fibi perpendiculariter infistentium , inter fe habeant , applicetur ad aequationem tangentis , obtinetur pro aequatione rectae, tangenti perpendiculariter infi- ftentis, aequatio quae est aequatio Iineae , quae normalis appellatur et comprehenfa est inter punctum contactus et axem abscisfarum. Praeterea patet: — y esfe tangen- tem trigonometricam anguli , quem normalis cum axe /3 ydy abscisfarum facit, et*-h-=2 — —f partem axeos cc, dx abscisfarum comprehenfam inter pedem ordinatae et punctum , quo normalis hancce axem fecet cui par- ti nomen est fubnormalis i). S- 9- Ponamus (fig. 2.) MT esfe tangentem curvae NN , 1) Vid. L a Gran.*e, I. I. P. II. Ch. II. p. 171—173 et L» Croix, I. $. aos pag. 4«J $• aia. pag. 418, et $. eaa pag. MATHEMATICA. «9 NN', MR ei perpendiculariter infistentem nor- malem, PT fubtangentem , et PR fubnormalem. Si in aequatione tangentis / == o ponatur , est dx AT=zx'=: x — y r , fin in aequatione normalis /=», dy est AR =2 x* = x 4- y j '■> cum prima linea AT ab * et ab altera AR ipfa x fubtrahatur , tum restant fubtangens = PT=iyr et fubnormalis = PR = y £, J dx Hicce valor fubnormalis repugnare videtur valori, quem asfecuti fumus praecedente paragrapho. Haec autem , quae videtur , repugnantia ftatim evanescit quando obfervemus longitudinem fubnormalis de- crescere , crescente fubtangente , usque ad momen- tem, qno normalis et ordinata coincidant; tum crescere fubnormalem , decrescente fubtangente , ideoque directiones fubnormalis et fubtangentis fibi oppofitas esfe. Facillime longitudines tangentis et normalis in- veniuntur, quia ordinata media proportionalis est inter fubnormalem et fubtangentem. Ergo (tang.)» =y*+y (jj)* tang. =TM=yv'(i+(p t ') cc MHBi 3o COMMENTATIO (norm)* = j> a + y % (J) norm.= MR = y vQi + (^)*) Interdum est in aequatione curvae x tanquam func- tio ipfius y data, et axis ordinatarum pro axe ab- fcisfarum fumta ita , ut mutetur 7 in 7 , quo effi- dx dy citur , ut hae formulae obtineantur. J dx /"r^fubtang.su*^. dx >A / =3fubnorm.=s*$ ? dy A/r = tang. =J^0 + (^)0 il/it' = norm. = jr V\i + \f)J Obfervandum est , fi formula tangentis negativum fignum accipiat, tangentem ad dextram partem puncti contactus occurrere axi abscisfarum. In hisce formulis coordinatae fumtae funt rectan- gulae ; quando vero hae tanquam angulam non rec- tangulam inter fe facientes in aequatione data confi- derati fint , facillirae colligi potest , aequationis tan- gentis non formam mutari, neque valores linearum ATtx.PT; quod autem attinet ad lineas MT, MR et PR , has facillime inverniri ope triangulo- rum MTP , MTR et MPR , in quibus funt cogni- u MATHEMATICA, 31 ta duo latera et angulum inclufura , vel unura la- lus et duos angulos 1). Quamvis meo propofito haud plane conveniat , e mechanica quid addere , tamen liceat mihi animad- vertere : quando corpus a caufis externis coactum fuit in linea curva , in plano fita , progredi , hisce cau- fis externis fubito cesfantibus, fecundum directio- nem et eadem celeritate , quam habuit tempore li- brationis , ergo fecundum tangentem progresfurum esfe. Si coordinatae hujus curvae in functione tempo- ris (7),ergo per aequationes x=zF(t) etyzzs/Q") datae funt , nanciscimur , (*) eliminato , aequationem curvae, et ita facillime ope praecedentium formula- rum linea determinatur , in qua tempore librationis corpus progreditur. Potentiae vero ejus , a qua fol- licitatur corpus, directio in tangentem appella- tur vis tangentialis , quae vis quamvis per femet ipfa in rerum natura vix unquam oriri potest, maximo est usui ; quaecunque directio, qua.m habeat corpus follicitans , in duas alias refolvi po- test , quarum una directio fecundum tangentem , al- tera autem fecundum normalem. Haec vis nor- ma- O Vid. La Croix, I. 1. I § 207. pag. 425 et §.213. pag. 429. Cff. Newt. Op. omn. I. pag. 430 feqq., Leibn. Op. omn. III. pag. 167., Hennert, Curfus math. III. p. 82. Nova Act. Pe-rop. Tom. IX. pag 166., M. de I'H6pitaI Anal. des infin pet. pag. 12., Huigenii, Op. var. III. pag. 498, . Euleri, Tntrod. in Anal. inf. parv. §. 286., pag. 177., KJu. 1 1 1 , Math. worterb. voce Beruhr. licie U. aliique. 3» COMMENTATIO malis in eo confiftit , ut corporis tantum directio» nem immutet et efficiat, ut corpus, quod per fe in recta esfet progresfurum , in linea curva promo- veatur i). §. 10. Facillime distinguitur, utrum tangens fupra an infra curvam fita fit , utrum curva concavitatem an convexitatem axi abscisfarum obvertat. Quando in aequatione curvae x-\-h pro x fubfti- tuitur, y exprimitur per feriem dy h d*y h* d*y h s y + dx7 + dx~*772. + dT>'TZJ. + CtC * f quae Cfig. 2.) fignificat ordinatam Qr, ita ut qr reprefentetur per dy h d 2 y h* dx 1 dx 2 1. 2 Ex §. 8. patet, pq atque ~- h inter feaequales es- fe : ergo fi rq fubtrahatur a linea pq , jvalor hujus differentiae est d»y h* + -t4 etc. , dx 2 I. 3 et (fig. 3.) differentia inter rq et pq indicatur per d 2 y h* + -jr* — 4- etc. dx 1. 2 Er- ;) Vtd. Euleri, Mech. Tom. I. pag. »5, aas » feq. et La Craact, 1. 1. P. 111. Ch. II. MATHEMATICA. 33 Ergo linea curva est concava, uti ia fig, a, (1 d*y •7^ quae ob quantitatem h infirtite parvam om- nium fequentium terminorum fummam fuperat, est negativi valoris , et curva convexa , uti in fig. 3 , fi r~i est pofitivi valoris 1). $• 11* Quando e dato puncto ad curvam datam tstn- gens est ducenda , tum coordinatae et hujus puncti dati et puncti coactus aequationi generali tangen- tium hujus curvae fatisfacere debent. Ponantur igi- tur » et /3, 'quae fignificent vaiores coordinata- rum x' et y' dati puncti , pro x' et y' , quo facto ae- quatio tangentis mutatur in in qua aequatione incognitae coordinatae' x et y ope' aequationis curvae propofitae funt determinahdae. Cum autem non punctum, ex quo tangens ducatur, datum est ; fed pofitio tantum lineae j cui tangens parallela esfe debet, vel angulus , quem tangerts cum axe abscisfarum facit, tum per femet ipfura dy patet , quotum ~ aequalem esfe ponendum quan- ti- 1) Conff. Leibnirs, Op. omh. III. p. 165 et LsCfOixy I. I. §« 106. pap. 425. ,34 COMMENTATIO tkati datae, quae fignificat tangentem trigonome- tricum anguli dati ; qua aequatione cum aequatio- ne curvae propofitae conjuncta, valores coordina- tarum x et y, quae puncto contactus quaefito con- veniunt, determinantur. Hocce modo problemata omnia ejusmodi folvuntur i). §. 12. Si punctum contactus M (fig. i) magis magis- que discedit ab origine coordinatarum , ut tandem lmcce punctum infinitam distantiam ab origine fit disfitum , tum tangens afymptotus rectilinens appel- latur. Ope formularum dx dy et determinantur puncta axium , per quae tranfit tan- gens A/r, quando auiem aliquod punctum curvae infinitam distantiam est disfitum ab origine coordi- rarum , tum debet x vel jvel utraque esfe infini- ta. Hinc fequitur, afymptotos rectilineos cognos- ci explorando , utrnm formulae linearum AT et AV habeant illis cafibus limites delinitos. Quodfi eveniat , luculenter patet , puncta axium , per quae transeat afymptotus, esfe determinata. Praeterea autem I) Vid. La Croix, 1. 1. $. 309, aio. pag. 4:6. AT == x — y -, MATHEMATICAM. 3$ autem nonnulla funt animadvertenda. I. ) Si utraque linea AT et A T valorem fero aequalem asfequitur , patet afymptotum transire per originem coordinata- rum , et angulum , quemafymptotus cum axe abscis-? farum facit , inveniendum esfe, determinando valore ipfius ~. ax II.) Quando valor x = co reddit y aequalem fero , AT esfe infinitam , ideoque axem abscisfa- rum ipfam afymptotum ; et quando AT asfequitur definitum valorem et e c, ltrario AT infmitum , tum valorem ipfius ^ esIe infinitum , i. e. angu- lum, quem afymptotus cum axe abscisfarum faciti esfe rectura, ideoque afymptotum perpendiculari- ter infistere axi abscisfarum facile colligi potest. III.) Afymptoti non exfistunt, fi is 00 , red- dit y imaginariam , vel fi y=z 00 facit x imagina- riam. IV.) Si definitus valor abscisfae ordinatam infinU tam reddit, fequitur hanc ordinatam ipfam esfeafymp- totum et e contrario, fi definitus valor ordinatae abscisfam infinitam reddat , abscisfam afymptotum; Ope afymptotorum facillime invenitur directio cur- vae ramorum , qui ad infinitum fe extendunt 1). S.13: CfT. La Croix, 1. 1. I. §. 214, pag. 429 feqq. , Eii- ier, Introd. in aual. infin. P. II. pag. 83 Teq., Cramer,Anaj: deslign. courb. §. 114, pag. ais., 1'HdpitaI, Aflal. de» inf. e 2 w 3(5 COMMENTATIO §• 13« Ad formulas tangentis, fubtangentis cet. rite ad- hibendas tantum restat, ut indicetur curfus cur- vae , fi quoti differentialium fint aequales lero , vel infiniti , vel fub forma g fe offerant. Quando ~ evanescit , est angulus MPT (fig. i) aequalis fero, ideoque tangens TM parallela axi abscisfarum. Nil aliud concludi potest; namque ut tangens ante et post punctum contactus infra d-y vel fupra curvam fe extendat , debet •— unum dx~ idemque fignum fervare , uti in fig. 4 et 5,1) quo cafu ordinata valorem maximum vel mini- mum asfequitur. Hinc derivatur , tangentem pa- rallelam axi abscisfarum esfe , et ab ea curvara tantum tangi et non fecari eo momento , quo va- dy lor qui efficit, ut evancescat -. , non efficiat, ut d-y evanescat ,- 2 , vel generatim , quo primus quotorum differentialium . qui non evanescit , fit ordinis pa- ris. dy d~y Si valor , qui facit -/=20, efficiat ut , J eva- dx dx~ nescat, est curva in puncto contactus neque con- ces- pct. %. 13, pag. 14 feq. dt He nnert, Curf. Math. III. §. ioa, pag. 87.1 1) Conf. §. 10. MATHEMATICA. 37 cava neque convexa, ct dicitur fc inflectcre. Quam ob caufam punctum contactus M (fig. 6) appel- latur punctum inflcxionis. Hocce cafu est tan- gens, quae curvam et tangit et fecat 1), pa- rallela axi abscisfarum. Sin vero quotus fecundi ordinis evanescat , non evancescente quoto primi ordinis, tangens (fig. 7 et 8) inclinata in axem abscisfarum , tangit et fecat uno eodemque momen- d 3 y to curvam. Curva igitur fubit inflexionem , fi -y~ % non evanescat , vel generatim , fi primus quotorum differentialium , qui non evanescat, fit ordinis im- paris, cujus ordine ordo inflexionis est demetien- dus. Per femet ipfum patet , fi hiccce quotus im- paris ordinis nagativum valorem asfequatur, cur- vam esfe concavo - convexara (fig. 7) » fin vero P°" fitivura, convexo-concavam (fig. 8). Quando pri- mus quotus , qui non evanescit , est ordinis paris , est curva ad eandem partem tangentis fita et an- te et post punctum contactus a nihilque obfervatu dignum offert, et curva ipfa in hocce puncto dici- tur fcrpere , et punctum contactus punctum fer- pentcmenti (point de ferpentement). Cum figurae 7 et 8 inspiciantur , patet quotum 2- vel tangentem trigonometricam anguli, quem dx tangens curvae cuui axe abscisfarum facit , in fig. 7 esfe Minimum , et in fig. 8 esfe Maximum. Ac t 1) Conf. §. ;. 38 COMMENTATIO Quoniam quotis diffcrentialium evanescentibus prdo contactus tn puncto inflexionis primi ordi- nis ,' accrescit , non est filentio praerermitten- dum, contactum tangentis cum curva propofita esfe tertii ordinis, et sic porro i). Quod con- yenire limitibus interfectionis a), luculenter patet, fi inspicitur fig. 9; namque tria interfcctionis puncta N , M et coincidere debent , ut linea NO, tangat curvam in M et fic porro 3). §• 14. Quando quotns difTerentialium j asfequitur in- ax 1 finitum valorem , tum , quia derivatur e goniome- tria tangentem alicujus anguli non infinitam esfe, ppsfe nifi arcus fit 900. vel 270 , est tangens cur- vae perpendicularis ad axem abscisfarum, Tangens autem fere in omnibus punctorum fingularium gene- tib.us ita fefe habere potest. Figura 10. proponit limi- tem curvae , quod attinet ad ipfam x 9 figura 1 1. inflec» tionem, figura 12. cuspidem primae fpeciei , figu- ra 13. cuspidem, qui dicitur fecundae fpeciei. Si- mul 1) Conf. §. s. 2) Vid. Craraer, 1. I. §. i^i > pag. 460, §. 161. pag» 400. 3) Vid. La Croix, 1. 1. §. 189. pag. 407, §.230. pag 456. Conf. omnino fourn. de 1'dcole polyr. Tora. V. Ch. iXIV. par ^oisson, pag. 137 feqq. / M A T H E M A T I C A. 39 mul vero ac unus quotorum differentialium infini- tus evadat , feries Tayloriana non amplius applica. ri potest , et necesfe est fubftituatur feries formae Ph*. _j_ Qfifi 4. Rhy + etc. , in qua exponentes » , /3 , 7 , cet., dum ab uno al* terove iermino incipiatur , valores fractos asfumunt. Tum funt distinguendi cafus , in quibus , uno ex- ponentum exfistente fracto numero denominatoris paris , valor ipfe , mutando figno ipfius h , evadit imaginarius. Si haecce mutatio non locum habere potest, facillime est colligendum curvam tantum fe extendere ad partem adscisfarum. Quid porro ad ordinem primi quoti differentialium , qui infinitus evadere debet, attinet, hic dependet a termino, in quo exponens sit numerus qui vere fractus dici- tur. Ergo inflexio et cuspis utraque cemitur exiftente -r^ = o aut CO 1). Nam fi exponentes dx 3 - fracti funt numeratoris et denominatoris impa- rum , potest , exfistente et = 1 , exponens /3 > vel < 2 esfe , ideoque j-£ = o vel = 00 ; ita obtinetur hocce cafu inflexio , in illo cuspis. Quoniam ergo ad curvae curfum cognoscendum , exfistenfibus quotis differentialium infinitis , opus est, ut puncta , quae hisce punctis singularibus cir- cum- -1) Conf. M. derivavit eam e confideratione fluxionum, uti etiam Maclau- rin (Flusc. TomJII. Art. 8 S 8); e functionibus derivarunt Euler,'(ln(t. calc. diff. P. II. Ch. X), Hennert (Cnrf. • Math. III. S- 89- feqq.), La Croi« (1. L I. S- l*4f P' 560 feqq.) aliique. 42 COMMENTATIO S» *5« Restat , ut agatur de vero valore quoti differen- tialium, cujus forma est §. Valor verus necesfe est evadat aequalis fero , definitus vel infinitus. De primo et postremo in utraque praecedente pa- ragrapho jam actum est. Si valor est definitus, no- tum est e calculo differentiali plures valores quoti differentialiura exfistere, ideoque ob plures tan- gentes plures ramos curvae transire per. unum idem- que punctum, quod hanc caufam muhiplex esfe dicitur i). Hi rami , fi veri valores reales et inae- quales fint, fibi invicem occurrunt; iln vero fint aequales , tangentes coincidunt et rami fefe tangunt , quorum contactus ordo facillime numero evanes- centium quotorum differentialium investigatur. Quo- rum ramorum (fig. 14) utrum unus concavitatem alter convexitatem , an uterque convexitatem vel concavitatem axi obvertant , distinguitur figno quo- ti differentialium ordinis fecundi. Ramum AB deesfe ideoque curvam fe reflectere et inflectere, ut ita dicam , vel ramos AB et Ac deesfe ideo- que punctum contactus esfe punctum inflexionis , vel i) Conff. La Croix, 1. I. I. pag. 460. §. 232., Journ. de 1'ecole polyt. Ch. XIV. pag. 131 feq. Saurin (Mem. de 1'Acad. foyale des fcienc. anuo 1716. pag. 59, 275. et ann. 1723. pag. 120.) et Camus (Mem. de 1'Acad. royale des fcienc. ann. anno 1747. pag. 272.) primi punaa muliiplicia ac- curatius tractarunt. MATHEMAT.ICA. 43 vel five AB et AC five Ab et Ac deesfe ideoque exfistere cuspidem prunae fpeciei , vel in fig. 15 et 16 AB et AC aut Ab et Ac deesfe ideoque cuspi- dem fecundae fpeciei existere , haecce et omnia ejus.modi cognoscentur , prout, derectionibus ra- merum in puncto, quo hi fibi invicem occurr;Unt,. per eorum tangentes cognitis , rami in punctis cir« cumjacentibus fiunt imaginarii , nec ne. — Quan- doquidem valor unius , quotorum diiferentialium evadit imaginarius ,. ideoque item feries Taylo- riana, patet alterum punctum huic puncto neque, fuccedere, ergo hoc punctum , quod confideratur, fejunctum.a reliqua curva , punctum cunjugatum esfe, quia ovalis conjugata^ tum in punctum eyanes- cit. Animadvertendum est , quamvis in puncto conjugato proprietas geometrica tangentis non exi- flat , tamen curvam ad quam hocce punctum perti- net , hujus puncti tangentem realem er magnitudine et poiitione determinatam interdum habere posfe , quia , utres ita fefe habeat , necesfe est quoti diffe- rentia liumordinis primi non evadant imaginarii 1). §.16. 1) Vidd. La Croix, 1. 1. I. pag. 460. §. 233. Journ. de 1'ecole polyt. Ch.XIV. p. 134. etEuler, Introd. in anal. inf. P. II. §. 293. p. 161 feq. Cff. ad puncta fingularia Cramer, L I. Chap. X. p. 400 feqq. Cuap. XI. p. 467 feq. atque omnino ' Chap. XIII. pag. 568—655 et Klugel, Math. Worterb. voce beruhr. lin. II. 44 COMMENTATIO §. 16. Quamvis omnes lineae et algebraicae et transcen- dentes per aequationes inter coordinatos orthogona- les indicari posfint ; nonnullae tamen transcendentes , imprimis curvae fpirales , definiuntur plerumque per aequationes polares. Ut ad haslineas formulae tan- gentis,fubtangentis , cet. , apphcentur , debent coor- dinatae orthogonales transformari in coordinatas po- lares. Ponatur igitur in A (fig. 17) origo coordi- natarum orthogonalium , AP = x et PM = j, OQ, ( ve l arcus inclufus inter punctum jQ, in axe abscisfarum AB et punctum O , in quo est origo arcus iVQ,) = m , NQ ds t et PM perpendicula- riter demisfa ad AB. Obervato , angulum MAP me- tiendum esfe per arcum NQzzi — (m — t)±zt — m , obtinentur aequationes: AM* = AP* + PM % vel u = l/(* a + j a ) (i) AP*=z AMcosNQvd xzzzr/cos(t — *»).... (2) PM =s AM fin NQvd y = u fin (t — m) (3) ergo - = COS (t — ?!i) v = fin (j, — rn) u et , pofito AB fe confundere cum AO , x - = cos *, u y - = fin t u et | = tang. * Pcr MATHEMATICA. 45 Per fubftitutionem aequationum (a) et (3) ex ae- quatione inter coordinatas orthogonales aequatio polaris deduci potest. Si aequationes (0, (2) et (3) differentientur , exfistunt du = d. V (* 2 + y*) dx =5 du cos (t — m) — udt fm (/ — m) dy = da- fin (t — m) + udt cos (/ — m)' et , quantitate du inter duas ultimas eliminata , , d y cos (/ — m) — dx fin (j — m) u vel valoribus pofitis pro u, cos(/ — w)etfin(*— m) dt — xdy — ydx x + y % • Harum ope aequationum ex aequationibus difFeren- tiatis unius generis ad aequationes difFerentiatas alte- rius transiri potest. Si in formulis , quae exftant ad tangentem , fubtangentem , normalem et fubnor- malem inveniendam pro x, y, dx et dy eorum valores fubftituantur , hae formulae aptae funt cur- vis, quarum aequatio est polaris. Ergo: W Z .MT=,An(j-m)y/\ l+ ( du cos(t-m)—udt finfr —^yi L "*" \du lin (/ — m)+udt cos(t — my J fubt. PT^u fin 0-m) * '* (*->») — «* fin(/-»Q . du fin (/ — m) 4- «^ cos (t — m) non*Mfe^ L \ducost — ot) — udtfin(t — /»)/ J r l nn r , .dufm(t m) -{- udt COS (t /») fubn. />&=- V~ —,--—; r y af « cos (* — w) — udt fin (* — /tz) Propter arbitrariam pofitionem axeos absfisfarum arcus «ita fumi potest, ut fit QN=z\t, ideoque PM 46 COMMENTATIO PM cum radio vectore AM fe confundat , atque tura cos (/ — m) r= o et fin (t — rn) = i obtineantur , quo facto mutantur MT in MV ^uyr i + u * (£)*) '/Tin^ = -^f du MR in MR' = uVQ + Q^)*) PR in AE! = - u ~ = - f . Hinc fequitur tangentem trigonometricam anguli , quem tangens MT cum radio vectore AM facit, . r ^T 7 udt aequalem esfe quoto ~m = •— -7 . Ea, quae de tangentibus jam obfervata funt , fa- cillime ad has aequationes applicantur, e. g. fi quaeratur, utrum curva fit concava an convexa,fig- num , utrum pofitivum an negativum fit , exquiren- dum est quoti differentialium d. —7- = — ^-7-^ du du* du vel , fi quaeratur , an curva habeat afymptotos nec ne, patet (fig. 17*), cum curva AB afymptotum habeat , ordinatam u esfe infinitam ; ergo tum tan- gentem trigonometricam anguli , quem afymptotus . cum axe AX facit, indagari posfe, dummodo udt u = co in — -j ponatur. Ita de ceteris est agen» dum 1). §• 17* O Vicld. La Croix, 1.1.1. $. 249.?. 178, Hennert,Curft Hathj M A T H EMATl C A. 47 S- 17. Hncusque actum est de rectis lineis tangentibus ; agatur igitur nunc de curvilineis et imprimis de ch> culo. Circulus, cujus aequatio generalis est r>'_«) + (/ — £) a =J' a in qua quantitates « et /3 coordinatas ejus centri et y radium fignificant, est tangens curvae cu- juscunque propofitae , fi duae quantitatum ar- bitrariarum , quae adiunt in aequatione ope diffe- rentialium quoti primi ordinis, exfistentibus co5r- dinatis hujus puncti aequalibus , determinatae funt 1). Ex aequatione generali circuli deducitur dy> x' — x TT •jr, =2 — * — -. Ut curculus punctum commu- dx' y'—(3 ne curvae cuicunque habeat, cujus aequatio data . est inter x et y r necesfe est y'=iy, x'~x fint et, ut contactus fit primi ordinis , j~ ~ 4 . Ouo ax' ax ^ facto mutatur aequatio circuli in (.x—oCf + (j— /3) a =y a . . . . (1) dy' . dy x — » et jL m ~ = - r 2 } dx' dx y — /3 K J et , radio y confiderato tanquam dato , reperiuntur per (1) et (a) TWath III pag. 185, §. 100. et Klugel,Math. Worterb. voee beruhr. Iin. III. Cf. Newton, 1. 1. I. pag. 440. mod. VIII. de fpiralibus. 1) Conf. 5. 5. 48 COMMENTATIO dy 7 «=# — v d, y et/3=yH Itaque hic circulus tangit curvam propofltarn , quia alter circulus eundem radium habens et easdern codrdinatas x et /3, non inter curvam propofitam et circulum primum transire potest , fed cum hoc- ce coincidit. A . dy X — ># , l dx , s Aequatio / =: — — • vel Q — ;yr= — T (« — x) dx y— /3 ay convenit aequationi jam fupra pro normali inven- tae. Hinc colligi potest, omnium circulorum, qui curvam tangant, centra esfe in normalibus puncti contactus vel in iis prolongatis. Praeterea ob di- verfum valorem . qui radio y tribui potest , patet : infinitum esfe numerum circulorum , qui datam cur- van tangere posfint i). $. iS. Quando autem hicce circulus tres omnes quatl- titates » , /3 et y ope conditionum contactus deter- minatas habeat , circulus est osculans , et quia ejus con- i) Vid. La Grange, I. 1. P. II. Ch. II. $. 174 feq. MATHEMATICA. 49 contactus hocce cafu est ordinis fecundi , fupra et infra curvam propofitam fefe extendere potest. 1) Aquatio circuli est (*'— *) a + (/— j3) a — y a ergo (*' — x) dx' +(j' — /3) / a /:=». Ut circulus cum curva quacunque , cujus aequatio inter coordinatas x et y est data , contactum fecun- di ordinis habeat , necesfe est evadant x'zzx , j'=y , df dy d*y' d 2 y , T*~ &?&"'&*? quo fact0 P raecedente9 aequationes mutamur in (*-«)* + (y-/3) a = y a . . . (0 (# — x )dx-\-(y — /3)*/y = o . • . • (a) <&,•* + ^»+(j_ /3)^=0 (3) quarum aequationum ope facillime conftantes arbi- trariae definiuntur , ita ut reperiantur {* — d*y dx z \+iS h =y+ — d*v dx 2 — i . 1. y : dx 2 - ) Conff". S. 3 ■"* D Cir- 5o COMMENTATIO Circulus igitur , fi hae «, /3, et y in ejus aequa- tione ita funt determinatae , non finit ut alter cir- culus ejusmodi inter huncce circulum et curvam propofitam transeat , atque igitur est circulus oscu- lator curvae propofitae cujuscunque. Quia radius circuli osculatoris confiderari folet tanquam fitus in ea plani parte, cui curva obver- cl-y tat concavitatem , quo cafu valor ipfius «r^ est ne- gativus ; mathematici hanc ob caufam , ut radius fi curva convexitatem axi abscisfarum obvertat, evadat negativus, asfumere folent in adhibenda for- mula ipfius y negativum fignum , ita ut fit dx % Non filentio praetermittendum est centrum circuli osculatoris confiderandum esfe tanquam punctum interfectionis duarum normalium , quae distantia in- finite parva a fe invicem funt disfitae. Quando igi- tur aequatio normalis jam antea inventa ponitur fub forma (/ — y) <*y+ (V— x) dx=zo . . . O) e": obfervatur, fi ad normalem puncti fubfequentis transeatur, fubftiruendum esfe x •+- dx pro x, et y tanquam variabilem quantitatem confiderandam , coordinatas autem xf et y non loco mutari in punc- to interfectionis harum normalium; diflferentianda est aequatio nonnalis , confideratis x et y tanquam va- MATHEMATICA. 51 Variabilibus et dx tanquam conftante, quo facto obtinetur Qf—y) &9 — dx % — df == o . . . . (£) Si ope harum aequationum (a) et (b) determinan- tur x' ety' , obtinentur iidem valores , quos aequatio- nes (2) et (3) praebent pro oc et /3 , et radius cir- culi osculatoris est aequalis radici efumma quadra» torum (#' — x) ety' —y) i). Haec duo maxime obfervanda vidcntur. 1.) Hicce circulus osculator feparat circulos , qui tangunt curvam ab interiori parte , ab iis , qui tan» gunt eam ab exteriori. Ad quod intelligendum tantum est animadvertendum , distantiam duorurfl circulorum , qui fefe tangunt , menfam per ordina- tas exprimi posfe per feriem itL _ *** ) t^jL ( d X - d *y\ >J&+ + etc \dx' % dx 2 ' 1.2"^ W» dx*) 1.23 t. ^y' d*y , d*f . -^ ad jfa < — £ transeatur, perveniendum esfe ad J^— ijdb quae conditio exfistere debet, ut circulus fit osculator. 1) Vidd. de L a Grange, I. I. P. II. §.9- etLaCroix, 1. 1. I. §• 221. pag. 440, %. 127. pag. 440. §. 261. pag. 491, ccnfF. Eulef, Introd. in Anal inf. II. pag. 168, §. 309feqq. Hennert, Curf. Matli. III pag« 103. feqq. J. B ernouillii* Op. Omn. Tom. III. p. 432 feqq. et Nevr tou, 1. 1. 1. Cap< VII. n*. 3. p. 443—452. * 5a C M M E N T A T I 2.) Quoniam curvatura unius ejusdemque eirculi inomnibus ejus punctis una eademque est, diverfo- rtim autem circulorum diverfa, circulus osculator adhiberi folet ad demetiendam curvaturam curvarum ; quarenon raro circulus osculator circuluscurvaturae five curvedinis appellatur , et ilius radius dicitur ra- dius curvaturae. Quia quo major circulus , eo minor ejus curvaturae, et quo minor circulus, eo major ejus curvatura est , patet curvaturam curva- rum esfe in ratione inverfa earum radiorum curva- turae, quod facillime hocce modo demonflratur. Si in quacunque curva pro curvatura arcus AEB (fig. 18.) fumatur angulus DCB, qui formatur a duobus tangentibus , ductis per extremitates hujus arcus et aequalis est angulo AOB, facto a duo- bus radiis per extremitates arcus ductis, et dein- de duo arcus ejusdem longitudinis a, in diverfis circulis , quorum radii funt r et r', inter fe com- parentur; patet luculenter, eorum angulos curva- . . 36o°.tf jL 3o6°. 00 e * (3) differentiandae , dum omnes quanti- tates variabiles confiderantur. Duae primae prae- bent (*— 'c$dx+(y — &)dy — (* — ci)dotr—(y — $)dfc=zyd dx z + dy*+{y^)d % y — d& dx — dfidy = o Hae 54 COMMENTATIO Hae, fubftitutis aequationibus (i) et (2) mutan- tur in •— (x — x)dx — (y— /3) dfiz^ydy .... (4) -—dxdx-—d$dy = ...«(5) dQ dx Cr S° dx^ dy qua fubftituta mutatur (u) in (x—x) dQ — (y—@) dx = o .... (6) vel 0-£>= d £ (x-*-) quae aequatio plane convenit aequationi generali tangentis. Haec aequatio igitur indicat tangentem curvae, cujus coQrdinatae funt x et /3, ductam e puncto extra hanc curvam , cujus coordinatae funt * et y ; ergo radius curvaturae tangit curvam a cen- tris conformatam. Quod attinet ad alteram pro- prietatem, eliminatis inter (1), (4) et (6) diffe- rentiis (x — x) et (y—B), obtinetur aequatio. dy * = dx* + dQ* vel ^ s^^i + C/f)*) Praeterea notum est, fi arcus curvae, cujus coQr- dinatae funt x et Q , reprefentatur per 2 , obtinea A»=A*+^vd ^=1/(1+ C^) ) Xinde fequitur c?y sa ^fe f.dy=zf.dz ergo 7=2. Hinc colligendum est , radios circuli osculatoris ea- dem quantitatelnter fe differre , qua arcus ,intercen- Ira horum circulorum comprehenfi , inter fe differunt. Quan- MATHEMATICA. 55 Quando fupra curvara AB (fig. 18*) a centris curvaturae conformatam filum extenditur, idque fi- lum quippe prolongutam per AC feu radium curva- turae reprefentatur , tum filo usque ad B evolvendo de- scribitur BD. Hanc ob rem curvaipfaappellatur in- volutavel evolvens (ddveloppante) ; curva autem , quae a centris circuli osculatoris conformatur , evoluta (deVeloppde) et radius curvaturae radius evolutae. Praeterea fequitur, fi involuta est curva alge- braica ideoque ejus radii curvaturae, quorum difFe- rentiae funt aequales arcubus evolutarum conve- nientibus, per algebraicas formulas defignantur, evolutam esfe rectificabilem , i. e. lineam rectam indicari posfe, cui aequalis fit evoluta. Quae cum ita fint , patet infinitum esfe curvarum numerum , quae reciificari posfunt 1). Quando corpus quoddam non libere mevetur, fed cogitur fupra datam lineam moveri , cognosca^ tur radius curvaturae necesfe est. Directio pres- fionis corporis est directa contraria pofitioni radii curvaturae , quare corpus in alteram curvae partem productum praebebit directionem hujus presfionis; e. g. ficorpus movetur in linea recia, est presfio nulla ab infinitum radium curvaturae. Huigenius, qui primus doctrinam evolutionis excoluit, pri- mus ,) Vidd. de La Grange,l. L P. II. Chap. IV. p. 206, $. 33 , La Croix, 1. 1. L §. «6, p. 346 « Henn. 1.1. 111. *. n3, P . no. Cff. Newton. 1. 1. Ca P . 12. P rob. 10. «t Leibnitf. 1. I. IB. P- =74« Act. Erud. 1692. 5<5 COMMENTATIO mus hocce ope penduli effecit , ut corpus in da. ta linea eaque cycloide moveatur i). Hac de re autem plura obfervando transirem fines, quas mi- hi quaestio praefcripfit. Uti puncta fingularia , multiplicia , inflexio- nis et reflexionis peculiarem vim exercent in curvas 9 ita etiam agurit in evolutas. In pun- ctis multiplicibus propter plures valores ipfius t? multi radii curvaturae ldeoque multae ae- quationes evolutae adfunt. Praefertim vero funt in- flexio et reflexio animadvertenda. Centrum curva- turae fitum est in ea plani parte , cui curva propo- fita fuam concavitatem obvertit. Exfistente punc- to inflexionis vel reflexionis , debet centrum , ideo- que evoluta locum ita mutare , ut ab una parte tan* gentis ad alteram moveatur. Haec autem res duo- bus modis diverfis fe habere potest, uti figuris 19 et 20. intelligitur , ulu evoluta curvae radium cur- vaturae habet aequalem fero ; vel uti ex figuris 21 et 22, ubi evoluta habe. duos ramos infinitos, qui ambo normalem puncti lingularis habent afymp- totum. Ergo fi in curva occur unt puncta inflexio- nis velreflexionis,estradius curvaturae r=: ovel oo . Ex figura 23 patet , quomodo reflexio vel cuspis fegundae speciei peculiarem vim exercet in evolu- tam, 1) Vidd. Euleri, Mcchan. P. II. Cap. I. pag. 9—11, ct Huigenii, Op. Var. Tom. I. de Horal. Osoill, P. 111. p. 80, MATHEMATICA. 57 tam, in quacernitur inflexio; nam ramus NO evol- vendo defcribit partem evolutae HG , et ramus MN partem FG 1). §. 21. Evoluta, de qua hucusque actum est, nonnun- quam propria esfe dicitur, ut dignoscatur ab alte. ra AB , (fig, 24) , conformata ab interfectionibus li- nearum rectarum AC, AC cet. , quae per curyae puncta fubfequentia C,C cet. funtductae, et unum eundemque angulum cum tangentibus curvae in his ce punctis faciunt , quam lineam A B Fontenelle ap- pellavit evolutam imperfectam. Deinde Reaumur hac de evoluta pauca edidit , et tandem Lancret , a quo haecce evoluta imperfecta nominata est curva evo- lubilis (deVeloppoide) et curva ipfa trajectoria tanquam unum eundemque angulum faciens cum lineis rectis , quae ad eam funt ductae. Haec evo- luta inperfecta praeter alias hac mira gaudet proprie- tate, fcilicet evohitain perfectam cujuscunque evo« lutae imperfectae esfe evolutam imperfectam evo- lutae primariae , et evolutam imperfectam cujuscun- que l) Conft. L a Croix, 1. 1. I. §. »34. pag. 46©. Henn. I.I. §. 143. pag- 123 fsqq- Craraer, 1.1. §. 119, pag. su. Eule- ri, Introd. in anal. inf. P. II. pag. 173, §. 319 feqq. et de cuspide fecundae fpeciei, pag. 179, §. 333, de qua cf. l'H&- pital, Anal. des inf. pet. p. 101, §. 109. 5« COMMENTATIO que curvae esfe duplicem , quae proprietates per fe- met ipfae jam intelliguntur. Aequatio evolutae imperfectae , cujus co5rdinatae per x* et / reprefentantur , hocce modo inveniri potest. Aequatio tangentis est et lineae alterius, quae pef idem punctum curvae tranfit, fit /— y — A (x f — x) Quia haec linea facere debet cum tangente angulum datum a , necesfe est , determinetur A ope formu- lae goniometricae , quae praebet tangentem trigo- nometricam fummae vel differentiae duorum arcuum. Tum invenitur. + x + tang. a Ass " dy i + Ix tang. „ quo valore fubflituto obtinetur aequatio lineae vel potius linearum duarum , quae cum tangente angu- lum a facientes in puncto , quo xzzitf , curvae oc« currunt , •fctang.» (r>W) + % >-V-*> £ fi ex his duabus aequationibus et aequatione data inter *' et / quantitates x 1 et / elimentur , restat relatio inter x et y , ideoque aequatio evolutae im- perfectae. Linea vero AC five radius evolutae imperfectae defignatus per r est. s= vQj*— *Y + Q>'— j) 3 ^ > et valoribus differentiarum (*'— *) et (/— y) fub- ftitutis __ , . =rylin«. r — ~ dr-y dx* Hinc fequitur, radium evolutae perfectae et imper- fectae curvae esfe in ratione, in qua i: fm «, ideoque u =Vo° existente, r aequalem esfe radio y i). §. 22. Uti punctum contactus curvae propofitae et li- neae rectae tangentis infinita distantia ab origine coor* di- O Vidd. Hist. de l'Acad. des feienc. anno 1701, P*g- ^ 1 » anno 1706. P ag. 91 fcqq. Mem. ds l'Acad. des fcienc, auno . 1709. pag. 64- parReaumur.ee Mem. prefentes a 1'iaft. par des fav. Etrang., Tom. II. pag. 7—9» par Laucret. Go COMMENTATIO dinatarum disfitum esfe potest, ita etiam contactus dua- rum curvarum magis magisque discedere potest ab ori- gine coordinatarum , ut una curva sit afymptotus al- terius confideranda. Quando in aequatione y =/0O curvae propofitae pro x fubftituitur ? , tum fefe of> fert ordinata y fub hacce forma Ah~ h + Bh - h -* + Ch~ K '~ i *~- v + etc. Sij alterius curvae aequatio fit /=:/"(.*'), fun- tioque , - pro *' fubftituto , in feriem explicata pri- mos terminos aequales primis terminis ipfius/^-r) habeat , patet , eadem ratione , qua in Prima parte de theoria §. 1—4, quantitatem h tam parvam fu" mi posfe, ut tertia curva data per aequationem y"=z

fi functio haecce post fubftitutionem ipfius v pro x" , explicata in feriem non aequalem l numerum terminorum convenientium habeat , inter hasce curvas non transire posfit, in punctis fcili- cet quae abscisfae x—s 7 omnibusque abscisfis infi- nite magnis respondent : nam fimulac conditio , quae impedit , quo minus haecce curva inter duas alteras transeat , obtinetur pro certo valore ipfius h , eafmedubio obtinebitur pro omnibus ipfius Avalo- ribus, qui funt illo minores. Hinc cqncludendum est , curvam , cujus aequa- tio MATHEMATICA, *» tio est yr=iAx~~ K vel yszAx~ h + B x~ vel etc. , eo magis curvae propofitae accedere , qui majores evadant abscisfae *, eamque autem nunquara attingere , ita ut inter hanc duas tertia curva five parabolica five hyperbolica, nifi fit ordi- nis altioris, transire posfit. Ergo haecce fecunda curva est afymptotus primae curvae i). §• 23- Facillime formula radii curvaturae ita transfor- matur , ut apta fit aequationibus polaribus. Si dt (§. 16) confideratur tanquam conftans , debent esfe dx et dy quantitates variabiles , dum x et y tam- quam functiones implicitae ipfius t confiderantur Opus igitur est formulae ipforum y , x — #, y— P (§. 18) ita transformentur, ut nullum differentiale fit confideratum tanquam conftans. His obferva- tis , mutantur hae formulae in W*,~K*foOt y— dxd^—dy d*x dx Qdx* + 4r ») ^ dy(dx* + dy*) *—*— axd % y—dyd*x Va- O Vidd. La Grange, I. I. P. II. Ch. H, pag. 184. S- 14 La Croix, I. I. I, S- 203. p. 4« ^ Euler, Introd. P. II. S« '98. P- 99 et Newt., 1. L I. Geom. anal. Cap. VII. S. a6. p. 557- 6a COMMENTATIO Valores-*& et dy (§. 16) praebent dx* + dy* z=zdu* + u*dt et difFerentiando d*-x-=zd % u cos (/• — m) — idudt fin (t — m) — udt* cos (t—m) d % y=nd % u fin (t — m) + zdudt cos (* — m) — udt* fin (t — m) unde dfotffy — dyd*x == 2 quoniam AE repraefentat evo- lu- MATHEMATICA. 63 lutae ordinatam , et FT ejus abscisfam <*. Ob* fervato, abfcisfam 9 in origine coordinatarum or- thogonalium i. e. in A esfe aequalem fero , fequitur MFzsAM— ABzsrj—0 et EFz=&. Linea ME vulgo appellatur coradius. Si e formu- lis ipfarum » tt eliminentur u etf, ad aequa- tionem evolutae perveniri, luculenter patet 1). Eademratione,qua in praecedentibus paragraphis linea rectaeet circulus cum lineis curvis (implicis curvaturae comparata funt , facillime pergi potest ad parabolas aliasque curvas comparandas cum cur- vis ejusmodi a). E praecedentibus fatis patet, quomodo theoria tangentium , quod attinet ad has curvas, adhiberi potest. Franseo igitur ad caput fecundum. ,)Vidd. La Croix, 1. 1. 1. pag. 482« §• «3. Henn., 1.1. III. et Agnesi, Traite" du Calc. diff. , p. 118. ' a ) Atnpere primus accurate confideravit parabolas osculatri- ces. Vidd. Jouru. de l'ecole prolyt. Cbap. XIV. Tom. VII. p. ls9 -,8i. Cf. Clugel, Matb. Worterb. voce beucbr. lin. IV; CA- C A P U T II. DE LINEIS RECTIS TANGENTIBUS , DE PLANIS OSCULANTIBUS ET NORMALIBUS , ATQUE OE CIRCULOTANGENTE ET OSdULANTE CUR- VARUM DUPLICIS CURVATURAE. §. 24. ■ 1 heoria tangentium curvarum duplicis curvatu» rae , quae fupra §. 6. expofita est , facillime appli- cari potest. Ejus ufus conftat primum in aequatio- nibus inveniendis earum tangentium , atque plano- rum osculantium et normalium , deinde circulorum tangentium et osculantium. Primum igitur, quod attinet ad tangentes , aequationes projectionum cu- juscunque lineae rectae , quae in fpatio exftare con- fideratur , funt hae duae : y'—ax + » et z'z=bx' + /3. Ut linea recta cum quacunque duplicis curvaturae, cujus coordinatae funt x , y et z punctum commu- ne habeat , mutantur hae aequationes in y^sax+» et2=fo-r-/3 ...... (1) et MATHEMATICA. 6$ et praeterea conditio , cui , ut contactus primi or- dinis inter rectam et curvam exfistat, fatisfieri de- bet , est illa , qua fiTfc™ Ct dxPdx =* & Si ope harum aequationum (i) et (2) ex aequatio- nibus projectionum lineae rectae conftantes a et *, b et eliminentur , obtinentur aequationes projec- tionum tangentis curvae duplicis curvaturae , quippe quae funt Luculenter patet , fi hae aequationes cum aequatio- ne tangentis cnrvarum fimplicis curvaturae (§. 8.) comparentur, per has duas aequationes reprefenta- ri duas tangentes curvarum fimplicis curvaturae, quae definiunt projectiones curvae propofitae, eas* que in plano xyet xz fitas esfe, ita utad tangen- tem curvarum duplicis curvaturae ducendam tangen- tes curvarum projectarum curvae ducantur necesfe fit, et recta linea, quae hasce tangentes in pro- jectione habeat , vel quae e puncto , quo hae duae rectae fefe fecant, ad punctum contactus ducatur, fit tangens curvae duplicis curvaturae. — Anguli autem , quos haec tangens facit cum axibus , facil- lime reperiri posfunt. Notum est , fi (fig. a5.) li- nea ^fMperr, angulus MAX per*, angulus TAMpcv /3, etangulus CAM per y reprefen. E ton- 6d COMMENTATIO tentur, et aequationes projectionum hujus lineae fint x' = az'+» 9 y'-=.bz'-t$ X* ' i 1) Vld. Lcroy, Anal. appl. 3 la gtfom, des troii dim. i Pnris 1829. §, 04. p. 13. MATHEMATICA. 6f ' (*) vel potius per

' et z — ty=z(x'— x) \p, Si hae aequationes conjunguntur, obtinetur aequa- tio plani tangentis ; fin vero x inter has aequatio- nes eliminatur , oritur relatio , quae inter coordina- tas x\ y, z' , quaecunque fit pofitio puncti con- tactus , exfistere debet , ideoque aequatio fuperfi- ciei, quae conformatur ab omnibus tangentibus curvae propofitae. Si haecce curva in plano fit fita, fuperficies ipfa est plana; quando curva pro- pofita non est in plano fita , tum per semet ip- fumpatet , fuperficiem esfe evolubilem {ddvolop- pable) hujusque latus reflexum (TarSte de re- brousfement) esfe curvam ipfam propofitam. L a n- c r e t hancce fuperficiem rectificantem appellavit , quia (i haecce fuperficies in planum explanetur, curva ipfa evadit recta i). Quando corpus a pluribus viribus , quarum di- rectiones in diverfis planis exfistunt , follicita- tur, et coordinatae curvae duplicis curvaturae, quae hoc cafu a corpore defcribitur, in functio' ... [ ni- O Vid. Leroy, 1. 1. §. 223- P» «53» §• 332— 34°- P a S* a 5» feqq. et L a Grange, 1.1. P. U: tL VII. §. 33; p.' 2a6. La Croix, 1. I. I. §. 341. p. 616. §. 345. p. 618. Mem. Pr2- femCs par diverf. fav. Etrang. Tom. I.Jp. 420 feqq. ConfF. E u- ler, Introd. P II. in append. §. 147. p. 395, et Henn. 1. I. III. §• 428, E 4 68 COMMENTATIO nibus temporis e. g. per aequationes xzzzF (t) 9 ys^F(t') , z—.p (t~) funt datae , curvae ipiae aequa- tiones inveniuntur elimanda quantitate t , ideoque , ope praecedentium aequationum et formulorum an- gulorum tangentis , derectio celeritatis vel vis tan- gentialis , qua progredi est coactum corpns. Vires tres principes. quae corpus cogunt , in curva du- plicis curvaturae progredi, funt fingulae inter fe normales , quarum una est tangentialis , reliquae duae normales adeam , quarum una directionem "habet in plano dato , alteri vero directio est normalis ad hoc- ce planum. Quando autem motus corporis curvi- lineus est liber in medio refistente, vis refisten- tiae est referenda ad vim tangentialem , quam tan- tum illa imminuit, quia motum corporis retardat. In hoc et ejusmodi cafu opus est , ut haecce vis cognoscatur, unde igitur patet, quantam vim cognitio tangentium et normalium harum curvarum exercet in res mechanicas i). Ut planum , cujus aequatic generalis est z'=zAx'+ By' + D cum qnacunque curva duplicis curvaturae, x 9 y 9 z tanquam coordinatis exfistentibus , contactum fe- cundi ordinis habeat , necesfe est, ut x'=zx,y'zz:y df dv dz' dz 9 et ^, atque praeterea ^-^- ct ^--^ i) Vidd.jEuIeri Mcch- I. pag. 339. et L a Grange, 1. 1. p. III. Cb. III. MATHEMATICA. 6> *? : = fi : i T $& £? fint. Ergo pervenitur ad aequationes unde , pofitis £ =0' , - =*/ , ^ a =0", ^ =* , , . . V) et quia omnes conftantes conditionibus contactus funt determinatae , est haec aequatio plani osculan- tis curvae propofitae. Cum vero curvae duplicis curvaturae confiderari pos- funt tanquam polygona laterum infinite parvorum , quorum tria fubfequentia non funt in uno eodem» que plano , tum duae tangentes fubfequentes deter- minant planum , quod tranfit per duo latera fubfe- quentia et idera est quod osculans. Hoc igitur quoque est confiderandum tanquam planum transiens per tria punctae curvae fubfequen- tia. Ergo quando aequatio a '-*)= o repraefentat planum per aliquod punctum curvae transiens, femel et bis haec aequatio , », y tt z om 70 COMMENTATIO omnibus tanquam variabilibus confideratis, differen, tianda est, ideoque Adx 4. Bdy -j- Cdz =o Ad*x H- Bd*y -J- Cd % y = o et deinde ope harum trium quantitates A^ BttC funt eliminandae. Aequatio igitur plani osculan- tis est (x'— x ) (dyd a z—dzd*y) +(/— j) (dzd*x—dxd*x) 4- (Y— z) (Jxd x y—djd^ jZ= .o , , . . (i) Quia curva per duas aequationes est determinata, una trium variabilium est independens , e, g. z , ita ut d*z=zo , ideoque mutatur , hocce valore fubfli- tuto, aequatio plani osculantis in .— (*'—*) d 2 z d*y -t- (y'—y) dzd*x+ (z'—z) (dxd*yr-dyd*xy=zQ (a) Si in aequatione (i) pro y et z atque earum diffe* rentialibus valores , qui deducuntur ex aequationibus yzzzp(x)et z=z\f/ (a?),fubftituantur, eadem aequa- tio obtinetur atque prima plani osculantis. A plano osculante ad fubfequens osculans transitur ope diife- rentiationis e refpe^tu x , y et z , fubftitutis pro y et z eorum valoribus , et tandem x inter haec plana os- culantia eliminata, obtinetur aequatio fuperficiei, quae totam curvam osculat. Nota. Si fuperficies rectificans perpendiculariter fuperflciei osculanti infistat, earum interfectio est curva ipsa propofita , cujus proprietatis ope L a n- C r e t determinavit fuperficiem rectificantem i ). $.16. i) Vidd. La Croix, 1. I.'I. $. 346, 347. p. 619 feqq. Lc- M ATHEMAT I C A. ?I $. 26. Angulus, quem inter fe faciunt duo plana tan" gentia , fefe proxime fubfequentia , primae flexionis curvae esfe dicitur, et hocce modo quo Leroy egit, facillime reperitur. Si defignantur, per u, v, w, cofinus tngulo- rum, », /3, y , quos tangens facit cum axibus, et per u' , v' , w' , cofinus angulorum , quos tan- gens, hancce primam fubfequens, facit cum axi- bus; tum, uti notum est, cofinus anguli, inter hasce duas tangentes comprehenfi, est aequalis uu' 4- vv' •+• ww*. Quando igitur angulus pri- mae flexionis per * defignatur , est cos s z=zuu' +vv'+ ww* fed ut u, v, w in u> , v', w' mutentur, necesfe est fubftituantur x + dx, y + dy, z + dz pro x, y, z. Ergo u' z=zu+du + \d*u v'r=:y + dv + \ d*v w'=s w ■+■ dw-\- \ d 2 w. His fubftitutis et obfervatis a* + v a + w % = 1 udu + vdv+ wdw cs o ud*u + vd*v +wd*w = — (du 2 +dv 3 +dw 2> ) for- ■ . Leroy, 1. 1. §. 347, p. 257 et M<5m. preT. par Sav. Etrangi- I. pag. 421 feqq. 1) Vid. L e r y , 1. 1. $. 31* p. 18. 7a COMMENTATIO foraiula cofinus anguli s rautatur inter cos € = i — J (<& ft + v=*|,ra ~*C$.*4)est V Adsd*x—dxd*sJ±(dsd % y —dyd*s) +N vel f =V. dsd*z—dzd*s) J» ds* Summa quadratorum terminorum, qui in binomiis hujus fracti numeratoris primum locum occupant , est ds (d* x*+d*y*+d*z*), fumma quadratorum terminorum, qui fecundum occupant locum, est d*s* (dx*+dy* + dz*)=ds*d*s*, fummaduplicis producti primorum et fecundornm est s> dsd*s (dx d*x + dyd*y + dz*dz~) = — 2 ds* d* s A V(d*x*+ d*y* + d*z~—d 2 s* , ergo £ = Js Porro praebet ds* = dx*+ dy* + dz % aequationem ds d*s = dx d x x + dy d*y + dz d*z , unde , % dx d*x + dy d % y + dz d*z ^ V(dx % +dy* + dz ) Hisce fubftitutis ^ Kdy d*z-dzd 2 yy+(dz d % z~dx d 2 z) z +(dx d 2 y-dy d % x)%> ■=1 1? i Hoc MATHEMATICA. 73 Hoc modo angulus primae flexionis reperiri potest t). Angulus vero , quem inter fe faciunt duo plana os- culantia , fefe fubfequentia , fecundae flexionis esfe dicitur , et hoc modo reperitur. Primum planum osculans est datum per ae- quationem (i) 2), quae hac fub forma fcribi po- test Ax'+By'+Cz' + D se o et in hacce pro x' , / , z* fubftitutis x' + dx' z' + dz' , y -f- dy' , obtinetur aequatio plani oscu- lantis fubfequentis , A' x + B'y' + C[z' + iy=:o Si nunc angulus flexionis a appellatur, obtine- tur , uti fatis notum est , AA' + BB' + CC ~ V{A*+B*+C*) VCA'*+£' S +C 2 ) Propter angulum u infinite parvum praeftat fi- num hujus anguli cognosci, qui, ope formulae fin ca= 1 — cos 2 « , ita fefe habet ( AB'— -BA'y+(BC'—CB'y+(CA'--AC\ fin*«=s (Ao+Bo+C^CA^+B^+C 3 -) Valoribus ^=^H- dA , B'^B+d B , C-=dC + dC fubftitutis et m denominatore terminis fecundi or« dinis neglectis , poni potest ipfe u pro finu anguli «. Quo 1) Vid. Leroy, $ 350, 551 » pag. 260—263. Cff. Mem. preTene. par Sav. Etrang. Tom. X. p; 481, par Meusnicr. 2) Conf. J. 25. 74 CO M M E N T A TIO Quo facto rcperitur , J AdB—BdA)H-(BdC—CdB)»+CdA-~AdC) * a ~~ (yf a + £ 2 + C 2 ) a vel,quantitate ar asfumta tanquam variabili independen- te, obtinetur d*xz=:o, et, valoribus Az=zdyd x z—'dzd ± y t Bz=i — dx d 2 z, Crzdx d z y , )4)'" + 0'— W— 3W— 3 ^'r=o...(0 Ex 1) Vid. Monge, 1. 1. p. 530, Theor. I. 2) Vid. Mong e , L 1. Pj530, Probl, IV. 78 COMMENTATIO Ex aequationibus (A) x (B) et (C) facillime dedtt» cuntur 4 > w (.i +ff a +» /a >~3ft"CM''+4>OT ^sjsb i y^^vxi+^o+^^-sc^y^i^xw^ ^"0"' — ,J/"<|)" T Cum ex his tribus * eliminetur , 'tum existunt duae aequationes inter *', /, s', quippe quae funt lateris reflexi NQ i). S. 28. Confiderantibus plana normalia, multa fe offe- funt maxime digna, quae cognoscantur , quorum haec prae ceteris funt animadvertenda. . Quando curva duplicis curvaturae in fpatio fita confideratur fed in eodem plano , conformatur per interfectiones planorum normalium fuperficies cylindrica , quia interfectiones omnes fibi paralle- lae funt (fig. 27.) , ideoque latus reflexum non adesfe potest. Hinc fequitur, numerum evoluta- rum curvae fimplicis curvaturae MM'" infinitum esfe , et fi curva in fpatio fita confideratur eas evo- lu- O Vid. Monge, !. 1. p. 524» n°. 3. p. 532» prob. s et p. S34» ConflT. Leroy, 1. I. §. 309—361. pag. sd9 feqq. et L a C r i x , I. 348. p. 621. MATHEMATICA. 79 lutas fuperficiem cylincrkam informare. Cum vero curva duplicis curvaturae locum occupat in fuperfi- cie fphaerae, tum patet fiiperficiem planorum nor- malium esfe conieam , ejusqne verticem esfe in cen- tro fphaerae, ideoque latus reflexum evanescere in punctum,- fi autem curva , quamvis in fuperficie fphaerae , in plano est fita , eam esfe circulum , et omnia plana ei perpendiculariter infistentia fe in ea- dem linea recta fecare, quae per ejus centrnm ad ejus planum perpendiculariter fit ducta i). In fimplice inflexione curvarum duplicis curvatu- rae tria elementa curvae in eadem linea recta fita funt , ideoque in hocce cafu fuperficies ab interfec- tione planorum normalium conformata continet duas interfectiones fibi invicem parallelas , est igitur cy- lindrica , et coordinantae , x' , / , z' hujus puncti funt infinitae., Ergo est in harum formulis (§. 27.) ponendum ,£,"0"'— $"^'"—0 vel d°-z d 3 j — d*y d % zz=x> , et valor x ex hac aquatione deductus fignificat ab- fcisfam tali puncto convenientem. Quia interfectiones planorum normalium perpen- diculariter infistunt planis osculantibus , et latus re- flexum fuperficiei planorum normalium conformant , facillimum est intellectu, angulum, quem tangen- tes hujus curvae inter fe faciunt, eundem esfe at- que l) Vid. Mongc, 1. 1. pag. 515—520, $o COMMENTATIO que quem faciunt plana osculantia curvae propofi- tae; plana autem normalia lateris reflexi perpendi- culariter infistentia interfectionibus planorum nor- malium curvae propofitae, parallela esfe planis os- eulantibus hujus curvae primariae; ergo tangentes curvae propofitae inter fe eundem angulum facere atque plana normalia , quae confideranda funt tan- quam plana osculantia lateris reflexi fuperficiei pla- norum normalium. Ex his Fo.urrier conclufit, primam flexionem curvae duplicis curvaturae cujus- cunque esfe aequalem fecundae flexioni lateris re- flexi fuperficiei planorum normalium , et e contra- rio primam flexionem lateris reflexi aequalem fecun« dae curvae propofitae i). : §. 29. Quandoquidem quaeritur radius fphaerae oscula- tricis , pofitis a , /3 , y tanquam coordinatis centri fphaerae , x' , y, z' tanquam coordinatis puncti cu- jusdam ejus fuperficiei et $ ejus radio, est aequa- tio fphaerae (*'—*)*+ (y—/3) a -f- (2'— y) a =S a (3) Ad determinandas quantitates «, /3, y et S funt quatuor conditiones necesfariae, quia fphaera oscu- lans per quatuor puncta curvae fefe fubfequentia , tan- O Vid Mtim. pr^fent. par Sav. Etrang. T. I. p. 416—420. Cf. L a Croix, 1. I. I. $. 355. p. 632- MATHEMATICA. 8 X tanquam tranfiens fumitur, patet, radium 3 eun* dem esfe debere , quamvis * , y et z in tribis fub* fequentibus punctis variabiles fint, ideoque eodem tempore , [fi x^znx , tf—y , z'=zz , tura ^5=o, /2 +^' 2 ;(cp"+^(^'^0y)) ~" J 0~r~~~~~~7~~z~7-7-^ (i+f+f)^"-^^"^")) (i+

, / et z' in cc , /3 et y , inter ot , /3 , y pro oranibus centris exfistere debet , et hancce esfe proprietatem evolutae, quod radii curvaturae tangentes sunt evolutae. Aequationes autem liorum radiorum , (i tanquam tangentes evolutae confiderantur , funt Quarum aequationum una conjuncta cum ^S=so, fufficit ad dcterminandam tangentem evolutae; nam ae- 1) Vid<5. La Grange, 1. I. P. II. Chap» VII. p. 350 feqq. Cff. Monge, 1.1, pag. 543 feqq. Probl. IX. et LaCrotx, |. 1. I. §. 35i. P <5iS- M A T H E M A T I C A. 85 aequatio est aequatio plani osculantis i) X(x~*)+rtr- /3)+-ZCs-*y)c=a et aequatio plani normalis vcl aequatio xdFrdx <*~*> •^255=*» l*J*> fi hi valores in plani normalis aequatione differen* tiata , quippe quae est {X'<*)d*x+(j -fod*y+(z~ y)d*z+dx*+dy*+dz*z=x>^ pofito dy* ■+- dx*+dz* = ds % - ^ fubftituantur , obti- netur CXdv-Tdx) M z—y = — - ■•' D d*s , in qua aetione extat D ss (7V/z — Z. 673. 88 COMMENTATIO c perfecta appellari potest i). Si autem ex uno puncto curvae lineae unum eundemqiie angulum fa- cientes cum tangente ducuntur , oritur conus , cu- jus axis est tangens ipfa. Quando talis conus ex quocunque puncto ducitur, oritur fuperficies, cu- jus partes (nappes) funt duae, et quae dicitur fu« perficies evolutarum imperfectarum (furface des de- veloppoides) , dum interfectio duorum fubfequentium conorum est hyperbola , cujus et distantia a curva duplicis curvaturae , quae curva tanquam trajectp- ria confideranda est, et parametri variabiles funt in quacunque interfectione. Unus ramus hujus hyperbolae , cujus forma et pofitio funt variabiles , profert unam hujus fuperficiei partem, alter alte- ram. Aequatio fuperficiei ipfius hac ratione inveniri potest. Aequationes curvae cliplicis curvaturae funt #=4>(2>, etj=^(z). Sint 2 = «, #=$#, 2= Tpu tres coordinatae verticis coni. Aequatio- Iies axeos coni L e. tangentis curvae funt x — <£#=$' (2 — x) &y — i£«=<£'(s — #) (§• 2 40 Porro fit a ille angulus , quem generatrix coni de- betfacere cum axe , et ponatur planiim , tangenti pcr- pendiculariter insistens et a vertice coni distans quantitate, quae reprefentatur per cos «. Hocce "cafu funt coordinatae puncti, quo tangens feca- tur (§. 24.) #= (1) ConflT. §. 21, MA T H E M A T I C A. CP'CO Sg ___ \jj'C0Sq 89 cos w :t 2 = a Aequatio igifur plani est *" , °S#_^^ , ^+Syy^H i//cos« * in qua aequatione quantitates Aet B ita funt deter- minandae,ut planumperpendicularefit adtangentes; quam ob caufam A-=z — 0' et Bzzz) — ty' _v q U0 facto mutatur aequatio plani in (x— (Px)Q'+(y — tyccyp'— (z— $0~H:os o! |/Ci-f0' 2 -r^' 2 ;=o. Aequatio fuperficiei fphaerae , cujus centrum est pofitum in vertice coni , quippe quae unitati aequa- lem habeat radium , est (*— (p et deinde hacce ab C0 fubtraCta » dz dz _ et,pofitis^=/> «#-*» Haec aequatio igitiir est aequatio plani fuperfi- ciem datam tangentis in puncto , cujus coordmatae funt x, y et_ i). Angulus , quem planum datum per aequationem (x) facit cum plano *y, est aequalis l/(^ a +£ 2 ); ergo angulus , quem planum tangens facit cum pla- no xy, aequalis quantitati V(j>*+1*) -). Obfervandum est , in plano tangentialicujus punc- ti omnes tangentes hujua puncti fitas esfe, excep- tis Vidd. La Grange, 1. 1. P. H. Ch. VIII. p. -34 K-qq. Memoir. par Sav. Ecrang. Tom. IX, p. S93 , par Tinseau» « La Croix, 1,1. I. S- S«9- P- 56«. a ) Vidd. Tinseau, 1. 1. p«g. 60% ei La Grange, L 1. •p. 238. MATHBMATICA. 93 tis punctis fingularibus , in quibus differentia- lia p et q fub forma ~ occurrunt , ut in vertice coni 1). Si veropunctum extra fuperficiem sitdatum, per quod transire debeat planum tangens ejusque punc ti, coordinataefunt *, (3, y , per femet ipfum pa- tet , fi hae coordinatae pro x' , f et z' in aequa. tione plani tangentis ponantur, exfistere aequatio- nem plani fuperficiem tangentis et transeuntis per punctum , cujus coordinatae funt «, et y 2). §. 35. Quando aequatio fuperficiei F (x 9 y, s) = ° e refpectu * et deinde e refpectu y difFerentiatur , praebet haec diflerentiatio hasce aequationes . . dF dF dF dF dx^ dz r dy dz et quando valores ipforum p et g, ex hisca duc- ti, fubftituuntur in aequatione plani tangentis, ideoque hoc cafu aequatio tangentis est <*'—> fx +Cy - :y) 3 KZ ~^ fz~° ' infervire potest haec aequatio ad inveniendam li- neam contactus Qigne. de contact) e. g. cylindri , qui x) Vid. Leroy, 1.1. §• 224. p. iss. b) Conf. La Croix, 1. 1. I. §. 3I<>- P> S^4- U COMMENTATIO qui perpendiculariter planoxy infistitet quoeircunt* data est superficies propofita : planum tangens turrt fe habet parallelum axi z,etejus aequatio, quae s> non amplius continet, fatisfacit conditioni, qui ... dFtzzo, Ergo haec aequatio Conjuncta dz cum F (jx , /, z) — o determinat lineam contac- tus. Si porro z inter has duas aequationes elimi- natur, obtinetur aequatio curvae in plano xy fi« tae , quae dicitur esfe ejus circumferentia projectio- nis (contour dc la projection) itt hoc dato plano i). Confiderationi linearum contactus et circumfe- rentiarum projectionum nititur theoria umbra-» rum et penumbrarum , quia iinea contactus cort- formatur a radiis , quos corpus luminans emittit , et qui tangunt corpus luminatum, atque circum« ferentia projectionis determinat eam partem plani oppofiti , quae fe offert obscuratam 2). Quando planum tangens est parallelum plano xy , angulus V(jp %J rq*) fe habet aequalem fero, er- go quantitates p et q aequales fero. Ex his patet , ut ordinatae fuperficiei datae maximum vel minimum valorem asfequantur , necesfe esfe p et q reddantur aequales fero 3). 1) Vid. Leroy, 1. L §. ias, 226. 2) Hanc theoriam tractavit Monge, Mtim. par Sav. Etr. Tom. IX p. 382 feqq. 3) Vid. La Grange, 1, I, P. H. Ch. IX. p. 256 fcqq. qui cx MATHEMATICA. 95 Omnium rectarum , quae e puncto contactus ad planum xy duci poslunt , est ea prae ceteris notabi- lis , quae perpendiculariter infistit communi fectio- ni plani tangentis et plani xy. Haec linea dicitur esfe maximae inclinationis in hoc planum (Jigne, dc plus grande pente) et perquam facile hoc modo de- terminatur. Aequatio plani tangentis est 2'— z=zp(x'~ *) + |^ (/--,) (§.34). Si per hocce planum fecatur planum xy 9 evad«- re debet 2'=0, planum yz\ fi planum xz 9 ^'=3. Ergo aequatio lineae rectae , per quam fectio com- munis plani tangentis et plani xj repraefentatur , est «=/> (*'—*) -f- q 0'— j) vel /— =3—? (*'— *)— t Na- ex funcrionum conGderattone doctrinam de Maximis dirivaTit , uti etiam liuler, Inft. cal. diff. P. [I, Cap. . \Q, et La Croix, 1. 1. I. §. 156. p, 374 feqq. 9* COMMENTATIO Notum est i), fi ? =oet — p - = f ponantur, ae- q q p quationem obtineriprojectionis in plano^y lineaeper- pendiculariter e puncto contactus ad fectionem com- munem ductae; aequatio igitur lineae maximae in- clinationis in planum xy est vel p (/ — y) — q (x' — #) == o. Quando autem - = -j- vel pdy = qdx conjungitur cum aequatione fuperficiei P (x, y, z)=o, elimi- nanda quantitate z , obtinetur aequatio projectio- nis curvae ,] quae in fuperficie curva maximae inclinationis ducta est in planum xy. Anguli,', quos tangentes ideoque etiam tangens maximae inclinationis faciunt cum axibus cognoscuntur per formulas datas in §. 24. a). S- 37- Linea, quae perpendiculariter ad planum tangens per punctum contactus ducitur , appellatur norma- lis fuperficiei , et hac ratione reperitur. Si aequatio lineae cujuscunque est Ax + By + Cz + 1 =0, funt 1) Vid. Schtnidt, Beg. der Hoog. Meetk. §. 39. p. 59. a) Conff. La Croix, 1. 1. I. S» A9- P- 571- Leroy, 1. 1. § 34-I' P' 253 fciq. ec Tinse au, 1.1. p. 594. MATHEMATICA. 97 fnnt aequationes lineae , quae ad hoc datum pla- num rectos angulos facit 1). Az Bz *=3 g +fcet>'= g + v. Ergo in aequatione plani tangentis repraefentatur x per O'— x) , y per (/— -y) , z per (2'— z), ^pef p , B per q et C per j , unde aequationes norma- lis funt , remisfis /a et v , (*'_*) + ^ 0s'__2) =2 o et (/— j) 4- ? (2'— s) == o Distantiapimcti in curva fuperficie a quocunque pun- cto, cujus coordinatae funt x',y' , z' , est aequalis quantitati V((x>— X y +(y'— y y+ z '—zy'), distantia igitur puncti fuperficiei a quocunque punc- to normalis , fubflitutis valoribus differentiarum (*'— x~) et z' — 2) est aequalis z'—z V(l+p* + q*} et,2'=o pofito, est — z |/(i +p*H-q*) longitu* do normalis a fuperficie usque ad planum xy. Anguli a, (3, y 2) , quos haecce recta cum axi- bus facit , funt dati per formulas — p u -—q cos ''-•cp*+Wo, in quibus quantitas radicalis pofitive fumta est re, ferenda ad eam normalis partem , quae facit cum axe 1) Vid. La Croix, I. §. p. 280. p. 516. a) Conf. §. 24 G 9* COMMENTATIO axe z angulnm acutum. Si in liis formulis va- lores ipforum p et q , ex aequatione F (x , y , z) z=: o dedncti , fubltituantur , illae , existente y - '((z J + C % ) n&) * fe oire - runt fub his formis i^ i^ t^ N C0S "=F7a-' C °^=^> C0Sy = ^ °' Cum obfervatur, quaecunque fit directio potentiae quae corpus fuper datam fuperficiem motum folli- citat , eam reiblvi posfe in tres potentias laterales , quarum primae M dictae directio normalis in fu- perficiem, fecundae directio normalis tam in direc- tionem motus corporis , quam in directionem po- tentiacM ,cujus igitur directio est in plano fuperfi- ciem tangente , tertiaecongruat cum directione motus, quae igitur vis est tangentialis ; luculenter patet , quam dignae tangentes et normales fuperficierum fint, quae cognoscantur 2). § 38. Tres fequentes animadverfiones , quae fpectant ad plana tangcntia , non funt omittendae. 1.) Vulgo planum tangens dicitur unum pun- ctnm ; 1) Vidd. I.croy, 1. 1. §• W- p. 157 « La Croix,l. 1. I. ] $. 307. P- 569. a) Vid. Euler, Mech. II. Cap. I. p. 31. MATHEMATICA» 99 CLtim fuperficiei coramune habere. Quamvis pla- num tangens ita fe habeat , quae in fuperficiebus in omnibus punctis five convexae five concavae funt , cafu tamen , quo fuperficies est convexo - concava , vel concavo - convexa , fecat planum tangens hancce fuperficiem, eorumque communis fectio est cur- va , quae transit per punctum contactus , quo cffi* citur , planum tangens hoc cafu continere tangentes omnium curvarum, quae per hoc punctum ducipos- fnnt , ita ut revera fit planum et tangens et fecans. Hoc ccrnitur praeter alias in fuperficiebus annulari- bus (furfaces annulaires) , quando ad partem inte- riorem punctum contactus fumitur. 2.) Superficies rectilinea , quippe cujus genera* trix rectilinea ita movetur , ut duae pofitiones fint femper in eodem plano , tangitur a generatrice ipfa, quae tota adest in plano tangente. Hae generatri- ces , quae planum tangens determinant, funt nn- mero duae, iibi infinite proximac , uti res fe ha- bet in fuperficiebus Conicis et Cylindricis. 3.) Si fuperficies fit curvilinea (furface gauche) , quippe cujus generatrices rectilineae lineae infinite fibi proximae (Fig. 28.) M4 ? M'A* nunquam fuae fint in eodem plano,| tum plana tangentia, quae ad duo puncta, fumta in eadem generatrice AMN , pertinent , et hanc rectam continent , funt inter fe diverfa. Praeterea quia plana AMT et ANV non coincidere posfunt , tangit igitur quod- cunque planum talem fuperficiem ih uno puncto, G 2 «- ioo COMMENTATIO ceteroqnin est fecans. Hicce cafus ceraitur in hy- perboTde fimplicc (J hyperboloide il une nappe), et paraboloiide hyperbolica i). S- 39» In altera hujus capitis parte de iis, quae ad fphaeras fpectant , est agendum. Aequatio fphae- rae generalis est O'-») 2 + (j'-py + 0'-y 2 ) = y in qua aequatione per *',/, z 'coordinatae fu- perficiei , et per a , /3 , y coordinatae centri fphae- rae et per 5 ejus radius repraefentantur. Ut fphae. ra punctum commune curvae, cujus aequatio inter coordinatas ar, j et z data est, habeat, debent *, y, z in hoc puncto aequales esfe coordinatis x' 9 y , z', quo facto aequatio fphaerae mutatur in (*— *}*+(_.— /./ + 0— j-) 2 = - a . . . (i) et ut exfistat contacius primi ordinis, ponenda funt dz dt' dz dz' _ , . __. = -« et j v z=z ->, Itaquc obtinentur aequatio- dx dx ay ay '• ncs (x-x) + ffy (* -7)=^ (O Ev i) CfT. Lcroy, 1. 1. §. _-8--3o. p. 158 feqq. et Mem. prtfem. pnr Snv. Etrang. Tom. X. p. 509 par Meusner. MATHEMATICA. ioi dz dz r . Ex quibus aequationibus »^=^ et I~? P onus » derivantur _, & yS= * + v'(i+/> a + * a ) His formulis determinantur coordinatae centri fphae- rae tangentis , cujus radio l quicunque valor attri- bui potest. Radius bujns fphaerae perpendiculan- ter infistit fuperficiei fphaericae, ideoque plano tangentis. Ergo centra fphaerae hujus fita esfe in normali hujus puncti colligi potest ; quod ita fe ha- bere, luculenter praeterea patet, quando in aequa- tionibus oo * p ro *» y' p f0 $ et z ' pro 7 ponan * tur. Nam hae aequationes tum aequales evadunt aequationibus normaiis (§. 37«) 0« §• 4°' Conditiones autem contactus fecundi ordinis (§. 7.) quibus est fatisfacienduin , funt fex. His vero, quod attinet ad fphaeram non fatisfieri potest, quia eius aequaiio generalis non nifi quatuor con- ti- ,) Vidd. La Grangc, 1. 1. P. II. Ch. VIII, P "-4' « L* Croix, 1. 1. I. S- 3»<>' P" S73- 102 COMMENTATIO tinet quantitates arbitrarias. Hinc fequitur inter oinnes fphaeras tangentes nullam exftare posfe , quae dici posfit cum fuperficie curva habere con- tactum perfectum fecundi ordinis. Semper autem fphaera ita determinari potest , ut osculatrix fit cur- vae cujuscunque in data fupeificie ductae. Ut hoc propofitum asfequamur , coniideretur y tan- quam functio ipfius *., uti in curvis duplicis cur» vaturae, et fecundum hancce hypothefin differen- rialia primi etfecundi ordinis quaerantur aequationis fphaerae. Ergo quando ordinata z confideratur tanquam ■F (*» bO? cujus differentialium quoti primi ordi- nis (untp et #, et porro y tanquam f(x) , cujns , po- fito dy = mdx , difFerentialium quotus primi ordinis d*z _ d n -z dx* dxdy ' est m\ deducuntur , pofitis /• = *— a 9 s — d* z f=n — , ex aequationc fphaerae hae aequationes dy* 9 (*— ci)+m (y—$) + (p+qm) (z—y)=o (3) ct 1 +m' 1 + dm (y — (3) + (p + qm)- + (r+ ism + tm- + qdm) (z—y) = o ... (4) et fubftituta aequatione y — [3 = q (z — y) , vel dmty — fi) = qdm (z—y), mutatur aequatio (4) in \+m x +(p+qmy+(r+o.sm+tm i -)(z-y)=o . . . (4*) unde i+m 2 +(p+qmy_ — L4J_t? p gw+C^+4*)"! 2 2—~y ~ r+ism+tm- r+zsm+tm*- Ergo hoc valore pofito = M collatisque formu. lis , habemus (§. 30.) z-y M A T H E M A T £ C A. 105 His formulis igitur est fphaerae osculatrix, quoad ejusfieri potest, determinata 1). §. 41- Quantitas vero m vel gi quippe quac reprae- fentet tangentem trigonometricam , quam tangens cur- vae projectionis in plano xy cumaxe abscisfarum x facit,est ejusdem valorispro omnibus curvis , quae per punctum contactus dnci posfunt, et fignificat projectionem rectae lineae, quae tangit et fuperfi- ciem et fphaeram osculatricem. Patet igitur , hanc- ce rectam esfe datam per hasce duas y'— y z=z m (V — x) z'—z ba p \ x'—x) + q (/ — y) , quarum ultima est aequatio plani tangentis 2). Haec quantitas m a curva, quae est projectio curvae in fuperficie ductae, dependet; curvae autem, quae per unum punctum fuperficiei duci posfunt , funt innumerae, et curvatura cujuscunque puncti fuper- ficiei numerum infinitum habet diverforum valorum ; quando quantitati m valores tangentium trigonome- ,) Vid. La Grange, 1. 1. P. II- Ch. VIII. p. *44- Cf. La Croix, 1. 1 1. S- 320. 575. 2/ Vid. La Croix, 1. 1. I- § 3-°- ad fin. p»a- 575« 104 C M M E N T A T I tricarum arcfls o* usque ad valorem arcus 360* attribuitur , innumeri exfistunt radii fphaerae oscu- latricis five radii curvaturae. Attamen inter hos omnes funt animadvertendi , qui maximi et minimi funt valoris. Ad hujus utriusque radii valores as- fequendos debet esfe 7- =0 vel -r =0 , quia in dm d?n formula ipfius S quantitas m non nifi per M occurrit» Ex aequatio (3) , mutata (2 — y) in M 9 facile derivatur (/•+» sm+tm 2 ) M+p 2 +i+2pqm+(i+q 2 )m*z=:o .... K**% quae, ditferentiata ci refpectUOT, pofito •7- =0 . dm fub hac forma fe offert (j + /«)il/+^+(i + ? a >=o .... (5)' j j j • pq +sM unde deducitur »2=2 — i+q 2 -t-iM quo valorc fubftituio in (4**) , obtinetur aequa" tio (i+p*+ rM) (i+q 2 +tM) 2 -- r K pq+ sM)\i+ ? 2 +/A/)=o vel Xi+P*+rM)(i+q*+tM)—(q+sM) 2 =zo quae fub hac forma poni potest *+/"+• rM+q*+p*q*+rq 2 M+tM + tp*M+rt M 2 -~p*q* — — s*M* — 2 pqsM=o vel (« — 5 2 ) M-+(S 1 + <7 a ) r— 2 /tyj + (i + p a ) t) M + i+p +q 2 =zo ... (6) Pofiris rt — j*=*, (1 +■/?') r — 2/>£j + (i+/> 2 ) * =/, et i+p* + q- =g 2 , haec mutatur in MATHEMATICA. 105 cM*+fM+g*=zo, — f±W— 4 2 4- ? 2 =0 ... (7) I) 1« 42. Angulus , quem curvae duplicis curvaturae , ad quas radu minoris et majoiis curvaturae pertinent, inter fe ih fuperficie piopofita faciunt , facillime cognoscitur. Valor ipfius M 9 deductus ex aequa- > v ., ' -/ .. pa+(l + v 2 )m tione (5) , est aequahs — ■■■ ■ » > quo s + cm fubftituto aequatio (4 **) mutatur in — (r+a sm+tm*) £2 — ^ * ~ — r- 1 +p 2 +2pqm + Ci+q % )m 2 =:o undc deducitur (o O Vidd. Meusner,I.l. pa?. 48a-4?6, La Croix, 1. 1.1. S. S2i. P. 375 et La Grange, LI. P. II. Chap. IV. p. 245." Conf. Leroy, 1. 1. §. ao>.p.tijr, §. 318. p. s 3 s. io6 COMMENTATIO (c i + ? a )> — p 9 m * +(( t -h 2 >— ci+/>*>)» — (o+p a >— p^O— • • • • cs) Porro patet , planum tfjv cum plano fuperficiem tan- gente coincidere posfe, et originem coordinatarum cum puncto contactus , atque hanc mutationem nil impedire , quo minus fuperficies propofita et fphae- ra osculatrix inter fe eandem relationem retineant. Hoc cafu projectio curvae duplicis curvaturae fe confundit cum curva ipfa, et ope valorum ipfms m exprimuntur tangentes trigonometricae angulo- rum , quos tangentes curvarum majoris et minoris curvaturae cum eadem linea faciunt. Quae cum ita fint , axis z et normalis coincidunt , et quantitates x , y » z , p et q evadunt omnes aequales fero ; quo facto aequatio (8) mutatur in (r—t sm*+Cr—O m — sz:::0 vclf/;»H m— i=o..(8+} Ex hac aequatione deducitur 5 - v S / Duobus radicibns rcprefentatis per m' et m" m' m' m! m" = — i vel m' = — - m Pofito m"^o, est «fe — ?s» ei 'S° m> est ungpns o angulirecti , etcurvacmajoriset minonscurvaturae,in cur- MATHEMATICA. io 7 curva fuperficie fitae , inter fe faciimt angulum rec- tum. Praeterea hinc . colligi potest , in quacunque fuperficie inter omnes fectiones normales duas fec- tiones principes exfistere, quarum radius curvatu- rae unius fit minimus , alterius fit maximus i). §• 43- Quando in formula (2— y) (§. 40.) codrdinatae x 9 y 9 z aequales fero ponuntur, mutatur haec for- mula in i+m* ' r + zsm + tm' ergo $= — 7 Itaque fi requiritur radius curvaturae fectionis , quae in fuperficie propofita a plano quocunque pernorma- lem vel novam axem z , ut ponamus , transeunte , con» formatur, tum fubftituenda est in formula ipfius y pro m tangens trigonometrica anguli , quem hocce novum planum normale cum plano xz facit , e. g. quando hoc cafu radii majoris et minoris curvatu- rae quaerendi proponuntur , fubftituantur m' et m" pro m, Ergo propter m ~ (r—t)+(y( r —ty+A s^_ zs £t J = (r— O+C^Cr-O^+4^) m' zs " ob- O Vidd. La Grange, 1. J. P. II. Ch. IX. p. 146. Eu. 1 c r , in Mem. dc Berl. anno 1760. Mcusuer, 1. I. p. 488 it Leroy, §. 344. p. 215. feu/j. 10 8 COMMENTATIO obtinetur formula radii majoris curvaturae y== r\+tm'+ " C'- O a +4' ft -r- (rw) V(C>w) a 4- 4*') A= — ( r+ + V((r— 2 +4* ft > Alter radius princeps, fubftituto valore ipfius m" , non difFert a prima , nifi figno radicis , ideoque uterque radius comprehenditur in formula ( - + ^ (( r_0 a +4O""l 5 " C9) ve l («-j^A^-Cr+OA+eo cujus radices fignificant radios majoris et minoris curvaturae. Cafu vero, quo normali:» et axis z 9 planum tangens et planum xy coincidunt, est pla- ne indeterminata directio axium hujus plani xy, Itaque propter plana circulornm osculantium majo- ris minonsque curvaturae, li'oi invicem perpendi- culariter infistentia , pianum x z existimari potest transire per unum horum circulorum , et planum y z coincidere cum altero. Cum res ita fe habat , evanescit quantitas j; nam unus valoruiu ipfius m hoc cafu est =0 , aker _= CO , et in aequatione m*s~\-m(r — — J ' = — • 4-0 > P°^ iU) »'=0 , et in J4- r — ■ 13 =°> P° ruo m == ^ 5 > obtine- r m m~ tur in utroqne cafu j = o : ergo 1 -j- m 2 — -.«.j f T vel MATHEMATICA. 109 fm0 coscp 9 1 vel , pofito m = rcos a cJ>-H(in* ...... (11) Hinc fequitur radium curvaturae fectionis cujus- cunque, plano tangenti perpendiculariter infisten- tis , dependere a radiis majoris minorisve curvatu- rae , et ab angulo , quem planum fecans facit cum planis circulorum majoris minorisque curvaturae 1). S. 44* Quando radius curvaturae 5 pofitivi est figni 9 fuperficies locum occupat fupra planum tangens , fi. negativi, infra hocce planum. Cum autem radii principes S' et 3" inter fe aequales et ejusdem fig- ni funt, indicat formula(io)S=y esfe, qualiscun- que 1) Vidd. La Croix, 1. 1. I. 5- 323« P« 517» ct Leroy, S. 89S— flp9- p. eij feqq. no C M M E N T A T I que fic angiilus

5=0. Hoccernitur e. g. in omnibus punctis fphaerae. Siradii principes habent figna contraria e. g. 3'iignum pofitivum et 3" negativum , tum ita fe habent fec- tiones principes MA et MB (fig. 27.), ut fuperfi- cies in M non fit convexa, quia aliae fectioncs fupra , aliae infra planum tangens fitae funt. Ad limites harum fectionum determinandos ponatur in formula (10) S" negativi figni : ergo != § 7Cos a — - fin* cp et ; hocce cafu , S == CO exfisente , cos 2 4> fin 2 $ , . 2" % ' y S 77 >unde tang.4>=-£ ^ - ... (12) Valoris hujus $ fit expresfus per + a et in plano tangente ducantur duae lineae rectae DD' et EE' , qnae faciant cum MX' angulum aequalem valori «. Omnes fectiones igitur fitae in angulis oppofitis DM E et D'ME' habent radios curvaturae pofiti- vos , ideoque limt omnes fupra planum tangens , dum V est minimus omnium radiorum pofitivo» rum ; angulo crescente fupra a formula (1 o) indi- cat exfistere §' negativum , et decrescente angulo ab 45 = a , quo cafu §= OO, usque ad 0=90°, quo cafu S = — 5", omnium fectionum , quae funt fi- tae in angulis oppofitis DME et D' ME' y radios curvaturae esfe negativos , ergo omnes fectiones fi- MATHEMATICA. 01 fitas infra planura tangens. Praeterea l patet e for- mula (9) , radios principes haud contrarii esfefigni et fuperficiem convexam , fT ^rt — j a ) >o , curvatu- ras autem fibi oppofitas , fi (rt — j*) — / cos 6 cos

- P» S4 r « M A T I-I E M A T I C A. 113 praeterea est dzi=:pdx + qdy. Ergo f dy' fin $ =p ( dx' cos

pcosQ + q fin dx' ~~ fin +p cos cosQ + q tinQX d P cos dfinfl— cos fin — # cos 5 cos )(pcos0-|-^fin 0) ? ^ _ (p cos ^ + q fi n ) 3 (pdx+q dy) itaque his valoribus fubftitutis obtinetur radius &"' aequalis quantitati crpdx+qdyXCpcoscp + qfmQy ? -" 7 + (fin fl 4- p cos Q fin cos0nn<£— 0Cos0cos i i vel,propterr=— - et*=— ^- ^ = ^ fin * " S" cos 2 £ + §' iin* Quando autem in hac formula angulus 5 = 90« ponitur , fectio obliqua abit in fectionem norma- lem , et eadem formula obtinetur, quae jam pro radio curvaturae fectionis norinalis inventa est. Hinc fequitur $'"=$. Gntf et exfistente angulo , quem inter fe faciunt planum normale et obliquum , 53 u l'" = 5. cos 9 unde concludendum est, radio curvaturae fectionis normalis et angulo » cognitis , radium fectionis obliquae facillirae reperiri posfe, et radium cur- vaturae fectionis obliquae esfe radii curvatu- rae fectlonis normalis projectionem 1), in plano obliquae fectionis a). Quando cum linea MP , quae repraefentet d vel radium fectionis normalis transeuntis per tangentem MX' , tanquam radio fphae- 1) Vid. Leroy, 1. 1. §. 81, p. 52. a) Haac conGderatorem radiorum curvaturae, plr.no tangeme et xy coinc dentibus , magna ex parte debemus Meusnero, quapropter hoc theorema vulgo Meusneri dicitur esfe. Vid. Mem. preTentpar furEtr. TorciX, p. 486" fe P« 578. H a n 6 COMMENTATIO Adx + Bdy + C Cpdx -t- qdy) = o vel propter mdx^zdy A + Cp+(B + Cp)m=o . . . . (i) Praeterea quia hoc planura transire debet per fphae- rae centrum , cujus coordinatae funt x , /3 , y , opus est ut obtineatur A (x—x) + B (y—{3)+ C(z— 7 ) =j o Ex §. 40. cognoscuntur * — «x = — p (s — y) et — ^/> — 2ty + C=o (a) E qua aequatione conjuncta cum (1) derivantur A ^ m + pg + g^m R i +p*+pqm C" - pm — q C" pm—q quibus valoribus fubftitutis, obtinetur aequatio quaesita {m+pq +q*m){x'-x) +Cl+p*pqm')h(q™-qXz'-^= c Animadvertendum est , fubftituto valore ipfius m in formulis quantitatum (.r — x) , (j — /3) et (2— -^0 + t (d +:* a >-(i+^>) — ( i-j-p a );+/><7r~o. .. .( > funt cognitae. Unde colligitur , ad duas normalcs fefe invicem fe- cantes vel (itas in uno eodemque plano invenien- das, maxime differre, ad quodnam punctum a data transeatur in fuperficie propofita. dy Quando inter (c) et (d) quotus — eliminatur , tum obtinetur , ad quahtitatem (z' — z) dctefminan- dam , aequatio (2'— z)\n— j 2 )+(2'— zX(i+q*)r—zpqs +Ct+P a )0+(^ a +r) =0 ... (/0 quae, mutata z' in 7, convenit aequationi (6) J. 41 , et fi (2'-— 2) elimenetur , exfistit eadem aequatio atque aequatio (8) , cujus ope dcfiniun- tur valores ipfms m. Valoribus (#'— *) et (/ — j) ex(tf)et (b) inaequatione$=r|/((# / — x)*-i-(y'-—y)* H- (2' — 2) a ) fubftitutis, obtinetur §=(2'— z) l/(i+^ a 4-2 2 ). Ex acquatione (/) derivatur va- lor ipfius (z'—z) 9 qui in hac fubftitutus praebet aequationem $ a (^—i a )— 5CC i+<7>— W+C 1+/» 8 » •(i+/» 2 +? 3 )+i +p a +? 2 =9 MATHEMATICA. n$ quae convenit aequationi (7) §. 41« Ex his con- cludendum est, centra circulorum osculatricum majoris et minoris curvaturae fita esfe in inter- fectione normalium fefe fubfequentium 1). Disquifitio interfeclionum normalium fefe fubfe- quentium pertinet ad quaestionem generalem, in. qua confiderantur interfectiones linearum fubfequen- tium, quae ad fuperficiem fecundum quandam nor- mam mathematicam ductae funt. Huic problema- ti univerfali nititur theoria refractionis et reflexio- nis radiorum corporis luminantis per corpon quae- cunque 2). $. & Ope aequationis (0 cognoscitur (fig. 31 in plano^ directio PP' , fecundum quam , concideratis dx=tPH 9 dy^P'H, ideoque |ss tang. P'PH 9 a puncto M in fuperficie ad proximum W trans. eundum est, ut duae normales fibi occurrant. Hae lineae, quae hoc modo in fuperficie de fcribun- tur, appellantur lineae curvaturae Qigncs dc cour- bure\ Haec lineae faciunt inter fe rectum angu- lum ,) Conff. Leroy.Ml. S- SH-P- «3,«La Croix, 1.1. L S *0 H»c theoriam tractavit Malus. Vidd. Mem. prefent P» dcs Sav. Etr. Tom. II. ec Journ. de Wcole polyt. Chap. XIV. Ift0 COMMENTATIO lum, quia, fi ponatur planum , in M fuperficiem tangens , esfe parallelum plano xy , partes infinite parvae vel elementa MM et MM" funt eorum pro- jectionibus parallela. Aequatio plani tangentis re- dit ad z's2, unde concludendum est , p et q esfe aequales fero. Hi valores fubftituti mutant ae- quationem (0 in Ct>£Or>— •••« cujus radices tang. P' P H =3 tang qt et tang. P" P H =s tang cp" , ideoque tang <$>' tang 0"= — 1 Ergo P P' et PP" faciunt interfe angulum rectum , et hanc ob caufam etiam M M et M' M" , quae elementa funt fita in fpatio. Si comparentur inter fe aequationes («') et (8') §. 42 , cujus ope determinata est directio fectio- num principum, patet duas lineas hasce curvatu- rae M D et D M" esfe' tangentes duarum fectio- num principum M A et MB. In eo autetn,. quod hae fectiones principes femper in uno eodemque plano fitae funt et plana principum fectionum trans- eunt per normalem, raro omnibus ex partibus conveniunt cum hisce lineae MD' et MD" 9 quippe quae plerumque funt duplicis curvatu- rae 1). — Quando invenienda proponitur aequa- tio linearum curvaturae, funt quaerendi valores quantitatum z 9 p,q , r , s , t in funccione x ay t qui- t Vid. Leroy, 1. 1. §. 315- P< »3i feqq. M A T H E M A T I C A. iai quibus fubftitutis in aequatione («)» obtinetur ae- quatio differentialis projectionum linearum curva- turae in plano xy , quae aequatio differentialis est integranda. Conftans vero arbitraria C, quae ae- quationi integratae addi folet, ita determinetur , ul curva in fuperficie per datum punctum transeat* Attamen , uti patet e formula (e) haecce conftans fecundae potestatis , ergo admittit pro quocunque puncto fuperficiei duos diverfos valores. qui ad illas duas lineas curvaturae puncti dati perti- nent i). S» 49« Tandem est de interfectione fubfequentium nor« malium obfervatio haecce digna, quae cognosca- tur. Plana normalia per puncta fubfequentia lineae curvaturae primae ducta conformant fuperficiem evo- lubilem, cujus latus reflexum conformatur a cen- tris circulorum osculatorum lineae hujus curvatu- rae. Si res ita fe habet in omnibus lineis ejusdem curvaturae, obtinetur quaedam feries fuperficie- rum evolubilium , quarum latera reflexa conftituunt fuperficiem curvam , in qua omnia centra circulorum osculatorum linearum primae curvaturae locum oc- cupant , et quae ab omnibus tangitur, haec fuper- ficies praeter hancce habet alteram partern (nap- (pc O Vid. Lc r o y, 1. 1. $. 324» P« »89. iaa. C M M E N T A T I O pe), in qua cernuntur centra circulorum fecun- dae curvaturae , quae altera pars oritur e lateribus reflexis , quae conformantur a planis normalibus ad lineas fecundae curvaturae ductis , et tangitur ab iisdem normalibus atque prima i). Ad aequatio- nem obtinendam harum duarum partium (itappe$) 9 in quibus fita funt puncta omnia interfectionis , cujus coordinatae in aequationibus (a)\ (b) etC/) defignantur per x' , y' , z' , eliminendae funt inter has tres aequationes et aequationem fuperficie quan» titates x , y et z, Quo facto aequatio quaesita est reperta. Duae partes curvarum fuperficerum, quae per centra curvaturae conformantur , funt in cadem ratione ad fuperficiem propofitam, in qua evolutae linearurn curvarum fimplicis -curvaturae ad curvas ipfas 2). Aequationes et fonnulae hucusque inventae , dum coordinatae fibi perpendiciilariterinfistentes fuman- tur, applicari posfunt ad fuperficies, quarura aequa» tio ope alterius fystematis coordinatarum data est, modo fubftituantur pro x , y , z formulae , quae huic fystemati conveniunt 3). S.5o. 1) Conf. $. 45 >n fine. a) Vid. Leroy, 1. 1. $. S*S« P- -&• 3) Tales formulae exftant in Journ. de l'<5cole Polyt. Caph # XV. T. V. p. 182 ct 270 feqq. et apud L a Croix 1. 1. I. 290. p. 328 feqq. Conff. , quod attinet ad has formula» L a Crange Mech. anal. etLaPl»ce, mech. cel. MATHEMATICA, ia S $• 50. Quia fex conditionibus fatisfacienduin est , ut exfistat inter duas fuperficies perfecttis contactus fecundi ordinus aequatio fuperficiei tangentis tot conflantes contineat necesfe est, ideoque aequatio fimplicisfima fuperficiei ejusmodi est hujus formae zzzi4+2Bx+a.Cy + Dx' k +2Exy+Fy z fi origo coordinatarum et punctum contactus , pla- num tangens et planum xy coincidunt, obtinentur pzzPzzo, et ^=j2,=o(S. 41.)» Aequatio ipfa igitur mutatur in zz=Dx* + iExy+Fy* 9 fin vero pro planis xz et y z fumatur ea , quae continent majorem minoremque circulum osculato- rem, est s = $=0 1) , unde fequitur Ez=o. Ergo aequatio fuperficiei tangentis fe offert fub hac forma zzzDx*+Fy z quae aequatio est paraboloidis hyperbolicae, et , una coefficientium D five F =0 exfistente , ae« quatio cylindri parabolici. Ex his colligi potest , duas fuperficies , quae ha« beant contactum perfectum fecundi ordinis , in hoc puncto esfe ejusdem curvaturae. Quando igitur duae fuperficies per unum idemque punctum trans- euntes radios curvaturae et majoris et minoris ae- quales habent, inter fe habere contactum perfec- tum fecundi ordinis, et quoniam hae fuperficies pla 1) Conff. §. 41, 42. la* COMMENTATIO plana tangentia atque plana circulorum majoris mi« norisque curvaturae habent communia, evanescere differentialia primi ordinis , eaque fecundi ordinis esfe d*ziz2 rdx* + tdf , et d*z = Rdx*+Td*y. Praeterea propter radios aequales patet obtineri Rzzr et Tz=t. Hinc fequitur fuperficiem ortam rotatione circuli majoris curvaturae circum rectam , quae e centro circuli minoris curvaturae perpendiculariter ad ejus planum est ducta, vel ortam rotatione cir- culi minoris curvaturae circum rectam , quae e cen- tro circuli majoris curvaturae perpendiculariter ad ejus planum dncta est, contactum habere perfec- tum fecundi ordinis cum fuperficie propofita. Monge radios principes radios curvaturae fu- perficiei , eos confiderans tanquam radios duarum fphaerarum , quae folae fuperficiei duo puncta infinite parva distantia a fe invicem disfita commu- nia habent i). Tandem mihi restat, ut tractem inverfam tan- gentium methodum. O Vidd. La Croix, I. I. I. 5. 32S. p. 586 ct Leroy, 1.1. CA- - i C A P U T IV. DE INVERSA TANGENTIUM METHODO, S- 51. - t Problemata , quae hucusque de tangentibus age- bant, ad methodum directam pertinent; ad inver- £am autem pertinent ea problemata, in quibus ex datis tangentium proprietatibus curvae aequatio quae- renda proponitur. Primo tempore inventionis cal- culi difFerentialis mathematici directam methodum et calculum difFerentialem fere unum idemque ha- buerunt. Eodem vero jure inverfae methodo no- men calculi integralis tribui posfet. Pervenitur enira, fi e tangentium datis proprietatibus curvae ipfius aequatio invenienda fit , ad aequationes , quae cum quantitatibus differentiatis commixtae funt. Unde igitur colligendum est , calculum integralem esfe inftituendum , quo folvantur talia problemata , et eo latius inverfam methodum patere , quo latius cal- u6 COMMENTATIO calculus integralis i). Liceat mihi paucis. quibus- dam exemplis methodum hanc inverfam illustrare. §• 52- Baunius Cartesii amicus primus problema inverfae methodi , quod deinde ajac. Bernouil- 1 i o est refolutum , mathematicis fui temporis pro- pofuit 1). Ejus problema ad quaestionem hancce redit : data aliqua curva five algebraica five trans- cendente, alteram inveniendam, cujus fubtangens et ordinata in eadem fint ratione, in qua, data altera linea m et fumma vel differentia ordinatarum curvaedatae et curvae quaerendae ; fit P aequalis or- dinatae curvae datae , ergo per hypothefin ^:y = m :y±P O Vidd. Leibn, , Op^ Omn. III. pag. 76, 84, 172, 190,287,296,337. Be'rnouill. ,Op. omn. III. §.403. Conf. Newt. Op. Omn. I. p. 276. Cap. VII. 18* pag. 502. Cap. XI. 2. — Euler, de infigni promotione inverfae tangentium methodi loquens, „ hac methodo, inquit, plurima pasfim ex- Cstunt proWemata foluta , e quibus analyfis maxima cepit incre- menta; verum problemata eo pertinentia ad diverfa genera re- vocanda videntur, prout proprietas praefcripta vel ad fingula tantum curvae puncta, vel ad bina plurave, immo infinita re- fpicit." Conf. Novi Comm. Acad. Petrop. Tom. X. pag. 135. 1) Vidd. Mont ucla, Hist. des Math. II. p. 146. III. p. 317. Baunii Epist. Tom.III. Ep. 71. Jac. Bernouilii, Op. Qmn. T. III. p. 421 , et Act. erud. Lipf. anno 1693. M A T H E M A T I C A. 127 fi ve mdy — }dx=z+Pdx, quae fub hac forma fe afferre potest mdy Qjdx = Rdx quae integrata mutatur in ,*^f*0 p^®** **+c)o et pofito e-^ C&* =z ^ ideoque ^ yg^ _. /t s vel - /. Qdx-=.L. z , fi quantitas « tanquam modulus fumatur , obtinetur aequatio z „ Rdx z r mR , _ J m J z m* z quae est aequatio curvae quaesitae. Talis curva facillime conflruenda est. Sit (fig. 32.) DN cur- va aliqua Cujus ordinata fit aequalis quantitati £. Area ADPN praebeat valorem [Qdx, Hicce va- lor repraefentetur per rectangulum FQ , cujus unum latus fit=OT, alterum AQ— ~ /Qdx, quo fac- m to fit L. QR= ~ /Rdx, ideoque £il=z, fi „ mR deinde defcribatur curva , cujus ordinata fit -« et z cujus area per iS* indicatur, cognoscitur, con- ftruendo >-ti ordinata y i. e. PM curvae quaesi- 1»*' tae O La Croix, 1. 1. II. $. S<2. P« »44. 3) La Croix, 1. 1. II. §. 470. p. 184. laS COMMENTATIO tae i). Si in functionibus Q et R fubftituantur ordinatae curvarum duarum , quae ad axem AX lint fumtae, obtinetur hoc cafu 0=:« et x=i.2, ideoque iLrrH-P i. e. ordinata curvae datae. B a u ni u s autem pro linea data rectam cum axe abscisfarum femirectum angulum facientem asfumferat a). Alterum exemplum fit problema de trajectoriis , quod jam primo tempore , ex quo geometri calcu- lo integrali incumbere coeperunt, maxime celebra» tum fuit. Euler imprimis (3) hoc problema tractavit, quod redit ad curvam trajectoriam dic- tam determinandam , quae fub angulo dato fecet omnes datas lineas ejusdem fpeciei. Supra jam oc- currit quoddam exernplum (§. ai) curvae, quae fub dato angulo lineas rectas fecat ; hoc autem !o- co generali modo tractetur. Sint (fig. 33.) D, N, DN, D'N' curvae quae fecandae proponuntur ab il/Z.Angulus TMt fit datus per hypothefin. Coor- dinatae curvae fecandae per x' et y' et coordinatae curvae fecantis per * et y repraefententur , atque per 1) Vid. La Croix, 1.1. II. §• 673. 448. a) Conf. J. Bernoilii, Op. Oran., Tom. III. p. 422. 3) Quae Euler de trajectoriis lineis obfervavit, inveniri posfunt in Comraent. Aead. Petrop. Tom. II. p. 92. Tom. V. P. 169. Novis Act. Acad. Petrop. Tom. I. p. 3, Act. Acad. Petrop. Anno 1732. P. II. p. 3- Nov.iComraent. Acad. Petrop. Tom. XIV. p 46 et iraprimis memorabilis est ejus Digresfio de trajcctoriis tam orthogonalibus , quam obliquangulis in No- vis Comm. Acad. Petrop. Tom. XVII. p. 205—248. MATHEMATICA. iap per a tangens trigonometrica anguli confiantisT.fl/f, vel difFerentiae angulorum MPT et MtP 9 quorum dy* tangentes trigonometricae repraefentantui per ~. et •r- Ergo obtinetur aequatio dx* tang. TMtr=. tang. (MtP — MTP) dy ___dj 1 dx dx' vel o dx"dx ct , quia aequatio curvarum , quae fecandae propo- nuntur , cognita esfe fumitur , obtinetur dfzspdx' j ergo dx* dx in qua x=.x' et y=/ pofita funt, quia curvae et fecans et fecanda punctum interfectionis commu- ne habent. Quando inter hanc aequationem et ae- quationem curvae primitivam conftans arbitraria, qiia curvae fecandae a fe invicem differunt , eli* minatur, patet aequationem exfistere, quae conti- tineat omnes interfectiones ideoque quae integrata fit aequatio trajectoriae. Exfistente angulo TM trecto, trajectoriae appel- lantur orthogonales , et aequatio generalis mutatwr propter = 00 in i +p 7* = o Hoc modo curva trajectoria inveniri potest. In- dicando autem , quomodo haec aequatio generalis iu l dfc- i3o C M M E N T A T I O diverfis cafibus fefe habet, viderer exponere tbeo- riam trajectioriarum potius, quam exempla praebere inverfae methodi , quare has lineas derelinquo. ■ $. 53- Problemata , quae ad radios curvaturae pertinent vel evolutas , anfam praebent aequationibus , in qui- bus differentialia fecundi ordinis occurrunt , ita ut ad aequationem curvae quaefitae inveniendam inte- gratio iteranda fit. E. g. fi curva invenienda pro- ponitur, cujus radius curvaturae aequalis fit quoto radii curvaturae (eo momento , quo -angulus , quem normalis cum axe abscisfarum facit , fit aequalis fe* ro) et quadrati cofinus hujus anguli , ita ut, fi * = o , y et ille angulus aequales fero obtineantur. Ponatur ille angulus =

=_ *? ay < S * 8 ° ' eSt c~of^ = r fec2 4)=^CH-tang 2 cJ)) dy d z y dp pofitis — = /> , ideoque ~* = -f* obtinetur v dx rl x dx- dx* dp p* d x vel r d l-—f (i+/0_ ax un« MATHEMATICA. 131 unde deducitur l j _ rd P quae integrata ita fe habet P hinc fequitur - itaque z vel — « u et, quia, fi *=o, v debet eiiam esfe aequali* fero, _C+l/-r a )='' c ' vel te-^+X^-O qno valore valor ipfius y mutatur in '- r *' m — C + W-r*) " Quando *=o est, evadit 4> = o; attamen exfi- ftente tang 4=|> valor *=o necesfe est red- dat quotum^aequalem fero. Quo facto dedu- citur ex aequatione (a) aequatioo=I^CC a — '"O uo- I « 13* COMMENTATIO unde Cz=z-hr. Asfumto deinde C = — r ct hoc valore fubftituto , est aequatio quaefua 7 r Curva , quae per hanc aequationem repraefen- taiur, in mechanica nomine lineae catenariae oc- curric , et est linea aequaliter crasfa duabus extre- mitatibus fuspenfa et gravitati fuae relicta i). Alterum exemplum fit problema , quod refolvit Schubert a), et quod proponit curvam inve- veniendam, cujus radii curvaturae aequales fint normalibus. In hoc problemate funt duo cafus distinguendi , unus quo radius negativo , alter quo hic pofitivo figno affectus est. In primo cafu ob- tinetur 3) per hypothefin j {/(dxz+dy*)^ m (dx*J\ dy*)l dx dxd-y vel j d*y+dy*+dx ,} sa o , ex qua aequatione ope integrationis derivantur hae aequationes j dy-{- xdxz=Cdx 9 y*+x*zz Cx+C cnrva igitur hoc cafu est circulits , cujus centrum est in axe abscisfarum. In altero cafu exfistit aequatio 4 /rl/Q/rs-H/yJ ^ (dx*+d\*^ dx '■■ dxd x y vel l) Cf. Honn., Gurf. math. appl.l. p. $6*. a) Vidd. Nov. Acc. Acad. Scient. Petiop,, Tom. IX. i5c>. imprimis, $. 8. feqq. 3) ContT. §■ 9, 18. M A T H E M A T I C A. 133 unde yd*y z=.dx*+dy*- vel, pofito dy=zpdx^ p unde dy _ pdp y ~ *-hP* et integrando fivey=zal/(i+p*) quae integrata matatur in ;— = /. — -•" *- unde x— b __ j+yCy — a a ) e a '" a hinc fequitur Quando fimplicitatis canfa una conftantium deter- minatur e. g. a = 1 , obtinetur e x— b+ e b—. x J " 2 Determinetur altera conftans b , ita ut forma aequa- tionis fiat fimplicisfima , ideoque mutatur x—b in#, quo facto origo abscisfarum locum occupat inpuncto, quo xzzb, Ergo J=s — — quae 134 COMMENTATIO quae aequatio in feriem evoluta , repraefentatnr per x a , . *♦ y=ai+ 1 r-etc. I. 2. I. 2, 3.4. In hac igitur aequatione valori xz=z + e idem va- lor ipfius y respondet. Pofito #=0 obtinetur y = 1 , quae minimus valor est ordinatarum. Sive pona- tur *=-t- co? five x = -|- 00, utroque cafu fit y = -i-00. Cuicunque valori ipfius x five pofi- tivo , five negativo , unus idemque realis valor ip- fius y convenit. Hinc concludendum est , curvam quaeGtam esfe formae, qualis curvain fig. 34. cujus diameter est normalisprolongata per vertricem A y aquo puncto inde ad utramque partem ramus ae- qualis et infinitus fe extendit 1). S- 54« Hucusque autem talia problemata tractavi in qua integratio , quae dicitur , completa inftituenda est , quip- 1) Fere infinitus est numerus problcnntum , quae exttant ex inverfa tangentium methodo. Inter alia funt memoranda quae inveniuntur in Novis Aet. Ac. Petrop. IV. p, 104 per Fuss, IV. p. 190 per Scubert, VI. p. 77 per Enler, XIV. p. 306 per Gourief, Nov. Comm. Ac. Petr. XVI. p. 240 per Eu- ler, Act. Ac. Petr. Ann. 1781, P. II. p. 290 per Plattz- man,Comm. Ac.Petr.Tom XII. p.3per Euler, Mem. de l'A- cad. de Paris A<>. 1705, p. 25 per Rolle, A°. 1732. per Eouguer, (des lignes de pourfuite, ad quas conf. Corresp. fur recol. polyt. Tom. II. p. 295). Mera. preTent. par div. Tav. dtrang. Tora. I. p. 311 , Mem. de Fontaine, p. u. Nov. Act. Upsf. Vol. III. p. 262 et S chmid t, nagelaten wisk. ▼erh,, p. 226. MATHEMATICA. fcgj quippe cujus ope perveniendum est ad aequationem , quae omnes curvas proprietate propofita gaudentes contineat. Integratio 2utem haud raro non iia fele habet, quo cafu efficitur ut folutio tantum ad non- nullas lineas fe extendat. Ad rem illustrandam fe- quantur haec problemata. Primum talis curva invenienda proponatur , cu- jus in tangentem ex dato puncto demisfae perpen- diculariter lineae fint inter fe aequales. Exfistentibus x et y coordinatis curvae invenien- dae et _' et y f coordinatis dati puncti et puncto , ex quo perpendicula demittantur tanquam origine coordinatarum asfumto , obtinentur aequationes tan- gentis et perpendicularis lineae fub hisce formis /-,:=|c,-w),y=_|y ( s.8.) _ , xdy — y dx , . xdy — ydx , Er S° *~ *?**• *' /= - *?£*• d * et distantia puncti dati ab origine coordinatarum per n defignata, xdy — ydx v ' V(dx*+dy*) ' hinc xdy — ydx—n V(dx*+dy & ) et propter 2 ) n 6 COMMENTATlO rpdp vel xdp+y^^o Haec aequatio disfolvi potest in duos factores , in x+ — ^ — • =3 o et dp rs o , quorura e fecundo concludendum est p esfe conftantem quantitatem vel C. Ergo obtinetur y =Cx+nV(i+C^. Pri- mus autem factor praebet^rrr-f- ■ . a ^ ideo- que V(i +P^ == — "£ = + •(«W/ , qUQ Va * lore in propofita fubftituto obtinetur aequatio quae est circuli. Hinc fequitur , omnes lineas rectas , quae per aequationem yz=: Cx+n]/^i + C*) repraefentan- tur, ab illo circulo tangi, et lineam ad has rectas perpendiculariter demisfam esfe radium hujus cir- dy culi , et quia valor ipfius / ex aequatione circuli 7 ox ductus femper convenit cuidam valorum ex integra- li completo deductorum , praeterea patet , circulum confiderari posfe, tanquam ortum per interfectio- nem fubfequentium tangentium, vel interfectio- nem rectarum , quae comprehenfae funt in integra» li completo, et quarum fubfequentium binarum valores infinite parva quantitate C inter fe difFerunt ; ideoque quantitate C inter aequationemy,— Cxzsn •(1 + C 2 ) atque hanc e refpectu ipfius C difFe- ren- ma;hematica, i 37 rentiatam eliminata, aequationem circuli obtine- ri. Alterum exemplum fit , invenire aequationem cur- vae , cujus normalis (£) longitudo et distantia pedis normalis ab origine abfisfarum f» fint inter fe in ra tione data. Per hypothefin nanciscimur aequationes ! x dx dx Adformam functionis b = F (a) determinandam as- fumatur aequatio b=za k , ideoque obtinetur <«+ <&><•«&, e qua derivatur k— 2 y p + av(~+kx-y s: )= : ° dx ^4 »a k-z y 4 y dx . zVfk+kx-r} +I — °' quae offert aequationem hanc primitivam vel - + k x—f= (C- x) 9 quae est aequatio circuli i). Ita egit La Grange. Solutione particuliari Leibnitsius et J. Ber- n o u i 1 1 i u s rem confecuti funt. Leib- i) Conf. La Grange, Lec. fur le calc. des Fonct. Ed. a. p. aG6 138 C M M E N T A T I O Leibnitsius^veroi) confideravit hanc curvam tanquam conformatam ab interfectione infiniti nu- meri circulorum fubfequentium , quorum centra in axe fita funt, quo cafu radii circulorum evadunt normales curvae quaerendae , et relatio inter nor- males et partes axeos convenientes eadem exfistit atque relatio inter radios et abscisfas , quae respon- dent centris circulorum. Exfistente a abscisfa , quae respondet centro , et b radio, est aequatio circuli y z + (a — #) 2 =2#. Aequatio autem propofita inter a et b praebet bz^F (a) Ergo determinetur quantitas a 9 ejus valor fub- flituatur in aequatione circuli et ipfa inter ae- quationem, quae tum exfistit, hujusque differentia- le eliminetur ; quo facto pervenitur ad aequationem curvae quaefitae. Ponatur igitur, uti Leibnitsius, b*"=za k 9 in qua aequatione k est conftans arbitra- ria. Qua aequatione fubftituta mutatur aequatio circuli in ^24.^°— a a x +a* — a k = o , quae e respectu ipfius parametri difFerentiata fub hac forma fe praebet ( — q.x+2. a — k)d az=.o , unde k + Q x *=— 7— , quo 1) Vid. Act. erud. Lipf. A°. 1694- nova calculi difterentia- lis applicatio rell. Conf. Leibnitsii et Bcrno u ili i, com- "merc. epist. Tom. I. Ep- V. MATHEMATICA. j 3() quo valore parametri 00 fubftituto obtinetur H y* — kx =0, J 4 aequatio quae est parabolae, cujus axis tanquam axis abscisfarum, et cujus focus tanquam origo abscisfarum est habendus. Janus Bernouillius i) hoc problema fe- quenti modo refolvit. Ille confideravit duas nor- males fefe fubfequentes , obfervans accretionem in« linite parvam normalis et accretionem partis axeos , quae a normali dependet , in eadem ratione inter fe esfe, in qua normalis ipfa et pars axeos comprc- henfa inter ordinatam et normalem. Ergo parte axeos, quae a normali dependet , appellata a, et normali ipfa b , oritur proportio db : da~a — x : h ,db a — * vel r* =r — - 9 et propter tnangulum rectangulum , cujus hypothenufa = b et cathetae=y et a— x haec aequatio Ex his duabus derivantur Per hypothefin est b — F (a) ideoque x et y fi»nt darae, fi data fit F (#)• Quantitate a deinde eli- minata obtinetur aequatio quaefita inter x et y , e. g. db k pofito b*z=ak 9 evadit — =|K -9 ergo x — a — Vid. J. Bern. 0p. oran. T. HI. Sect. 14. p. 430. X. i 4 o COMMENTATIO k /* A a "\ — - ety=3i/( ak — - J* inter quas duas * 4 eliminata exfistit aequatio y*=zkQx+-j9 quae est eadem atque a Leibnitsio inventa» Ex utroque problemate praecedenti luculenter pa- tet, curvam, quae per folutionem particuliarem est data, oriri per interfectiones fubfequentes curva- rum , quae diverfis valoribus , quos arbitraria con- ftans in integratione completa asfequi posfit, re- fpondeant. Hinc fequitur, evolutam curvarum (§. 20.) or- tam per interfectionem radiorum curvaturae , con- fiderandam esfe tanquam folutionem particuliarem aequationis differentialis , quae omnes normales in- volutae continet, et ab his normalibus tangendam esfe, atque eodem modo fe habere evolutam ira- perfectam. S- 55. Quando autem has folutiones particuliares com- paramus cum ratione, qua fefe habent conftantes arbitrariae in contactu definiendo (§. 5.), nobis est facillimum intellectu , quomodo curvis tangenti- bus (fig. 35.) P Q, , P' & ... . datis curva tacta A B fit invenienda. Nam quando constantes arbitrariae ope differentiationis edata aequatione curvae tan- gen- M A T H E M A T I C A. 141 gentis eliminantur, exfistit aequatio, quae omnes fubfequentes interfectiones R , R' continet curvarum , quae diverfis valoribus , quos hae con- ftantes asfumere posfint , refpondeant , ideoque quae a datis curvis tangitur. Sequens obfervatio hanc rem fatis illustrabit. Quando Fz= o aequatio est curvae tactae , quae tanquam F (* , y) ponatur , et deinde pro curvis tangentibus aequatio quaecunque asfumatur, e. g. V = o inter x et y et duas conftantes a , b , fi contactus fit prima ordinis , vel inter x et y tres conftantes a, b, c, fi contactus fecundi ordinis,et fic porro ; exfistit in primo cafu , eliminatis inter F=zo, V=zo, d F = o, — 1) Vid. La Croix, 1. I. I. §. 281. p. 517. "?> ■• . K H 6 COMMEN TAT 10 dz dz dx dy P=z et pofito hanc perpendicularem esfe aequalem con- ftanti c % obtinetur quae integrando mutatur in 2= a x]+ b y -t-cV(i+a* + £ 3 ) , dum integrale particuliare fub hac forma fe offert vel x*-f-j»-+-s 2 :=2c* ideoque fphaeram repraefentat , cujus origo coof- dinatarum in ejus centro locum occupat. E natu- ra integrationis particuliaris , completae et generalis patet , fuperficies , quae repraefentantur ab integra- lo completo et integrali generali ejusdem aequatio- nis differentialis partialis primi ordinis , tangere in quocunque puncto unam fuperficierum , quae ex- presfae funt inintegrali completo ejusdem aequatio- nis ; attamen fuperficiem repraefentatam per inte- grale particuliare tangere per femet ipfam omnes fu- perficies , quae in integrali completo contineri pos- funt, et e contrario fuperficiem per integrale ge- nerale repraefentatam tantum tangere posfe fuper- ficies pertinentes ad certam fuperficierura fpe- ciem , quae dependet a relatione data inter a et b , quae MATHEMATICA. 147 quae conflantes arbitrariae funt integralis-comple- tae 1). Altcrum exemplum : inveniatur aequatio genera- lis fuperficierum, quae fub recto angulo fecent in- finitum numerum fuperficierum datarum , quarum aequationes non inter fe differunt nifi parametro a , quae in una eademque fuperficie tanquam con- ftans exfistit, variabilis vero debet esfe, ciun ab alia ad aliam fuperficiem transeatur. Hoc proble- ma , quod eadem ratione ad fuperficies atque pro- blema de trajectoriis orthogonalibus ad curvas fim- plicius curvaturae fi:fe habet, hoc modo folvitur. Sint * , y , z coordinatae rectangulae fuperficie- rum, quae fecandae proponantur. Harum aequa- tio est per hypothefin aequatio finita inter *,y, z et a. Quando iguur haec aequatio difFerentiatur quantitate a tanquam fola variabili confiderata et deinde inter aequationem hanc differentiatem , et aequationem ipfam a eliminatur, exfistit aequatio, cujus forma est dz sa pdx + gdy in qua p et q repraefentant functiones datas quantitatum *, y,s. Haec aequatio pertinet ad omnes fuperficics , quae fecan.lae proponantur. Ponamus aequationem fuperficierum , quaj fecant , diiFertni:iatam esfe dz=z l'd*-hQdy. Si defignentur per x\ y, z' coordinatae puncti cujuscunque in fpatio fui, est ae- l) Vid. Nouv. M<5m» cic Bcri. J774. p. 243. x 4 8 COMMENTATIO aequatio plani tangentis fuperficierum , quae fe- candae funt s'— z =/> (x?'r- *) + q (/ — ?) (§• 34-) et plani tangentis fuperficiei, quae has datas fe- cai unde fequitur , angulo , fub quo haec plana fefe fecant , appellato a. , formulam hancce obtinere x+pP + gQ COS a— ' ■ ■■ ■ E ^r 2 t^ •(l+/>^ a ).V'( !+/»+£») V' Quando autem fuperficies propofitae fub angulorecto fefe fecant, est angulus, quem earum plana tan- gentia in puncto interfectionis inter fe conftituunt , aequalis recto, et hanc ob caufam i+p P+q Q=zo Ergo aequatio , quae fit folvenda , est propter „ dz _ dx . P zs, t- et O ca — haecce rf.V ~" tfy in qua aequatione p et q funt functionos datac quanti- tatum x, y, x:. Integrale hujus aequationis de- pendet ab integraUbus duarum quaruncunque harum trium aequationum, pdy—qdxsio,pdz+dx~o>qdz+dyz=o a) fi harum duae integratae funt , et C et c tanquam conftantes asfumtae , obtinetur C=s.F(0» et ■/ /'/ // Ty 1 a , , i r -, \ ! ■/ ■' /', a/l j%f.f. I \/ ■ I " y ' /l.l .', I J. G. ROOSEBOOM RESPONSIO A D QUAESTIONEM, A NOB. FACULTATE MATH. ET PHILOS. NAT. I N ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA, propo sitam: „ Quales aceti varietates hodie ad usum chemicum „ et oeconomicum odhibentur ? Qualia principia „ pcregrina , praeter acidum aceticum , fingulae „ continent? Quomodo ab his depurari posfunt „ ct solent? Quaenam tandem est compofitio „ chemica ipfius acidi acetici? QOAE PRAEMIUM REPORTAVIT, DIE xxvi M. MARTII A. MDCCCXXX. i Ort dult donc considerer le vinaigre comme un des pro- duits les plus dignes de fixer Vattention de Veconomie ru- rala et domestique. Parmentibr. i ■ PRAEFATIO. ■ ■■ JNatura continuo immenfum numerum fubftan- tiarum , quam maxime differentium , variisque pro- prietatibus praedkarum creat; hominibus vero in- genium dedit, ut hisce recte uti posfent. Illis autem utimur, vel uti ex benigna Naturae manu nobis traditae sunt, vel etiam illas in aliam for- mam , artificiofe , transmutamus , purificamus et nobilitamus, eo confilio, ut nostro ufui optime respondeant. Illa mutatio perficitur, five viribus naturae propriis ex industria nostra excitatis, five humanis manibus , five machinis , atque fic porro. Ad istam autem mutationem quae chemicis na- turae viribus perficitur, praecipue pertinet trans- mutatio nonnullarum fubftantiarum vegetabilium in vinum , alcohol , cerevifiam et acetum , quod ulti- mum multiplici ufu Chemico , Oeconomico et Me- dico eminet. Non igitur mirum videtur, Nobi- A 2 lis- 4 PRAEFATIO. lisfimam Facultatem math. et philof. nat. , in Acade* miaRheno-Trajectina,hujus rei gravitatem perpen- dentem , quaestionem de aceto propofuisse , ad quam pro viribus meis elaboratam responfionem vestro V. Cl. ! judicio offerre audeo; pro viribus rneis, in- quam , minime enim ab artis tirone talia exfpectari posfe, qualia a veteranis expetuntur, Vobis etiam abunde cognitum est. Accipiatis igitur atque di- jadicetis hoc qualecunque opusculum tanquam ju- venilis aetatis laborem , cujus conscriptio , quam- quam etiam praemium eripere non contingat, mihi tamen utilitatis expers non fuit. IN- INTRODUCTIO. Acetum jam ab antiquisfimis inde temporibus cognitum fuit: Hippocrates etenim , Gale- nus et Dioscorides in operibus fuis de eo jam mentionem fecerunt , atque P 1 i n i u s fummo- pere aceti ad conficiendns fructus praestantiam lau- davit i). Legiones Romanae eo cum aqua mixto tanquam potu ufae funt , quem oxycrati nomine defignabant, atque Aegyptii videntur acetum tan- quam condituram in cadaveribus condiendis adhi- buisfe , testante Herodoto 2), quod etiam conficere posfumus e loco apud Pliniura ubi ait: „ pix liquida in Europa e teda coquitur, na- valibus muniendis multosque alios ad ufus. Lig- num (1) Plinius, Historia naturalis, Lib. XIV. Cap. XX. (2) Uerodotus Halicarnas: Histor. Lib. IX. Lib. II. C«p. XXXVII. 6 INTRODUCTIO. num ejus concifum furnis, undique igne extra circumdato fervetj primus fudor aquae modo fluit canali , hoc in Syria cedrium vocatur , cui tanta est vis , ut in Aegypto corpora hominum defunc- torum eo perfufa ferventur i). " Hoc enim Ce- drium non ex folo compofitnm fuisfe oleo empy- reumatico tenuiore , fed etiam acidum aceticum empyreumaticum continuisfe, ex iis quae hodie de indole chemica productorum destillationis ficcae lig- ni novimus , fatis apparet. Alchemistae postea cum aceto in arte fua multa experimenta fecerunt: ars vero illud coquendi ad Glauberum usque in- cognita fuit, qui tandem primus accuratam aceti coctionis defcriptionem dedit. Est autem acetum liquor acidus vegetabilis , pe- netrans , fubtilis , femi fpirituofus , fapore reficienti acido non admodum acri, odorc pcculiari attaroen grato, unicuique cognito, colore plerumque ftra- naineo, praeditus ; pondus fpecificum difFert ab 10135 ad 10251 4): ex hoc vero pondere quanti- tas relativa acidi acetici , quam acetum continet , mi- nime computari potest, caetera enim principia ace. to contenta ad ponderis augmentum etiam fuam conferunt partem , tum et ipfum acidum aceticum aqua , quemadmodum vidimus , paululum tantum- mo- 1) Plinius, Hist. nat., Lib. XVI. c. ai. 2) Klaproth und Wolff, chem. Worterb. , II. Band. pag. <58. INTRODUCTIIO. 7 modo est gravius. Quando igitur hanc relativam quantitatem examinare volumus, acetum cxauiinan- dura cum alcali quodam faturare debemus , quo major enim hujus quantitas requiritur ad plena- riam aceti faturationem , eo plus acidi acetici in eo continetur; (dummodo ejusmodi acetum alio acido non fit adulteratum). Acetum , quod jam o , 07 fui ponderis partem fubcarbonatis potasfae anhydri faturare valet optimae , quod tantum 0,055 vel 0,06 minoris habetur notae 1). Difficillimum autem est exacte determinare , quae- nam fit quantitas fubcarbonatis potasfae , certo ace- ti pondere faturatae ; hoc vero experimentum , fe- cundutn Berzelium, optime fequenti modo in- flituere posfumus : fumatur fcilicet tubus vitreus in plures gradus divifus, impleatur ad certam us- que altitudinem volumine determinato ammoniae liquidae causticae, quoad pondusfpecificum et quan- titatem ammoniae contentae bene cognitae. Lir quor in tubo jam cum tanta infufi heliotropii quan- titate misceatur, quanta , ad fluidum colore pro- funde coeruleo tingendum , fufficit : hoc facto , acetum , parvis femel fimulque quantitatibus , liquo- ri affundatur, donec hujus color perfecte ruber evaferit; tunc , e tubi gradibus , cognoscitur volu- men aceti adhibiti , et e quantitatc ammoniae fatu- ra- O J. J. Berzelius, Lehrbuch dcr Clicmie, Dresd. 1828. Band III. S. 1069. 8 INTRODUCTIO. ratae, quantitas relativa acidi acetici, illo volumi- ne, contenti i). Quando acetum in vafis non bene claufis ferva- tur, facillime et celerrime in fui generis putredi- nem abit ; haec putredo feu mucor est plantae cryptogamicae fpecies, vel e feminibus, vel ge- neratione aequivoca orta. a) Berzelius vero pu- tat, illum mucorem oriri impenfis principiorum remotorum, acidum aceticum conftituentium ; hinc etiam explicat , cur acetum eo debilius fiat , quo major in eo talis mucoris deposita sit quantitas 3). Hujusmodi etiam esfe videntur animalia illa infufo- ria, Vibriones aceti, quae faepisfime in aceto ob- fervantur. Olim putaverant efficaciam aceti ab his mfectis dependere, fed hoc erroneum fuisfe vel ex eo patet , quod in fortisfimo aceto non invenian- tur 4). Mucor incipiens infuper, colendo et prae- cipue etiam coquendo acetura , averti potest ; si au- tem illuddiutius mucore obfitum fuerit, tandem plane putrescit, quod praecipue valet de aceto cerevi- fiae, atque repeti debet ex magna partium mucofa- rum et extractivarum , in eo praefentium , quan- ti- 1) J. J. B e r z e 1 i u s , 1. 1. pag. 1069 und »070. a) Klaproth und Wolff, «hem. Worterb., II. Band. S. 68. 3) J. J. Berzelius, 1. I. pag. 1069. 4) l)oct. Struve, in notis quae adjecit opcri Doctisf. Dcmachy cui titulus: Art du vinaigrier, Par. J820. pag. 27. INTRODUCTIO. 9 titate. Tandera adhuc mucor averti potest clarifi- cando aceium per ichthyocollara 1). Ut plurimum oritur acetum in altera fermenta- tionis periodo acida; quando nempe fluidum fpiri- tuofum , vinofa peracta fermentatione, temperatu- rae 70 — 8o° Fahr. exponitur, primum obfervan- tur flocci mucofi viscidi, qui fenfum deponuntur; oxygenium ex aere atmospherico attrahitur, gas acidum carbonicura e liquido evolvitur, tempera- tura liquoris fponte elevatur, atque fluidura aci- dum evadit, dum ex alcohole formetur acidura aceticum, hinc Clar. Doebereiner acetum vo« cari maluit acidum alcoholicum, cum proprie nil aliud fit, nifi fpiritus vini femicombustus 2). Theoria hujus acetofae fermentationis fecundum Cl. Berzelium huc redit 3): alcohol conftat ex O C a H tf , acidum aceticum ex O 3 C 4 H 6 . Quando jam atomus alcoholis oxygenium ex aere attrahit, atque fic omne quod continet hydroge- nium oxydat, atque tunc quod remanet atomo alcoholis immutati addatur, oritur O*. C 4 . H c ; in hac igitur formula unus tantummodo oxygenii ato- mus defideratur, ut acidum aceticum fiat , quem adhuc aer atmosphericus praebet. In hoc igitur pro- O Ypey, fystem. handb. der Scheik., Tom. IV. p. 175« -) J- w - Doebereiner, Anleitung zu einer Kuiistmaszi- gen Bereitung verfchiedener Arten Esfige, Jenae A°. 1S17. 3) J. J. Berzclius, 1. 1. Tom. III. pag. 1064. io INTRODUCTIO. procesfu ex duobus atomis alcoholis, qui quatuor oxygenii asfumunt , unus atomus acidi acetici et tres atomi aquae oriuntur. Fermentatio acetofa er- go nil aliud est, nifi fimplex oxydationis proces- fus. Ut autem ipirituofi liquores in acetofam fer- mentationem transferri posfint , quatuor conditio» nes ftricte necesfariae funt: temperatura fcilicet paulo atmosphaerae temperatura confueta fuperior , contactus aeris , praefentia alicujus materiae fer- menti officium facientis et tandem abundantia fpi- ritus vini in ipfo liquore vinofo. His fub conditionibus in acetofam fermentatio* nem transferri posfunt: 1°. Succi vegetabilium , in quibus, praeter fac- charum etiam unum alterumve acidum vegetabile titi : acidum malicum , citricum , tartaricum et oxa- licum adest; quo fuccus uvarum , malorum , pyro- rum, multorum aliorum fructuum dulcium atque tandem betae vulgaris , dauci fativi, fii fifari et extractum , aqua ebulliente paratum , ex bac- cis uvarum pasfarum , pertinent ; quae omnia cum liquorem vinofum fermentatione producere posfint, etiam hac de re facillime acetum gene- rant. 2°. Varia frumentorum genera uti hordeum, tri- ticum , tum etiam alcohol ex his paratum , magna aquae quantitate dilutum. 3°. Omnia producta regni vegetabilis , quae fac- charum vel amyhrm continent: atque ita, fac- cha- INTRODUCTIO. |{ charum ipfum , mel atque fyrupus aqua folu- tus. Non vero tantummodo conjiciendo liquores vi- nofos in fecundam fermentationem praeparatur ace- tum, fed etiam destfllando fubftantias vegetabiles, uti lignum, in vafis claufis. Atque haec generatim de aceto praemonenda duximus. Jam vero mihi animadvertere liceat, me prorfus fecutum esfe ordinem, in ipfa quaestione, propofitam. Caput primum , enim aget de aceti varictatibus , hodie ad ufum chemicum et oeconomicum ad- hibitis, et quidem ejus " Sectio prima , de aceto e vino. Sectio fecunda* de aceto e cerevifia. Sectio tertia, de aceto e fructibus. Sectio quarta , de aceto vini artificiali. Sectio quinta, de aceto e ligno. Sectio fexta , de aceti ufu chemico et oeco- nomico. Coput fecundum , de principiis peregrinis", fingu- lis aceti varietatibus contentis. Ca- ia INTRODUCTIO. Caput tertium, de modo, quo ab his princi- piis peregrinis depurari posfit et foleat ace- tum. Caput quartum , de acidi acetici chemica com- pofitione. CA. C A P U T P R I MU M. V E ACETI VARIETATIBUS , HODIE AD USUM GHE' MICUM ET OECONOMICUM ADHIBITIS. SECTIO PRIMA. De aceto e vino. Cioctio aceti e vino potisfimum est quaestus illarum regionum, quas Natura fitu, foli indole et climate ad vitis culturam quafi destinasfe vide- tur, partium ergo Europae meridionalium ; atque quidem fuavisfima est, quae ex his vinis paratur, aceti varietas. Meracisfima autem vina acerrima aceta generare folent , debilia autem in acetum verti posfunt fed debile et iners i), atque diver- fas proprietates habet acetum pro uti nempe pro- veniat ex vino magis minusve alcoholico , colora- to, i)H. Eoerhave, eletn. chem,, L. B. A°. 1733. Tom.II. p«j. 107. 14 COMMENTATIO to, forti et generofo, vel ex vino debili. Vina vetusta e quibus omnis materies vegeto - animalis jam diu praecipitata est , non facile .fermentatio- nem acidam fubeunt i). Acetum e vino , quo uni- ce pharmacopolis uti licet, trigefima fui ponderis parte potasiae depuraiae faturatur 2). Duae prostant ,hujus aceti fpecies; prima oritur e vino albo, altera e vino rubro; rubrum autem facillime album redditur dummodo fcyphus lactis ebullientis 25—30 fextariis ejusmodi aceti infun- datur , miscela deinde conquasfetur et tandem prae- cipitatum feparetur; hoc modo ftramineum induit colorem et aroma proprium fervat 3). Idem etiam perfici potest colando acetum per carbonem ani- malem. Experimenta huc fpectantia a Cl. Fi- guier inftituta lectu funt dignisfima 4). Diverfimode praeparatur hoc acetum , femper autem cave^ndum^nef 'utamur^vinis fulphuratis, cum haec fralib fere modo ; in acetum verti queant: acidum fulphurofiim enim impedit, fecundum Cl. Hermb- stadt,qtio minus fiat fermentatio vinofa atque obi- cem' ponircohtinuatae alcoholis formationi. Secun- dunr' Cl. Parmentier partes mucofae in vino ob- j)J. A. Chaptal, art de faire le vin, pag. 264. atque Annal. de chimic , T. XXXVI. pag. 146. c o) Pliarmacopea Belgica , pag. 20. 3) L. J. Thenard, Elem. de cbimie, Tom. IV* pag. 230. ed. a". 4) Figuier, Annal. de chimie, Tom. LXXIX. pag. 71. de ACETO. 15 obviae characterem fuum vinosum , interrupta fer- mentatione amitterent atque nunc,non in.acetofam, ied in putridam fermentationem ftatim abirent 1). In Gallia longum per tempus fecuti funt viam primum aGlaubero propofita, deinde etiam a Boerhavio fequenti modo defcriptam 2). „ Fiunt , inquit , duo vafa quercina ingentia figurae cadorum vulgarium; in fingulis horum conftruitur craticula lignea, a fundo infimo vafis erecti distans ad pedis altitudinem ; craticulae huic dein imponitur ftratum modice denfum virgultorum recentium viridium vi- tis, et huic acervus de pedunculis imprimis bo- tryum unde acini ablati, ad altitudinem , ut totum vas fuperius patulum his plenum fit usque ad altitudinem pedis a fupremo vasis margine. Binis ita primo paratis vafis, infunditur vinum unde acetum conficiendum in utrumque vas; ita tamen ut eorum unum ad fummum usque repletum fit, alterum tantum ad dimidiatam partem. Quotidie cadum femi plenum ex pleno implent, alier- natim , nec relinquunt ! vas plenum ultra viginti et quatuor horas. Oritur tunc in vafe femipleno fecundo vel tertio die agitatio fermentationis cum calore, fenfibili , qui per gradus dein fuccesfivos ■ quo • > 1) C. F. Hermbstidt, Anleitung zu einer gemeinniitzi- gen Kenntnisz der Natur , Fabrication und Nutz Anwendung des Esfigs, pag. 81. 2) H. Boerbave, elem. cnemiae, Tom.II. pag. 208 et 209, 16 COMMENTATIO quotidie increscit magis magisque , et in vafe pleno illo die motus calorque fuiFocatur , tit fere eo die ces- fent. Hinc alterne fermentatio et calor jam in uno , jam in altero vafe definunt, refurguntque. Con- tinuatur autem hocce opus donec tandem calor etiain in vafepleno exftinguitur,neque motus amplius fit, tum fignum habetur fermentationis perfectae ace- tofae. Quare etiam acetum paratum cadis recon- ditum obturatis fervatur. Quo fervidiore calore aestuat officina haec , eo citius abfoluta est aceti confectio; quae aestivo tempore quindecim diebus perfecta est. Hyberna autem tempestare longe len- tius protrahitur; quin etiam aestuante coeli fervo- re , aut officina valde calefacta , opus faepe erit fingulis duodecim horis de pleno femiplenum im- plere , quoniam aliter in femipleno tantus calor et fermentatio exoriretur, ut fpiritus vini volati- les, necdum fatis fixati, tanto fervore disfiparen- tur de vino, priusquarn in acidum aceti fpiritum vincti esfent atque fixi. Tunc enim vappa quidem maneret , postea acida, fed quae nullo modo ace- tum generofum exhiberet. Propterea quoque vas femiplenum, in quo aestuans agitario obtinet , oper- culo femper accurate accommodato fic claufum te- gitur, ut agitati liquoris fpumans ebullitio coer- ceatur retundaturque , quo repulfi fpiritus eo diu- tius fortiusque agant in austerum corpus , ejus- que reactione vinciantur» Opercula etiam haec de eodem conficiantur ligno. Vas autem repletum non DE ACETO, iy non tegitur operculo fed relinquitur femper aper- tum , quo aeri praebeatur ad liquorem mutandum liberrima accesfio. Non autem ubique in Gallia hanc coquendi ace- tum vini methodiun fequuntur. Aureliae, ubi opti- mum acetum vini fabricatur, fequenti modo proce- dunt: Fiunt fcilicet vafa, quae ad quadraginta fextarios gallicos vini continere posfunt, eliguntur autem talia , quae jam faepius hoc officium prae- iliterunt, quaeque matres aceti nuncupantur. Ho- rum vaforum tres feries fibi imponuntur, atque in ferie fuperiore fingula vafa foramine , cujus diame- ter duos aequat pollices, quod femper apertum manet, inftructa funt: his ita dispofitis implentur. vafa centum fextariis boni aceti ebullientis, qui- bus, post octo dies, decem fextarii vini clarificati affunduntur , quod fingulis octo diebus iteratur do- nec vas plenum est. Decem ultimis fextariis af- fufis fibi adhuc per quatuordecim dies relinquitur, acetum antequam ad ufum adhibeatur. Nunquam autem mater aceti ulterius depromitur quam ad di- midiatam partem, quo facto, iteram eodem, quo antea , modo vinum illis affunditur. Procesfus tardior vel celerior fermentationis fa- cile examinatur ope asfulae in liquidum immerfae et fubito iterum retractae; quando nempe haec fpuma five fiore aceti tegitur , concludere li- cet fermentationem quam maxime esfe actuofam, atque majorem vini quantitatem esfe affundendam. B Vi- i8 COMMENTATIO Vinum autem , antequam ad acetum conficiendum adhibetur, per aliquod tempus relinquitur in cadis, quibus inest feries ramentorum fagineorum , quibus ramentis faex vini fefe ailigit. Temperatura in of- ficina fit 70 — 8o° Fahr i). Haecce methodus prae Boerhaviana fefe commendat ob fermentationem non tam cito perac- tam , ob odorem quendam aromaticum , quem faci» le retinet hujusmodi acetum , atque ob felectum vinum album. Ad ufum oeconomicum optime fequenti modo praeparari potest acetum vini. Primum fumitur cadus actti optimae indolis , huic fubilrahuntur aliquot fextarii, atque locus nunc vacuus eadem quantitate vini limpidi impletur. Ori- ficium jam leviter clauditur cortice fuberino , et cadus in loco niodice calefacto deponitur; omni deinde menfe eadem quantitas aceti fubftrahitur , et vino compenfatur. Tali modo optimum acci- pitur acetum atque in cadis nullum fere fedimen- tum oritur , dummodo caveatur , ne vinum affufum fit turbidum , atque temperatura quantum fieri pos- fit conftans maneat 2). j", A. A. Parmentier, Kunst des r?rantvveinbrennens und der Esfig-Fabrication , Pest. 18:0. pag. 144. " a) M. !. A. C hapt al .Traite de Chimie appliquee auxarts, Par. 1807 Tom. III. pag. 158 feq. SEC- de A C E T O. *9 SECTIO SECUNDA. DE ACETO E CEREVISIA. Quemadmodum in introductione nostra monui- mus etiam varia frumentorum genera in acetum transferri posfunt ; continent enim amylum atqufi praeter illud majorem glutinis vegetabilis , minorem facchari et gummi quantitatem 0- Amylum vero frumentorum, antequam in acetum verti queat, primum mutari debet in faccharum ; atque gluten vegetabile , quod facile , fua indole ad regnum ani- male accedente , in putredinem abit , feparari. Hunc vero fcopum attingimus germinatione , quae actio quando confilio incitatur frumentum in maltum vertitur a) ; in germinatione enim gluten ad radi- cem formandum confumitur, amylum aquam de- componit, oxygenium asfumit et fic ab una par- te in faccharum, ab altera vero in gummi muta- tur. Accepit jam faporem magis dukem , imo feres faccharinum , atque omne fere gluten disparuit : fi nunc cum aqua calida tractetur , folvuntur faccha- rum et gummi atque haec folutio facillime in vi- no- i) C. F. Hermbstadt, Antleitung etc. , pag. 174. z) Egregie atque fufficiemer fatis haec acrio defcripta est in libello Doct. C. W. Juch, cui titulus die Kunst der Esiig-Be- reitung, Niirnb. 181 8. B £ so COMMENTATIO nofam atque deinde etiam in acetofam fermentatio- nem abit. Aceti fpecies ex variis frumentoriim generibus praeparatae communi nomine aceti e friunento ve- niunt: potest autem etiam acetum confici e cere- vifia , potu e frumento vinofa fermentatione acqui- fito, quae fpecies tunc proprie acetum e cerevifia vocatur, quo vero nomine aliquando etiam defig- natur acetum e frumento directe acquifitum. Acetum cerevifiae proprie fic dictum fecundum Cl. C h a p t a 1 , Gandavi , fequenti modo prae- paratur i). Primum fumuntur 1440 lib. malti hordeacei, 540 lib. malti triticei et 391 lib. fago- pyri: ex his inter fe commixtis et fermentationi expofitis conficiuntur 18 cadi cerevifiae fortioris at 6 cadi cerevifiae tenuis ; duae hae cerevifiae fpe- cies aut inter fe mixtae aut fingulae feorfum vafis infunduntur majoribus, tantummodo ad dimidii pe- dis ab orificio distantiam implendis : vafa jam im- pleta in feriebus disponuntur atque fulcimentis irn- ponuntur, ad pedis altitudinem a folo distantibus , fibi nunc relinquuntur illa vafa et in fermenta- tionem ducuntur fub divo vel faltem ita , ut adi- tus folis radiis libere pateat. Vafa habent aper- turam fupernam 6 — 8 poll. quadratorum , quae nocte vel pluviofo tempore duabus oblique pofitis te- 1) M. J. A : Chaptal, Chimie appl. etc, Tom. III. pag. 164 seqq. d e A C E T O. ai tegulis tegitur, caeterum aperta manet. Semper feliguntur vafa, in quibus vinum hispanicum vel etiam aliae fpecies vini dulces transportatae funt. Tale acetum intra quatuor vel quinque menfes confectum est. Semper vero utendum cerevifia forti, coloris experte et fine lupulo cocta Ali- quando cerevifiae fermenti loco admiscetur acetum ebulliens in quo tartarus folutus est, vel etiam tartarus durus cum aceto ad far pinfitus i). Verum non tantum e cerevifia jam confecta, fed etiam , atque hoc praecipue in Patria nostra et in Germania locum habet, magnam aceti quantita-i tem conficiunt e malto; et quidem vel e malto hordeaceo folo, vel e triticeo, fed hoc femper cum quinta fui ponderis parte malti hordeacei tosti mis- ceri debet, quoniam aliter non facile extrahitur. Duae dantur et malti hordeacei et malti triticei fpe- cies , una nempe ad aerem , altera ad furnum fic« cata. Prima fpecies autem majori quantitate adhi- betur, quam altera, duae tertiae partes nempe malti ad aerem et una tertia pars malti ad furnum ficcati; Expertisfimus S i m o n enim hancce proportionem optimam invenit 2). Sequenti modo ejusmodi ace- tum conficitur : fiquidem e. g. conficiendi fint 400 vel 1) A. Ypey, Systeraatisch Handboek derScheik. , Tom. IV. pag. 277. 2) Simon, volftandiger.Unterricht vomEjfig-brauen,Dresd. A«. 1765. aa COMMENTATIO vel 500 fextarii aceti , tunc 100 lib. malti hordeacei tosti vel etiam 80 lib. tritici cum ao lib. hordeacei malti in molendina crasfius comminuuntur, dein maltum bene molitum in lignea- cupa tanta aquae tepidae quantitate commiscetur, quanta fufficit ad masfam pultaceam uniformem reddendam. Post di- midiam horae partem 300 vel 400 fextarii aquae fervidae masfae fuper affunduntur atque , hoc facto , masfa per quadrantem horae bacillo ligneo bene agi- tatur , deinde inmittitur in colum vitile , atque tan- dem , aperiendo epistomio pronite effunditur. Liquor eifufus in magna ahena citisfime ad ebullitionem us« que calefit et dein rurfus malto molito fuperfunditur. Binas post horas liquor iterum abftrahitur atque in vafa plura plana lignea distribuitur , ut eo citius refrigescat. Jam liquor refrigeratus ad 6o a vel 65** Fahr. in labrum fermentationi infervientem infundi- tur, cum 4 — 5 fextariis boni fermenti e cerevifia miscetur atque tandem loco modice calefacto ex- ponitur. Post aliquot tempus , miscela fermentare incipit , evolvitur acidum carbonicum , fpuma in liquoris fermentantis fuperfkie cbfervatur et post decem vel duodecim horas omnia haec phaenome- na cesfare deprehenduntur; jam fpuma feparatur atque post aliquot tempus , epistomii labro appo- fiti ope , a faece distrahitur liquor , qui dein in unum vel plura alia vafa transfufus et cum fer- mento quodam mixtus , loco cujus temperatura ^ 75°— 8o° Fahr. , exponitur , donec acetum for- ma- d e A r. E T 0. 23 matum fit. Aceturn formatum nunc fiphonis ope in vafa faepius antea alcohole eluta depromitur , atque post aliquot tempus iterum depromtum ope ichthyocollae clarificatur 1). Acetum e cerevifia odorem habet acrem fpiri- tuofum , faporem satis acidum , colorem pallidum ; aliquando , fi maltum ad aerem et ad furnum fic- catum aequali proportione adhibitum fuerit, brun- neum ; fine depravatione fervari potest , dummo- do illi omni menfe parva quantitas alcoholis ad- misceatur. SECTIO TERTIA. DE ACET0 E FRUCTIBUS. Quando poma aut pyra five ligneis tudiculis, five, et hoc praestat , lapideo, in axi fuo fefe mo- vente cylindro conterantur , fuccus dein exprimatur atque hoc facto in vafis vinofae fermentationi ex- ponatur, tunc fuccus ille mutatur in vinofum li- quorum , nomine vini pomacei cognitum; cujus vini bonitas , id est , quantitas alcoholis et principii faccharini quam continet a pomorum maturitate dependet. Tale vinum ex pomis facillime nobis praeparare posfumus comparando nempe fufficien- tem j) G. C. F. HermbstSdt, oper. laud,, pag. 177 et feqq. a 4 COMMENTATIO tem quantitatem fructuum illorum , modo jam de< fcripto contuforum, ex his fuccum exprimendo atque mustum hoc modo acquifitum magnis vafis fulcimento impofitis infundendo. Aperto orificio vafa musto repleta fibi relinquantur , atque nunc fi. tantummodo temperatura loci ubi depofita funt 70 — 75 Fahr. non fuperet, post 24 horas vi- nofa fermentatio incipit; fibilum edit mustum, atque ex vafis orificio fpuma fponte elevatur et gaz acidum carbonicum evolvitur, quae fermentatio per 5, 10 vel 14 dies perdurat, pro ut major vel minor fit masfa fermentans. Tandem expulfio fae- cis et motus fermentatorius non amplius obfervan» tur atque liquor vinofus factus est; ejus fapor faccharinus evanuit , fed odor et fapor viui in ejus locum veniunt. Tale vinum femper quandam gaz acidi carbonici quantitatem retinet, hinc facultatem habet fpumescendi. Si autem eo confilio vinum pomaceum conficia- mus , ut deinde in acetum transmutetur, uti pos- fumus pomis ante maturitatem de arboribus delap- fis. Duae proftant hujus vini e pomis fpecies, altera e malis , altera e pyris ; fic etiam aceti va- rietates ex his paratae nomine aceti e malis et ace- ti e pyris distinguuntur j illis enim in locis, ubi mala et pyra magna quantitate crescunt , ex his ace- tum praeparari folet. Ad acetum e malis conficiendum abhiberi folent vafa , quae ad 800 liquoris fextarios continere pos- funt, db A C E T O. 25 funt, haec musto implentur, modo jam enarrato e malis confecto. Praeterea fex librae faecis acidae cerevifiae, ex fermento et farina fecalina praepa- ratae , aqua dilutae , per orificium cadis infunduntur, tota masfa porro bacillo bene agitatur et tandem per octo dies fibi relinquitur, quibus praeterlapfis bonum confectum est acetum; cavendum autem, ne masfa corrumpatur , quod facile praecavejur tempestive acetum depromendo 1). Doctisfimi Godde et Thurry cum hoc aceto multa inftituere experimenta: hic enim invenit ace- tum e vino | partes plus acidi acetici quam acetum e malis fub eodem volumine continere ; ille vero acetum e malis malorum faporem et odorem aperte ostendere. Nostrates hac aceti varietate praecipue utuntur ad cucumeres conficiendos et crythmum maritimum in Galliam transmittendum a). Ab aceto e malis non multum differt acetum e pyris , nifi. forfan in eo , quod paulo magis aci- dum sit. Ad illud vero conficiendum primum col- liguntur pyra caduca , contunduntur , cadis immit- tuntur, aqua miscentur et calori folari exponuntur. Ad fermentationem accelerandum faex dein additur fi- 1) A. A. Parmentier, cours complet d'AgricuIture redi- ge* par R o z i e r , Tom. X. pag. S60. a)A. A. Parmentier, Kunst der Btanntwein - brennens ctc. , pag. 164. 2 6 COMMENTATIO five, id quod praestat, certa quaedam acidi tarta- rici quantitas. Acetum jam confectum per colum linteum transmittitur , dein adhuc per quatuor dies fibi relinquitur, atque tandem depromitur et ad ufum confervatur i). SECTlt) QUARTA. DE ACETO VINI ARTIFICIALI. Multis in locis praecipne illis in quibus vitis rarisfime colitur , nec facile uvae maturitatem adi- piscuntur , non e vino acetum conficitur , hoc enim nimis dispendiofum foret, fed quod vulgo aceti e vino nomine venit, praeparatur ex uvis pas- fis , faccharo , vel melle. Cum enim uvae pasfae nil aliud fint, nifi ficca- tae uvae recentes , omnia principia continent in ipfis uvis obvia, hinc optime quidem abhiberi pos» funt ad conficiendum acetum. Praeparatur autera, illud fecundum Cl. Ypey fequenti modo 2). Su- mantur fcilicet 30 lib. uvarum pasfarum contufa- rum , 2 lib. tartari in pulverem triti atque 140 lib. aquae ; bene misceantur atque miscela per £ ho- rae 1) R.ogier, Dictionnaire d'agriculture , Tom- X. pag. 361. ;) Ai Y p e y , fyst. Handb. der Scheikunde , Tom. IV. pag, a;5. d e A C E T 0. 27 rae partem coquatur , dein liquor exprimatur atque huic jam addatur fufficiens fermenti cujusdam quan- titas; quo facto ducatur in fermentationem vino- fam, qua tandem peracta liquori admisceantur duo- decim lib. alcoholis , ut fic denique liquor, in par- va vafa , loco modice calefacto , exposita distributus , acetum producat. Clar . autem Hermbstadt minime addendum esfe tartarum ftatuit , quoniam uvae pasfae illum jam inter fua principia conti- neant i). JPonamus conficiendos esfe 400 fextarios aceti tunc primum 316 fextarii aquae in aheno ftanneo ad ebullitionem usque calefiant , aquae huic fer- venti dein addantur fex lib. tartari albi crudi in pulverem redacti atque tunc miscela tamdiu agite- tur, donec tartarus folutus fit, tandem adhuc in liquore decem lib. facchari puri folvantur. His omnibus ita folutis vafi infundatur liquor atque ad- datur fermentum cerevifiae, quo facto liquor in vinofam ducatur fermentationem ; fpuma depofita et fluidum clarefactum fignum primae fermentanonis periodi peractae exhibent. Fluidum vinofum jam depromatur in vas, acidae fermentationi destinatum atque illi addantur 24 fextarii alcoholis aSsr — ^o^ 1 et 30 fextarii aceti e vino , cerevifia aut uvis pas- fis: miscela deinde bene quasfetur atque vas loco de- 1) C. F. Hermbstadt, Anleitung etc. , pag. 134. s8 COMMENTATIO debite calefacto deponatur: post octo vel decem feptimanas acetum paratum est i). Acetum hoc modo acquifitum est decolor , odo- ris atque faporis purisfimi , fatisque fortis , atque color aceti e vino ftramineus illi facillime imper- titur admixta parva facchari adusti , in aceto calido foluti, quantitate. Mel , quamvis multis dotibus faccharo fimile, ta« men penitus cum illo minime convenit. Praeter faccharum enim faepisfime in illo adest materies quaedam alba granulofa in aqua et alcohole folu- bilis , tum etiam cera ; chemico respectu igitur cum faccharo minime confundi debet, quamquam aeque facile ac faccharum in acetum mutetur 2) ; et quidem parva fimul quantitate acetum vini artificialie e melle optime fequenti ratione praeparatur. Tres unciae tartari pulverifati et 4I unciae mellis com- munis flavi folvantur in 9 lib. aquae pluvialis ebul- lientis, quae folutio dein cum io§ lib. aquae plu- vialis et 2 lib. boni aceti cerevifiae misceri debet atque in fermentationem duci, additione fermenti ex 3 vel 4 unciis panis fecalini cum 2 lib. boni aceti , in pastam reducti , confecti. Haec miscela vafi immisfa post octo vel decem hebdomades bo- num O C. F. Hermbstadt, I. 1. pag. 139. 2) M. Orfila, £lemens de Chimie, Par. 1824. Tom, II. pag. 30. de ACETO. ag nura exhibet acetum i). Si autem majori quantita- te v. c. ad 400 fextarios, acetum parandum sit fequenti ratione procedere posfumus. In ahena cuprea ftanno obducta 6 lib. tartari pulverifati in 100 fextariis aquae ferventis folvantur atque , hoc facto, addantur 12 lib. mellis flavi. Solutio jam vafi ligneo infundatur atque misceatur cum 292 fextariis aquae frigidae atque octo fextariis fer- menti e cerevifia ; masfa jam bene agitetur et dein vas tamdiu loco modice calefacto deponatur donec vinofa fermentatio fit peracta. Nunc liquidum vi- nofum, fiphonis ope, in aliud vas transfundatur atque tandem liquori 20 fextarii alcoholis 28sr a d, dantur. Ut autem hoc liquidum vinofum in ace- tum mutetur cuique vafi 40 fextarii aceti infun- dantur, atque dein tantum vini e melle affundatur, quantum fufficiat ad vas ad aperturam lateralem us- que implendum ; jam loco calido expofitis vafis , post novem vel decem hebdomades bonum ex illis acquiritur acetum, et fiquidem femel tale acetum confectum est omnibus octo diebus 30 fextarii de- promi posfunt, dummodo eadem liquoris vinofi e melle quantitate compenfentur. Acetum hoc modo acquifitum fapore odore et fortitudine exceilit at- que minus quam acetum e vino in mucorem trans- ire 1) Bulletin des neuesten und Wisfensw. aus der Natur Wis- fenfch., I liand. S. 382 feqq. 3 o C.QMMENTATIO ire pronum est. Igiturque ad conficiendos fructus optime convenit i). SECTIO QUINTA. DE ACETO £ LICNO, • ■ ' • - '. '. Quando fubftantiae ,/vegetabiles in vafe claufo -destillantur , in excipulo obtinetur liquidum colo- ris brunnei , odoris et faporis ingrati , attamen acidi atque hunc quidem liquorem tamquam acidum fui generis chemici confiderabant , illumque nomine acidi pyro-Iignofi defignabant. Ignorasfe enim videntur , id quod G 1 a u b e r u s jam indica- verat a) , illud acidum esfe naturae aceti e vino , donec tandem anno 1811. Cl. Fourcroy et Vaucquelin annotasfent, acidum illud re. vera esfe acidum aceticum , fed magna olei empyreu- matici quantitate inquinatum 3). Ad acetum e ligno crudum magna quantitate conficiendum fequenti modo procedi folet 4). In ■ magna enim vafa quorum pars inferior e ferro fu- 1) C. F. Hermstadt, 1. I. pag. H9- 2) Glauberi, Apologia, art. 29 pag. 26. 3) Annales de Chimie , Tom. XXXV. pag. 161. 4) Orfila, elem. de Chunie, Tom. 11. pag, 48. de ACETO. 3^ fufo , reliqua pars e ferro cufo conftat introducitur lignum , quantum fieri potest longum , rectum , cras- fitiem pugni habens. Ligno introducto, vafa oper- culis cochlearum ope affixis, clauduntur; jam in furnis deponuntur, eadem formaac vafa gaudentibus. Fere ad fundum horum vaforum adest orificium tubi cuprei diametrum trium poll. habens. Hic tubus ad vafis parietes adfcendit, atque in parte fuperiorl fub forma infundibili e vafe exit; hoc infundibulum conjungitur cum cylindro cupreo, 8 vel 9 poll. lato et i8 a 20 pedes longo; jam e taberna in qua vafa destillatoria adfunt exit cy- linder , recurvatur et dein immergitur in magnum receptaculum , aqua plenum , quae continuo renova- tur. Hoc loco cylinder definit in condenfatorem 1), cuiaffixum est ab una parte parvum epistomium per quod liquida effluere posfunt , et ab altera cylinder priori fimilis , qUi verticaliter adfendit , re- curvatuf , in tabernam redit, iterumque recurvatur et tandem in furno aperitur. His omnibus jam ita dispofitis , ignis in furno accenditur ; tunc pri- mum tranfit aqua, dein quando fubflantiae vegeta- biles in carbonem verti incipiunt , acidum carboni- cum evolvitur, porro acidum aceticum maxime dilutum, magna pars gaz hydrogenii carbonati at- qua materiae oleofae , pici liquidae fimilis , formatur tum 1) Conf. omnino de condenfatore illo Cl. Robiquet, ia Dict. tecbnologique , Tom. I. pag. 61 et 63. 32 COMMENTATIO tum et certa carbonici quantitas; in quocunque puncto masfae decompofitio locum habeat , integram tamen masfam producta gazformia transire debent, antequam exire posfunt per orificium hac de caufa ad inferiorem partem vafis conftructum. Producta autem illa, postquam cylindrum intraverint in condenfatore condenfantur , atquefic aqua, acidum aceticum et materies oleofa condenfata per parvum epistomium in commune receptaculum fluunt. Gaz vero acidum carbonicum, hydrogenium carbona- tum et oxydum carbonis per fecundum cylindrum adfcendunt atque in furno ad combustionem infer- viunt. , Secundum Clar. Stoltze lignum diverforum arborum , refina et aliis partibus folubilibus liberum , aequalem quantitatem fluidi destillati exhibet,diver- fa autem , quo ad acidum aceticum contentum , pro- portione. Sic betula alba et fagus fylvatica om- nium lignorum fpecierum maximam, arbores vero coniferae minimam acidi acetici quantitatem prae- bent i). Hoc acetum ligni crudum plures fubflan- tias peregrinas continet, a quibus depurgari de- bet ; hanc vero depurationem capite nostrae com- mentationis tertio defcribere nobis propofuimus. i) Conf. J. J. Berzelius, LehrbuchderChemie,Tom. III. pag. 1167. SEC- d e A C E T O. 35 SECTIO SEXTA. DE ACETI USU CHBMICO ET OECONOMICO. Nulla ferc datur fubftantia vegetabilis r quae ad tam multiplices ufus adhibetur quam acetum* Ex aceto enim chemici primo quidem acidum ace- ticum concentratum tum et dilutum praepafant, ex quibus iterum muitos acetates , uti acetatem am- moniae , potasfae , deutoxydi cupri et alios con- ficiunt. Deinde etiam infervlt ad cerusfam et ex ea faccharum faturni praeparandum : porro aethe- rem aceticum , acetaque aromatica ex aceto confi- ciunt. Ob virtutem defolventem adhibetur ad cam- phoram , refinas , gummi - refinas , principia oleofa volatilia, principium exn-activum et alia folvenda i). Ex eo jam porro acetum fcilliticum, et oxymel fcilliticum conficitur, quae praeparata in medicina magni sunt momenti. Vires aceti medicae funt refolventes , fudorificae , antifepticae. Aceto vero omnium maxime indigent pannorum xyllinorumi fabricatores , ad folvendum nempe ferrum rubigine infectum, quo modo accipiunt liqiiorem eorro- dentem , pro colore nigro fibi omnino necesfarium. Olim ad ferrum folvendum acetum e cerevifia ad- hibebant , hodie vero hunc in finem aeetum e Hg- ha l) A. XJte, Dictionary of Chemi«ry, Lond. 1824, pag, iu c 34 COMMENTATIO no crudiim adhibent , in quo oieum - empyreuma- ticum adhuc invenitur i) , quam folutionem no- mine pyro- lignitis ferri dcfignare folent ; hoc enim fal colores vividiores, puriores , tum et niagis acu- tos producit quam acetas ferri cum aceto e cere- vifia paratus. Metallorum fabricae aceto ad metal- la paululum decoquenda et dein expolienda et a rubigine feparanda utuntur, quod praecipue qui- dem in fabricis laminariis , in quibus laminae cii- preae et ferreae ftanno obducuntur, locum habet. Ex eodem fonte etiam in officinis monetariis ad Jpfas monetas excoquendas infervit a). . Verum non tantum ad ufum chemicum fed etiam ad ufum oeconomicum faepisfime adhibetur ace- tum. Omnes enim fubftantiae animales et vegeta- biles proprietatibus vitalibus gaudent , quibus si privantur decompofitionem chemicam fubeunt. Ace- tum jam faepius infervit ad illas fubftantias a pu- tredine incolumes fervandas. Subinde ita apud plures homines caro recens bovina vel vitulina vel ferina, antequam ad alimentum adhibeatur, per viginti quatuor horas in acetum immitti folet, ut fic odor et fapor ingratus quem caro animalis, eo nraefertim tempore , quo bestiae coitum appetunt , fecum fert, tollatur et carnis tcneritudo augeatur. Sic i) Conf. SWmorial pratique du Chimlste Manufacturier, Par. 1824, Tom. II. pag. 429. a) Hermbstadt , Anleitung etc., pag. aj6. d e A C E T O. 35 Sic etiam plerique rustici carnem fuam diu fer- vandam in lacte acido facto macerant ; haec autem caro tantummodo fervatur incolumis acido acetico in lacte acescente evoluto. Neque minoris mo- menti est aceti ad fervandos fructus et plantas filiquofas usus i). Fere quisque plantas aceto confectas quam maxime appetit, imo aliquando plantae per fe non acidae in acetofam fermentatio- nem conjiciuntur antequam ad alimentum infer- viant., cujus rei exemplum nobis brasfica acida praebet. Antiquisfimis temporibus jam cognita erat aceti ad cerafa , pruna , cappares , cinaras , agaricos campestres , fabas , atque multas alias fubflantias mucofas conficiendas ufus , quales fruc- tus nomine fructuum macaedoniorum menfae im- poni folent 2). Et quidem haec conficiendi cibos confuetudo quam maxime falutaris est ; a multis etenim morbis fcorbuticis tum etiam infiammato- riis huraanum; genus praefervat, ufus vero nimium protractus ventriculum debilitat et integri corporis maciem producit. Quando hae fubftantiae aceto conficiuntur, aci- dum aceticum ex aceto asfumunt, et aquam quam antea continebant deponunt. Ratio cur hoc ita fiat nobis adhucdum incognita est, tantummodo fci- 1} Conf. Rogier, Dict. univerf. cTAgricult. etc, Tom X. pag. 869. 2) Rogier, Dict. univ. d'Agricult. etc. , Tom. X. pag.370. C a 36 COMMENTATIO fcimus, aceto atque omnibus aliis acidis proprieta- tem inesfe fe facillime cum partibus gelatinofis combinandi , atque has quam maxima condenfandi ; cum autem fubftantiae quae aceto conficiuntur omnes vel majorem vel minorem quantitatem mu- ci vel gelatinae vegetabilis continent, non mi* randum , acidum aceticum principia fibi admixta peregrina relinquere, feque cum gelatinofis partibus combinare , ad quas majorem affinitatem habet , et quidem verofimile est, hic acetum chemice cum gelatina e vegetabilibus esfe nuptum , abluendo etenim cum aqua ab illis feparandum non est. Non autem tantummodo in galatinam vegetabilera verum etiam in animalem ita agit acetum. Caro in aceto macerata illud abunde fatis ostendit , cum hujus fapor etiam ne quidem abluendo cum aqua amoveri potest i). Sic etiam olim adhibere folebant et adhuc folent acetum ad loca , in quibus aer deparvatus est uti nofocomia, carcera et alia depuranda; hodie vero in ejus locum fubftituuntur acida mineralia , vapo- res aceti enim videntur quidem celare non autem penkus destruere et neutralifare miasmata a). i) Ilermbstridt, lib. 1. pag. 434 feq. 2) Conf. Doctisf. Fo.dere, in Diction. des fc. m£dic, , TotU. LXVIII. pag. 134. art Vinaigre. de A C E T 0. & 7 C A P U T SECUNDUM. D E PRINCIPIIS PEREGRINIS SINGULIS ACETI VARIETATIBUS CONTENTIS. Subftantiae e quibus fermentatione acetofa ace- tum acquiri potest a fe invicem forma, origine atque characteribus externis quam maxime diffe- runt , narura vero intima in hoc conveniunt , quod fingulae exhibeant faccharum , mucurn , acidum unum alterumve vegetabile , live etiam naturam farina- ceam habeant. His principiis aptae evadunt, quo in fermentationem non tantum vinofam, fed et deinde in acetofam facile tranfeant. Quamquam vero illa principia acetum producentia in omnibus adfint , tamen praeterea illis etiam alia principia sunt admixta, quaii peregrina, quae aceti producti qua« litates valdopere mutant. Acidum autem aceticum in omnibus aceti varietatibus est idem. Hisce prae- misfis videamus , qualia principia peregrina fingulis contineantur. Act* j3 COMMENTATIO Jcetum e vino. Principia peregrina aceto e vi- no contenta differunt cum natura vini, e quo fuerit productum. Cum autem fecundum Cl. O r- fila i), in omni vino adfint, aqua, acohol, parva mucilaginis quantitas , principium vegeto - animale, acidum aceticum, fupertartras potasfae, tartras calcis , hydrochloras fodae , fulphas po» tasfae etc. , quibus in vino rubro adhuc minima quantitas principii coriarii atque principium quod- dam colorans coeruleum , acidorum actione rubrum evadens, accedunt, atque in fermentatione acetofa fecundum theoriam Cl. B e r z e 1 i i tantummodo akohol mutetur in aquam et acidum aceticum , cae- tera autem principia immutata maneant, ex inde fequitur in aceto e vino praeter acidum aceticum etiam adesfe posfe mucilaginem , principium vege- to-animale, fupertartratem potasfae, tartratem cal- cis, hydrochioratem fodae, fulphatem potasfae, magnam aquae quantitatem , et alia plura princi- pia minus conftantia ; atque in aceto e vino ru- bro accedere principium coriarium et colorans coe- ruleum. Atque haec, quam a priori fecimus, con- clufio fere convenit Cum illis , quae indicaverunt Cl. Westrumb, Fourcroy et Robiquet. Primus enim invenit 2) , acetum e vino , praeter aci- i>M. Orfila, elem. de chimie, Tom. II. pag. 370 feq. a) Westrurab, in Annalcs de chimie , Tom. II. pag. 304 j 305« de ACETO. 39' acidum aceticuni, continere acidum tartaricum, tar- tarutn , aquam , materiam faccharinam , terram cal- cariam et acidum oxalicum. GL Fourcroy praeterea invenit materiam extractivam colorantem , aliquando mucilaginis parvam copiam , acidum ma- licum et citricum , fulphatem potasfae et fulpha- tem calcis (i). Atque tandem Cl. Robiquet principium quoddam vegeto - animale in aceto e vino adesfe flatuit 2). Acetum e cerevifia. Haec aceti varietas quae- dam etiam principia continet,ad naturam fuam pro- prie non pertinentia , quibus distinguitur ab aceto e vino. Continet enim acetum e cerevifia praeter acidum aceticum et aquam femper magnam prin- cipii mucofi et gummi quantitatem. Evaporato ad ficcitatem aceto e cerevifia , hae fubftantiae in cap- fula remanent , tanquam masfa tenax , lenta , denfa , alcohole infolubilis ; praeter haec autem infuper aci- dum phosphoricum, quando enim hujusmodi ace- tum cum folutione aquofa acetatis plumbi tracta- tur oritur praecipitatum albi coloris, e phosphate plumbi conftans , quod ope tubi ferruminatorii in globulum vitreum pellucidum funditur 3). Hoc aci- 1) Fourcroy, Systeme des connaisfances chimiques , Tom. VIII. pag. I93. 2) Robiquet, Dictionnaire technologique Art. acid.aeet., rar. 1822. pag. 57' 3 ) Conf. C.G.T.Schreger's, Beantwortung der im Reichs Au- ^o COMMENTATIO acidum phosphorieum verosimiliter repetendum est a glutine decompofito. A priori etiam con- cludere posfumus , haec principia adesfe debere; ljquores etenim vinofi e malto confecti continent praeter aquam et alcohol etiam gummi, gluten, principium quoddam extractivum brunneum, phos- phatem calcis in acido acetico et phosphorico fo- lutum aliaque minoris momenti principia , quae om- nia , praeter alcohol , immutata in aceto e cerevifia adesfe debent i). Acetum e fructibus. Hoc non tam multa prin- cipia peregrina continere videtur. Quemadmodum enim in fucco pomorum et pyrorum tantummodo adfunt aqua , faccharum , fermenti quaedam fpecies , magna mucilaginis quantitas, principium quoddam extractivum , acidum malicum et acidum aceti- pum 2) , fic etiam in aceto et hoc fucco parato rantummodo invenitur aqua , acidum aceticum, mu- cilago , principium extractivum et magna pars acidi malici 3) ; faccharum enim in illo fucco contentum fub acetofa fermentatione primum in alcohol muta- t.ur, quod alcohol dein in acidum aceticum et aquam Anzeiger aufgeftelhen Frage die Wein-esfig Verfalfchung bc- treflend. Reichs Anzeiger, A". 1805. NV. 47. pag. 585 feq, 1) Berzelius, lib. 1. Band III. Abth. II. pag. 956 feq, 2) M. Orfila, Elem. de chimie, Tom. II. pag. 372 et 375. 3) Conf. Nachet, dans le Dict. des fc. medic. , Tom. I. ^rt. otid. prtt. d e A C E T O. 41 aquam convertitur. Nulla falia continere videtur; evaporato nempe tali aceto usque ad ^- fui volu- niinis partem , nullum formatur fedimentum fali- num , neque illud vel atomum cremoris tartari continet. Hoc igitur experimentum egregie infer- vire potest ad acetum e vino ab aceto e fructibus dignoscendum , cum acetum vini ad | fui volumi- nis partem evaporatum et dein refrigeratum mag- nam quantitatem cristallorum , pro maxima parte e cremore tartari conftantium , deponat 1). Acetum vini artificiale. Tale acetum ex uvis pasfis paratum nulla ratione differt ab aceto vini vero. Uvae pasfae enim omnia principia in uvis recentibus obvia continere videntur, excepta aqua, quae ante fermentationem additur. Si difFerentia quaedam adfit, illa tantummodo haerere potest in oleo illo, quod chemici in vino adesfe dicunt, non vero jam feparatum exhibuerunt, cuique vi- ni aroma nonnulli adfcribunt , quod autem durante exficcatione uvarum pasfarum evolvi videtur a). Acetum vini artificiale e faccharo praeter acidum aceticum et aquam, etiatn tartarum, eo confilio, ut melius aceto e vino asfimilaretur , ante fermen- tationem additum , atque materiam axtractivam fa- poris ingrati in aqua facile folubilem , post evapo- ra- 1) IVT. Orfila, Lecons de mddecine l^gale, Tom. II. pag. 482. ?) M. Orfiia, Elem. de chimie, Tom. II. pag S70. 4* COMMENTATIO rationem remanentem , continet. Haec materies ejusdem est naturae ac illa, quam Cl. Thdnard accepit , postquam refiduam | partem ex destillatio- ne fluidi vinofi, e facchari, cum aqua et fermento praeparati , ad ficcitatem usque evaporaverat i). Acetum vini artificiale e melle continere videtur praeter aquam et acidum aceticum , etiam fubftan- tiam quandam , in alcohole infolubilem gummofam , cum principio quodam mucilaginofo junctam. Ali- quando cerae indicia exhibet, quando nempe mel, e quo acquifitum fuit, vilioris esfet notae 2). Acetum e ligno. In aceto e ligno crudo quemad- rnodum post destillationem ligni in vafis claufis illud nobis fefe offert, fecundum Cl. Berzelium praeter acidum aceticuin , etiam fequentia principia peregrina continentur; nimirum aqua, aliquando fed rarius acetas ammoniae, isque tantummodo, quando fubftantiae azotum continentes admixtae fuerint. Rarius continet alia acida empyreumatica , femper autem refinam empyreumaticam acidam , tum et oleum empyreumaticum et materiem extractivam azotum continentem , cui fluidi color brunneus et odor ingratus debentur. Tandem adhuc continet spiritum pyro-aceticum qui primum quidem in de- ftillatione transit 3). Jam i") J. J. Berzelius, lib. I., Tom. III. pag. 944. 2) Hermbstadt, Anleitung etc. , pag. 15 1. 3) Conf. Berzelius, lib. 1. Tom. III. Pag. .1153« de A C E T O. 43 Jam enarratis principiis peregrinis, quae in fin- gulis aceti varietatibus adfunt , etiam hujus loci esfe duximus , enumerare principia quae in aceto adulterationis caufa aliquando inveniuntur. Adul- reratur autem diverfis modis acetum, et quidem: i°. Acidis quibusdam mineralibus , uti acido ful- phurico , nitrico , hydrochlorico aliisque. Si acido fulphurico adulteratum fit,facillime fraus detegitur , carbonatis calcis purisfimi ope, fufficiente ad ari- dorum faturationem quantitate additi. Tunc enim oriuntur acetas calcis folubilis et fulphas calcis fe- re infolubilis. Separetur hoc ultimum fal, quod re vera esfe fulphatem calcis ex eo probatur, quod fcilicet in aqua destillata ebulliente folutum cum hydrochlorate barytae exhibeat praecipitatum in aqua et acido nitrico infolubile i). Si autem aci- dum nitricum ad adulterandum acetum esfet addi- tum, tunc admixto acetate barytae vel acetateplum- bi, nullum oriretur praecipitatum , fi enim non adfuisfet acidum nitricum certe ortum esfet prae- cipitatum tartaris plumbi vel barytae a> Acidum hydrochloricum , in aceto praefens , detegitur quando tale acetum, primum leni calori exponitur in re- torta cui excipulum appofitum est , aquae destillatae certam quantitatem continens. Liquor qui trans- ierit porro cum nitratis argenti folutione tractetur, quo i)M. Orfila, le^onsdemddecine Iegale,Tom.II. pag.484. a) Vosmaer, Apochekers Woordenboek, Tom. I. pag.338. 44 COMMENTATIO quo facto , certe oritur praecipitatum album , chlo- rureti argenti in aqua et acido nitrico infolubile , folubile vero in ammonia i). a w . Acerrimis quibusdam fubftantus vegetabili- bus , uti daphne meferco , capfico annuo , amhemidc pyretro aliisque. Haec fraus facillime detegitur, tale acetum eva- porando leni calore in capfula porcelanea ad \ fui voluminis partem; residuum jam porro per 24 ho- ras fibi relinquatur et dein feparetur liquor fuper- natans a falibus depofitis. Jam denuo evaporetur liquor ad extracti mollis confistentiam , atqui hoc extractum faporem acrem et amarum habebit , quando acetum acerrimis his fubftantiis fuerit adul- teratum, taniummodo acidum faporem fecum feret fi admixtae non fuisfent a). Suadet vero Cl. D r f ii r t tali in cafu acetum cum potasfa fatu- rare et dein folutionem gustare, tunc enim fapor adulterationem aperte monftrabit 3). 3 . Aliquando adulteratio cafui fortuito debetur, fi nempe pars cupri , plumbi vel zinci , e quibus metallis inftrumenta, quae ad praeparationem ace- ti ' adhibita fuerant , conftabant , foluta fuerit ; hoc autem facillime detegitur : ammonia enim cuprum ; acidum hydrofulphuricum plumbum vel zincuoi praefens indicabunt. 1) M. Orfila, Lecons ds mdd. leg., Tom. II. pag. 485. *) M. Orfila, Leq. de med. leg. Tom. II. pag, 483, 3) Dorfiirt, deutfches Apothcckers Buch, Tom. I. pag. 5. CA- d e A € E T O. 45 C A P U T T E &T 1 U M. D E MODO , QUO A PRINCIPIIS PEREGRINIS ACETI VARIETATES DEPURGARI POSSUNT ET SOLENT. Yidimus, capite praecedenti, acetum crudum non esfe purum acidum aceticum , fed praeter il- lud, quod omni aceto bafi est, etiam alia continere principia ad naturam fuam minus pertinentia, a quibus, ut aliquando feparetur oportet. Quo ad quatuor priores varietates acetum nimirum vini , ce- revifiae, fructuum et artificiale hoc confilium dua- bus operationibus asfequi posfnmus , in quarum altera nempe acetum feparatur ab illis principiis minus volatilibus acidis vigetabilibus fcilicet, tar- taro, glutine, partibus mucofis et aliis admixtis ; in altera autem ab aqua , quae in prima operatio- ne, cum acido acetico transierat. Primo enim destilletur acetum , quae destillatio quando parvis fimul quantitatibus inftituitur , per- agi 4<5 COMMEMTATIO agi potest in vafis destillatoriis vitreis , majori autem quantitate metallicos apparatus in auxilium vocare debemus , et quidem vel vas defiillatorium cupreum interne ftanno bene obductum, vel e ftanno puro confectum , tunc enim certi esfe posfumus, nullurn fore periculum , quod e cupro in aceto tam fa- cile folubili, caeterum certe oriteturi): in utroque autem cafu uti debemus ftanno purisfimo angli- co. Cl. Robiquet vero fuadet , excipulum aequc ac tubos ex argento conficere, quoniam minima ftanni foluti quantitas liquori destillato impertire- tur colorem albicantem ejusque odorem deprava- ret 2). Sequenti modo jam ad destillationem procedi folet 3). Impletur alembicus ad § fui voluminis partes aceto crudo, atque adduntur pro fingulis duobus fextariis duae drachmae carbonis vegetalis bene cxusti , contufi , exacte cum aceto miscendi. Deinde alembicus imponitur , et commisfuris probe claufis, fasciis linteis, luto ex farina et aqua il- linitis, primum leni , deinde fenfim aucto, igne destillatur; pars vero primo tranfiens rejicitur,cum enim aqua acido acetico fit volatilior prius etiam tranfiit ; postquam vero | pars aceti adhibiti e re- torta disparuit excipulum apponitur et destillatio con- 1) Hermbstiidt, lib. 1. , pag. 1114. 2) Diction. technolog. Art. aciil. acet., pagt 58. 3) HermbstSdt, lib. I., pag. 214. §. 550 feq. de A C E T 0. 47 continuatur , donec tantummodo fuperest ^ aceti adhibiti pars in retorta; quoniam destillatione , ulterius protracta, acetum facile empyreumaticum evaderet. Additur autem carbo ut praecaveretur quominus portio quaedam aceti empyreumatica transiret, tum et ob carbonis proprietatem , ace- tum ab odore crudo , quem ceteroquin facile reti- net , liberandi. Post destillationem hic remanet mas- fa acida extractiva , olim Sapa aceti vocaia , quae facile empyreumaticas proprietates acquirit, quae- que , quando acetum v. c. in commodum fabricato- rum cerusfae destillatione paratur, femel adhuc cum dimidio fui voluminis aquae mixta destilla- tur i). Liquor hoc modo in excipulo acquifitus est deco- lor atque aeque ac pura aqua pellucidus. Est autem minus concentratum acidum , quam acetum crudum , e quo acquirebatur s) ; atque ratio fimplicisfima est , acidi quaedam pars maxime concentrata, quae, vergente ad flnem destillatione , transire debuis- fet, in retorta remanet. Est autem acetum hoc modo destillatum combinatio purisfimi acidi acetici cum aqua , et mucilaginis parva quantitate , atque tantummodo aquofae partes et mucilago ut fepa- rentur oportet , ut acquiratur tandem purisfi- mum i) J. J. Berzelius, Lehrb. dcr Chimie, III. Band Abth. II p,- 1072. i. n. 2) Diction. technolog. Art. acid. acet., pag. 58. 48 COMMENTATIO mum atque quam maxime concentratum acidnm aceticum. Ab aqua autem et mucilagine feparatur acetufn destillatum, vel repetitis vicibus ilhid congelando,, vel etiam illud ope fubftantiae alcalinae faturando et dcin fal, hoc modo acquifitum, cum additione acidi fulphurici destillando. Prima methodus per congelationem veteribus che- micis jam cognita erat. S t a h 1 i u s etenim atque Geoffroy }am initio faeculi XVIII. experimen- ta magni momenti , hunc in finem , inftituerunt. Repetita congelatione enim Geoffroy acetum vini ad illum usque gradum concentrabat, ut duae drachmae ad faturationem 44 grana fub carbon. pot. exigerent 1), atque Stahlius monuit, ex feptem vel octo partibus aceti vini crudi, unam tantummodo aceti concentrati fe accipisfe portio- nem 2). Cum autem hi chemici uterentur aceto vini crudo , nullo modo acceperunt acidum aceti- cum concentratum purum , fed multis principiis peregrinis commixtum. Lowitsius autem Ci. Geoffroy methodum corrigere conatus est, piv mum igitur acetum vini congelationi fubmifit, deia partem fluidam manentem feparatam ex balneo aquae destillavit , portionem ultimo transeuntem tanquam fortisfimam collegit, hanc iterum frigori gla- 1) Conf. Dorfurt, deutfches Apoth. Bucli, Tom.I. pag.?. a) Stshl, Opuscula, pag. 150, de ACETO. 49 glaciali expofuit , atque tandem refiduam partem flui- dam femel adhuc cum addito carbone vegetabili destillando , accepit acidum aceticum , ab omni fere aqua liberum i). Potius autem, quemadmodum propofuimus, ace- tum primum destilletur , dein in vafe ligneo fri- gori glaciali nempe 25 — 2 6° Fahr. exponatur ; post 24 horas, crusta glaciei diffracta, fluidum hactenus non congelatum effundatur, atque tunc, hac con- gelatione faepius repetita , valde , concentratum ac- quiritur acidum aceticum; femper autem in memo- ria tenendum est , acidum aceticum fere aeque facile ao aquam congelari, atque igitur acetum destilla- tum fortiori gelu non esfe exponendum. Est autem haec methodus valde fumtuofa , quo- niam femper pars acidi glaciei adhaerens limul cum illa tollitur; nec etiam in omnibus regionibus et omni anni tempori exerceri potest; praestat igi- tur, acetum destillatum cum alcali faturare atque dein fali, hoc modo acquifito, acidum fulphuricum addere et tandem destillare 2). Hunc in finem de- terminata quantitas , v. c. 16 lib., fubcarb. calcis ficci pulverifati in ftanneo vafe de tempore in tem- pus cum illa aceti destillati quantitate misceatur, quae requiritur ad fubcarbonatem calcis penitus fol- 1) Klaproth und Wolff, chem. Worterb. , Torn. II. pag. 83. 2) Ilermbstii dt, Anleitung etc. , pag. 116. 5. 55}. D 5 o COMMENTATIO folvendum , et acidum aceticum neutralifandum ; actio acidi acetici in fubcarbonatem calcis leni ca- lore fublevetur. Acidum aceticum cum calce fe combinat , acetatem calcis format atque evolvitur acidum carbonicum. Abfoluta faturatione liquidum per linteum coletur et dein ad 40 lib. evapore- tur. Residuum jam porro aheno cupreo, flanno anglico obducto, immisfum, misceatur cum ia lib. acidi fulphurici concentrati, antea octo lib. aquae dilutis; nunc, alembico impofito, etiam excipulum apponatur, quo facto ad ficcitatem usque destil- letur, tunc in excipulo inveniemus acidum aceti- cum , quam maxime purum et valde concentratum. Loco fubcarbonatis calcis, uti per fe patet, etiam fubcarb. pot. adhiberi potest. Acidum aceticum in hac operatione fefe com» jungit cum calce , formatur igitur acetas calcis non volatile. Si igitur fluidum ad 40 lib. evaporatur tunc aqua fuperflua fecedit et acetas calcis in mi- nima , qua potest , aquae quantitate folutus rema- net; acidum fulphuricum additum ob majorem affinitatem cum calce fefe jungit, atque acidum aceticum jam liberum , cum minima aquae quanti- rate nuptura, inftituta destillatioue , in excipulum tranfit. His duabus operationibus igitur a principiis pe- regrinis optime depurari posfunt, quatuor priores aceti varietates. Acetum fcilicet vini, cerevifiae fructuum et acetum vim artificiale; non vero ap- pli- de ACETO, 51 plicari posfunt ad acetum e ligno, cum fimplex distillatio hic nil fere efficiat, nam liquor post destillationem in excipulo receptus odorem empy- reumaticum , quem ante destillationem habebat acetum, adhuc fecum fert; ex quo conficere pos- fnmus , etiam olei empyreumatici quantitatem , cum aqua et acido acetico fimul tranfiisfe. Exftant autem duae methodi , quibus acetum ligni a prin- cipiis peregrinis depurari potest, quarum prima est fequens. Destilletur primo ad refidui ficcitatem usque ace* tum ligni crudum , atque dein liquor destillatus flavus , in excipulo receptus , ab oleo empyreuma- tico fequenti ratione liberetur. Quantitas ejus ni- mirum determinata v. c. amphora, (pxhoofd) mis- ceatur , five cum 12. lib. peroxydi manganefii bene pulverifati, five cum 12. lib. acid. fulph. , five, et hoc minoris est pretii, cum 71 lib. peroxydi manganefii et 11. lib. acid. fulph. , five tandem cum 9. lib. hydrochloratis fodae, 3I lib. per oxyd. manganef. et 5^ lib. acid. fulph. , atque dein mis- cela per fex horas temperaturae 90 exponatur, quo tempcre praeterlapfo , addantur 19 lib. car- bonis ligni contriti bene exusti , atque iterum mis- cela par 12 horas quieti detur , quo facto deni- que, inftituta destillatione^ in excipulo acquiritur' liquidum , ab odore et fapore empyreumatico pror- fus fere liberum. Theoria hujus rei huc reditJ videtur fcilicet, his fubftantiis admixtis, oleum D 2 em« 5 a COMMENTATIO empyreumatieum oxydari et in refinam empyreuma- ticam transmutari , quae post destillationem in re- torta remanet i). Acidum hoc modo acquifitum est decolor, odo- ris et faporis adhuc leviter empyreumatici ; debet igitur femel adhuc cum f fui voluminis parte car- bonis ligni , cui , quando acidum fulphuricum adhi- bitum fuit, ad odorem acidi fulphurofi auferen- dum , peroxydum manganefii addatur , digeri. Post hanc digestionem destilletur liquor , atque , fi tunc adhuc empyreumaticas proprietates exhiberet, post ultimam acidi , cum additione £ fui ponderis par- te carbonis ligni, destillationem , accipiemus aci- dum, ab odore et fapore empyreumatico prorfus liberum. Altera methodus est fequens 2); acetum fcili- cet ligni crudum faturetur -hydrate calcis ; calx hoc modo cum magna reiinae empyreumaticae quantitate fe conjungit et format combinationem brunneam difficillime folvendam. Liquor limpidus •a calce depofita feparetur , et dein fulphatis fodae , minima quantitate aquae foluti , ope decomponatur. Formatur fulphas calcis qui praecipitatur. Nunc liquor abftrahatur et in vafis planis evaporetur, qua durante evaporatione , magna pars refinae em- py- 1) J. J. Berzelius, lib. 1., III. Band. II. Abth. pnjj. U64. s ) Conf. Dict. Thechnol. Art. acii. tiett,, pag. 66. de A C E T O. 53 pyreumaticae fluidi fuperficiei fupernatat , quae ftatim feparari debet. Ad certum usque gradum concentratum liquidum loco frigido feponatur ad cristallifationem , quo facto a cristallis feparetur Uxivium mater et ad novam cristallifationem eva- poretur, tandem remanet fluidum nigro - brunneum , quod nulla amplius cristalla exbibet , quodque, praeter acetatem fodae, etiam extractum empyreu- maticum et combinationem refinae empyreumaticae cum foda continet. Sal cristallifatum jam iterum folvatur et denuo ad cristallifationem feponatur, cristalla formata, tandem leni igne in ahenis ferreis in aqua cris- tallifationis folvantur , fub continua agitatione ; fufis autem crystallis ad illum usque gradum ele- vetur calor , quo fal grifeum colorem , incipiente carbonifatione , inducit. Sollicite jam augeantur temperatura et agitatio, quod quidem eo confilio fit , ut fal fere ad illum gradum , quem fine de compofitione ferre potest calefieret , fic enim oleum empyreumaticum adhuc praefens aeris et ignis ac- tione in carbonem mutatur. Tandem fal carboni- fatum folvatur, atque folutum cristallifetur , ex quo fale , acetate fodae , ab aqua cristallifationis libe- ro , decompofitione per acidum fulphuricum fe- quenti ratione acidum aceticum purisfimum acqui- ri potest. Sal enim mixtum cnm 0,36 fui volu- niinis partibus acidi fulphurici concentrari in aheno cupreo , adhibitis tubis et excipulo ex argento con- fec* 54 COMMENTATIO fectis , ad ficcitatem usque destilletur. Acidum hoc modo acquifitum est fine colore, faporem acerri- mum habet, pondus fpecificum 1,05, odorem ve- ro adhuc fenfibilem empyreumaticum habet , a quo admixta parva carbonis animalis quantitate depurari potest 1). In ftatu purisfimo acidum aceticum gasforme esfe videtur 2) , cum minima aquae quantitate nup- tum liquorem conftituit confistentem , ad 38 Fahr. cristallifabilem. Ejus pondus fpecificum difFert ab 1055— 1063. Mirandum omnino est, acetum ma- gis concentratum minus pondus fpecificum habe- re , quam acidum majori quantitate aquae nuptum , et inde igitur conficere licet, acidum aceticum e jiatura fua gasforme certam aquae quantitatem re» quirere ut ad maximum denfitatis gradum perve- niat, quod confirmatur experimentis Cl. Gehlen et Mollerat. Hic enim invenit 3), acidum aceticum ponderis fpecifici 1,0709 cum aequalibus voluminibus aquae mixtum pondus 1,0553 et » aa< - ditis adhuc duobus aquae voluminibus, pondus 1,0503 accipere , quamquam fecundum computa- tionem pondus fpec. =r 1,0354 et 1,0177 es ^ e de- buisfet. Mollerat autem invenit, duas acidi ace- O J« J« Berzelius, lib. 1., Tom. III. pag. 1166. a) Klaproth et Wolff, Cheni. W6rtb. , II. Bandpag. 84. S) Scbweiggers, Journ. fiir Phyiik und Cfeem. , IV. Band de ACETO. SS acetici fpecies, quarum una 0,87125, altera tan- tummodo 0,41275 acidi acetici partes continebat, ejusdem esfe ponderis fpecifici nempe 1,0630 1). Acidum aceticum cum minima aquae quantitate nuptum , accenfum , cum flamma coerulea exar- descit; caloris actioni expofitum in vapores abit, non autem decomponitur ; quando autem ducitur per tubum ferreum candescentem , penitus decom- ponitur in gas acidum carbonicum et hydrogenium. carbonatum 2). 1) Annales de Chim. , Tom. LXVj. pag. 88. 2) Trommsdorf, neues allgem. Jouni. der Chemie, Band V» pag. 373. '^W^tf'^^^^''^^ CA* 56 COMMENTATIO C A P U T £ C/ A RT U M. D E ACEDI ACETICI CHEMICA COMPOSITIONE. C^uando acidum aceticum cum acido nitrico miscetur, mutatur in aquam et acidum carboni- cum , atque quando acetates alcalini , v. g. acetas potasfae, igne decomponuntur tunc acidum aceti- cum in hoc fale contentum mutatur in aquam , fpiritum pyro - aceticum , gas acidum carbonicum et gas hydrogenium carbonatum ij. Ex his igitur patet, acidum aceticum esfe compofitum exoxygenio , hydrogenio et carbonico. Pro u s t vero putaverat, etiam azotum in acido acetico adesfe , credens fcili- cet fe obfervasfe , residuum et destillatione acetatis potasfae conftare ex carbonate et hydrocyanate po- tasfae, atque productum ex destillatione acetatis calcis et acetatis plumbi quaedam ammoniae figna exhibere. Cl. Trommsdorf autem haec ex- pe- l) Conf. Vosmaer, Apoth. Woordenb. , Tora. I, p. 263. de ACETO. .57 perimenta accuratius repetiit, nec vero ammoniam neque hydrocyanatem potasfae invenit 1). Acce- pit autem gas acidum carbonicum, gas hydroge- nium carbonatum fpiritum pyro - aceticum , oleum empyreumaticum , atque in retorta refiduura e carbonate potasfae et carbonico conftans. Clar. Lowits autem voluit,acidum aceticum etiam con- iinere acidum phosphoricum , quod erroneum esfe ex iisdem experimentis patet 2). Aliquot ante annos tnulti chemici, praeunte Cl. Berthollet 3), ftatuebant acidum aceticum ex destillatione acetatis cupri differre ab acido ace- tico ex aceto destillato acquifito , atque propone- bant hoc acidum acetofum, illud vero aceticum vocare. Bertholletus enim invenerat , dum acidum aceticum praeparatur per destillationem ace- tatis cupri, cuprum redire in ftatum metallicum, atque exinde concluferat, acidum acetofum in hoc experimento fe combinare cum oxygenio oxy- di cupri ex fic formari acidum aceticum. Post illum Exp. D a b i t conatus est ex alio experi- mento rem probare ; ex eo nimirum , quod ex re- actione acetatis potasfae et acidi fulphurici acidum ace- 1) Trommsdorf, neues algem. Journ. der Chcmie, Tom. V. pag. 573. 2) Lowits, in Crells Chem. Annal. , A°. 1793, I. Band pag. 227. 3) Berthollet, Memoires de 1'Acad. des fciences, A«. 1788. 58 COMMENTATIO aceticum acquireretur fortisfimo aceto glaciali aequa- le , ex decompositione vero acetatis potasfae , per acidum hydrochloricum , acidum dotibus fuis cum acido ex aceto destillato prorfus conveniens, ad- dito vero peroxydo mangauefii in acidum priori fortitudine aequale tranfiens i). Cl. Chaptal etiam utrumque acidum differre ftatuit, differentiam autem non ex oxygenio fed e differente carbonici quantitate repetiit, majore in acido ex acetatibus , minore in acido ex aceti destillatione acquifito ; quod quidem concludit ex actione acidi fulphurici et e differente quantitate carbonici in retorta remanentis post decompofitio- nem per ignem duplicis generis acetatis potasfae ex utroque acido praeparati ; tum et fe obfervasfe putavit, utriusque acidi actionem in oxyda me« tallica differre 2> Celeberrimi autem chemici Adet, Darracq et Proust dein hanc fententiam prorfus refu- taverunt. Cl. Adet enim invenit, in destilla- tione acetatis cupri gas acidum carbonicum et hy- drogenium carbonatum evolvi atque aquam gene- rari. Oxygenium ex oxydo cupri igitur infervie- bat pro maxima parte ad gas acidum carbonicum formandum, parva ejus quantitas ad aquam fbr- mandam, ex quo fonte igitur facillime explicatur do- j) Dabit, Ann. de Chim., Tom. XXXVIII. pag. 66. s) Cbaptal, les de Chim. , Tom. XXVIII. pag. »13. d e A C £ T O. 59 defoxydatio oXydi cupri aBertholeto obferva- ta, fed praeterea idem invenit, acetum destillatum et peroxydo manganefii mixtum non asfumere oxy- genium , penitus vero destrui et nunquam acquirere proprietates acido acetico ex acetate cupri ad- fcriptas, atque utriusque generis acida cum oxy- dis metallicis aequales formare combinationes. Ex his omnibus conclufit, duo illa acida non nifi aquae contentae quantitate differre i). Haec experimen- ta dein a Cl. Darracq atque P r o u s t repetita funt et comprobata. Statuerunt igitur, unicam dif- ferentiam inter utrumque acidum confistere in fub- ftantiae mucilaginofae parva quantitate, quae fpon- te feparatur, quando acidum , quod ut acetofum confiderabatur , combinationes ingrediatur ; tum etiam majori aquae proportione. Utriusque enim generis acidum, ad idem pondus fpecificum re- ductum, eandem fubcarbonatis potasfae quantita- tem ad faturationem requirit, atque eandem car- bonici portionem refiduam post destillationem re- linquit. Conftat igitur , unum tantummodo acidum aceticum adesfe, in vulgari aceto magis dilutum et cum tenerrima mucilagine conjunctum, in ra- dicali aceto magis concentratum et mucilaginis ex- pers a). Omnes etiam chemici acidum aceticum ex oxy- ge- O Adet, Ann. de Chimie, Tom. XXVII. pag. 299. s) Conf. Darracq. , Ann. de Chimie , Tom. XLI.pag. 254. 6o COMMENTATIO genio hydrogenio et carbonico conftare agnoscunt , non vero ita de illorum principionem quantitate relativa inter fe confentiunt. Primus Cl. H i g- gins conatus est, proportiones in quibus prin- cipia mediata in acido acetico combinata funt , de- terminare, atque hunc in finem in congruo appa- ratu 7680 grana acetatis potasfae combustione de- compofuit, accepit vero fequentia producta et educta. Potasfam 3892,994. gr. Gas acidum carb. 1473,564. Gas hydrogen. carb. 1047,6018. Refiduum ex carb. conftans 78,6000. Oleum .... 180,0000. Aquam .... 340,0000. 6982,1598. gr. Ex aere fimul disparuerant 29,1. gr. oxygenii, tota igitur jactura excurrit ad 726,9402 gr, quara ex eo repetiit H i g g e n s , quod pars aquae et olei a fluidis elasticis fimul fit protrufa et deinde ab illis depofita , quantitatem aquae hoc modo de- perditae existimat 700 gr. , et olei 26,9402 gr. Cum autem acetas potasfae conftet ex acido ace- tico et potasfa , et omnis in hoc fale contenta po- tasfa immutata remanferit exinde concludit , acidum aceticum fuisfe decompofitum in gas acidum car- bonicum, gas hydrogenium carbonatum, carbo- nem, oleum empyreumaticum et aquam , quae om- de A C E T O. 6\ omnia compofita funt ex hydrogenio , oxygenio et carbonico et quidem ; I473,5°4 § r * ac ^* car b°nici conftant ex 1060,966 gr. oxygenii et 412,598 gr. carbonici. 1047,6018 gr. hydrogenii carbonati ex 714,6008 gr. carbonici et 333,010 gr. hydrogenii. 206,9402 olei gr. conftant ex 163,4828 gr. car- bonici et 43,457° g r » hydrogenii. 1040 gr. tandem aquae ex 884 gr. oxyg. et 156 gr. hydrog. Igitur 3817,006 gr. acidi acetici compofita funt ex: 1944,966 — 29,1 gr. oxyg. c2 1915,866 gr. 532,4<575 - • • hydrog. et 1290,6816 ... carbon. 100 partes acidi acetici igitur conflant ex 50,09 oxyg. I3,94hydr. 35,97 carbon. Hoc vero experimentum rudi quodam mpdo est inflitutum et tantummodo tanquam approximatio ad veritatem est asfumendum 1). Post illum Cl. Gay Lussac et Thqnard etiam acidi acetici analyfin inflituerunt , fequenti modo procedentes 2). Combinationem faciebant • aci- 1) Higgens, On. acetous Acid. tum et Klaproth et Wolff, Chem. Worterb. , II. Band pag. 88 feq. a) G. Lussac et Thenard,R6cherchesphyGco chimiqucj, Paris 1811, Tora. II. pag. 308 feq., 6$ COMMENTATIO acidi acetici antea aqua diluti cum baryta dura illud acidum aceticum cum excedente carbonate barytae calefaciebant , donec liquor chartam helio- tropio tinctam non amplius rubram reddebat; ace* tatem barytae , in temperatura aquae ebullientis ex- ficcatum,jam analyfi fubjiciebant; non autem illud calcinando, fed decompendo pondus definitum ful- phatis ammoniae ope. Sumebant triginta grana, quae primo in aqua foluta praecipitabantur ope fulphatis ammoniae. Praecipitatum , quod continebat parvam fulphatis et acetatis ammoniae quantitatem , injiciebatur in crucibulum e platino confectum et post calcinationem pondus habebat gr. 25,445» Ex his igitur concludunt , (pofito 100 partes fulpha- tis barytae continere 67 partes barytae et 33 par- tes acidi fulphurici) 100 partes acetatis barytae continere acidi acetici partes 43,17, barytae 56,83. Acetatem barytae hoc modo acquifitum bene tri- turatum cum chlorate potasfae bene contrito misce- bant , utriusque autem fubftantiae quantitatem ante combinationem bene determinabant. Hoc facto miscelam humectabant atque in pillulas reduce- bant , quas dein , temperatura aquae ebullientis ex- ficcatas, comburebant in congruo apparatu. Supra mercurium producta gasformia combustionis reci. piebantur , atque tunc exacte determinabantur vo- rumina relativa gas acidi carbonici et ges oxyge- nii : quo facto omnia data , ad proportionem prin- cipiorum mediatorum in fubftantia vegetabili deter- mi- d e A C E T 0.